Sarga 57

Verse 1

ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।

ત્યારબાદ હૃદય દહનથી સંતપ્ત થઈ, પોતાની અપમાન-નિવારણની સ્મૃતિ કરતાં, વારંવાર નિશ્વાસ લેતાં, મહાત્મા વસિષ્ઠ પ્રત્યે વૈર બાંધી વિશ્વામિત્ર તપસ્યા માટે વિમુખ થઈ ગયા.

Verse 2

ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।

પછી પોતાના અપમાનને સ્મરી હૃદયે દહન પામતો, વારંવાર નિશ્વાસ લેતો—મહાત્મા સાથે વૈર બાંધી બેઠેલો—હે રાઘવ, વિશ્વામિત્ર મહિષી સાથે દક્ષિણ દિશામાં ગયો. ત્યાં તેણે અતિ ભયંકર મહાતપ આરંભ્યું; ફળમૂળ ભોજન કરીને, ઇન્દ્રિયો દમન કરી, તેણે અતિ કઠોર તપ કર્યું.

Verse 3

अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणा:।हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथ:।।1.57.3।।

ત્યાર પછી તેને સત્ય અને ધર્મમાં પરાયણ એવા પુત્રો જન્મ્યા—હવિષ્યંદ, મધુષ્યંદ, દૃઢનેત્ર અને મહારથ.

Verse 4

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।1.57.4।।

હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તપોધન વિશ્વામિત્રને મધુર વચન કહ્યાં.

Verse 5

चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज।अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे।।1.57.5।।

હે કુશિકપુત્ર! તારા તપથી તું રાજર્ષિઓના લોકોને પ્રાપ્ત કર્યો છે; અને આ જ તપથી અમે તને ‘રાજર્ષિ’ તરીકે જાણીએ છીએ.

Verse 6

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतै:।त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वर:।।1.57.6।।

એવું કહી મહાતેજસ્વી, લોકોના પરમેશ્વર બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ત્રિવિષ્ટપ—બ્રહ્મલોક તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 7

विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।दु:खेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ।।1.57.7।।

તે વચન સાંભળી વિશ્વામિત્ર થોડો લજ્જાથી મુખ નીચે કરી, મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત અને ક્રોધથી ઉદ્ગ્ર થઈ આ રીતે બોલ્યો.

Verse 8

तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदु:।देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तप:फलम्।।1.57.8।।

‘મેં અતિ મહાન તપ કર્યું છે, છતાં સર્વ દેવો અને ઋષિગણ મને માત્ર “રાજર્ષિ” જ જાણે છે; મને લાગે છે કે મારા તપનું કોઈ ફળ નથી.’

Verse 9

इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपा:।तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान्।।1.57.9।।

એમ મનમાં નિશ્ચય કરીને, મહાતપસ્વી—હે કાકુત્સ્થવંશજ—પરમાત્મબળે સ્થિર રહી, ફરી એકવાર સર્વોત્કૃષ્ટ તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા.

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रिय:।त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धन:।।1.57.10।।

એ જ કાળે સત્યવચન અને જીતેન્દ્રિય એવા, ત્રિશંકુ નામે વિખ્યાત, ઇક્ષ્વાકુકુલને વધારનાર એક પ્રસિદ્ધ રાજા હતા.

Verse 11

तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम्।।1.57.11।।

હે રાઘવ! તેના મનમાં વિચાર ઉદ્ભવ્યો: ‘હું યજ્ઞ કરું અને આ જ શરીર સાથે દેવલોકની પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાઉં.’

Verse 12

स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम्।अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.12।।

તેણે વસિષ્ઠને બોલાવી પોતાની નિશ્ચિત વાત કહી; પરંતુ મહાત્મા વસિષ્ઠે તેને કહ્યું કે ‘આ શક્ય નથી.’

Verse 13

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम्। ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृप:।।1.57.13।।

વસિષ્ઠે તેને નકારી દીધો ત્યારે રાજા દક્ષિણ દિશા તરફ ગયો; પછી તે કાર્યની સિદ્ધિ માટે વસિષ્ઠના પુત્રો પાસે પહોંચ્યો.

Verse 14

वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे।त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम्।।1.57.14।।वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विन:।

વસિષ્ઠના પુત્રોએ જ્યાં દીર્ઘ તપ કર્યું હતું તે તપોભૂમિમાં મહાતેજસ્વી ત્રિશંકુ પહોંચ્યો; ત્યાં તેણે યશસ્વી, તેજસ્વી અને સો સંખ્યામાં રહેલા વસિષ્ઠપુત્રોને તપમાં લીન જોયા.

Verse 15

सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।

તે મહાત્મા ગુરુના સર્વ પુત્રો પાસે જઈ, ક્રમશઃ તેમને વંદન કર્યું; પછી લજ્જાથી થોડું મુખ નીચે કરી, હાથ જોડીને, સર્વ મહાભાગ્યશાળી ઋષિઓને સંબોધ્યા.

Verse 16

सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।

પછી વરિષ્ઠતા મુજબ ક્રમે ક્રમે તેમને વંદન કરીને, લજ્જાભાવે થોડું મુખ નીચે કરીને, કૃતાઞ્જલિ થઈ તે સર્વ મહાભાગ્યોને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 17

शरणं व: प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागत:।प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.17।।

હે શરણ્ય, શરણાગતનું રક્ષણ કરનારાઓ! હું શરણાગત બની તમારું શરણ ગ્રહણ કરું છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ. મહાત્મા વસિષ્ઠે મને પ્રત્યાખ્યાત કર્યો છે.

Verse 18

यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ।गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये।।1.57.18।।

મહાયજ્ઞ કરવાનું ઇચ્છું છું; તેથી તેની અનુજ્ઞા આપવાનું તમે યોગ્ય છો. ગુરુના પુત્ર એવા તમારાં સર્વને નમસ્કાર કરીને હું પ્રસન્નતા માગું છું.

Verse 19

शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान्।ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिता:।।1.57.19।।सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम्।

શિર નમાવી હું તપમાં સ્થિત બ્રાહ્મણોને વિનંતી કરું છું—હે સમાધિસ્થ મહાત્માઓ, મારા સિદ્ધિહેતુ યજ્ઞ કરાવવામાં મને માર્ગદર્શન આપો, જેથી હું આ જ શરીર સાથે દેવલોકને પ્રાપ્ત કરું.

Verse 20

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधना:।।1.57.20।।गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन।

વસિષ્ઠે મને નકારી દીધા પછી, હે તપોધન, ગુરુના પુત્રો સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ મને દેખાતો નથી.

Verse 21

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमा गति:।।1.57.21।।पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान्।तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम।।1.57.22।।

ઇક્ષ્વાકુ વંશના સર્વ રાજાઓ માટે પુરોહિત જ પરમ આશ્રય છે. વિદ્વાન પુરોહિતો સદા નૃપોને કલ્યાણ અને ધર્મમાર્ગે પાર ઉતારે છે; તેથી તેમના પછી તમે સૌ મારા માટે દેવતાસમાન છો.