Sarga 43
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
बालकाण्ड
બ્રહ્મા પ્રસ્થાન કર્યા પછી ભગીરથે ગંગાના અતિ પ્રચંડ વેગને સંયમિત કરવા શિવની કૃપા માગી. તેણે એક વર્ષ સુધી ઘોર તપ કર્યું—એક પગના અંગૂઠા પર સ્થિર ઊભો રહી—અને મહાદેવને પ્રાર્થના કરી કે પર્વતજાત ગંગાને શિરે ધારણ કરે. તપથી પ્રસન્ન થઈ શિવે તે સ્વીકાર્યું. ક્ષણિક ગર્વથી ગંગા શિવને વશ કરી પાતાળમાં લઈ જવા દોડી, પરંતુ શિવની જટાઓના જાળમાં બંધાઈ નિષ્ક્રિય થઈ ગઈ. ભગીરથે ફરી તપ કરતાં શિવે ગંગાને બિંદુ બિંદુ કરીને મુક્ત કરી; તે ‘બિંદુસર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ સાત ધારાઓમાં વહેંચાઈ—પૂર્વ તરફ ત્રણ (હ્લાદિની, પાવની, નલિની), પશ્ચિમ તરફ ત્રણ (સુચક્ષુ, સીતા, સિંધુ) અને સાતમી ધારા ભગીરથના રથને અનુસરતી રહી. દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, સિદ્ધો અને જલચર પ્રાણીઓ ફેણ, વીજળી જેવી દીપ્તિ અને નિર્મળ પ્રકાશ વચ્ચે આ અવતરણ નિહાળતા રહ્યા. આગળ ગંગાનો પ્રવાહ ઋષિ જહ્નુના યજ્ઞ પર અથડાયો; ક્રોધિત જહ્નુએ ગંગાજળ પી લીધું, પછી કાનમાંથી છોડ્યું—એથી ગંગા ‘જાહ્નવી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. અંતે ગંગા ભગીરથ સાથે સમુદ્ર સુધી જઈ પાતાળમાં પ્રવેશી સગરપુત્રોની ભસ્મ ધોઈ તેમને પવિત્ર કરી સ્વર્ગારોહણનું કારણ બની—કર્મ, તીર્થજળ અને મુક્તિફળનો પવિત્ર સંબંધ સ્પષ્ટ કરતી।
Shlokas
Verse 1
देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम्।कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत।।।।
હે રામ, દેવોના દેવ તે મહાદેવ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા પછી, ભગિરથે મહાઅંગૂઠાની અગ્રથી ધરતીને દબાવી, અચલ ધ્યાનમાં એક વર્ષ સુધી તપ આચર્યું.
Verse 2
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृत:।उमापति: पशुपती राजानमिदमब्रवीत्।।।।
એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત, ઉમાપતિ અને પશુપતિ એવા મહાદેવે રાજા ભગિરથને આ રીતે કહ્યું.
Verse 3
प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम्।शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्।।।।
હે નરશ્રેષ્ઠ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને પ્રિય એવું કાર્ય કરીશ. શૈલરાજની પુત્રીને હું મારા શિરે ધારણ કરીશ.
Verse 4
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता।तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम्।।।।आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत।
પછી હિમવતની જ્યેષ્ઠ પુત્રી, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત ગંગાએ ત્યારે અતિ વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું અને દુસ્સહ વેગ પામીને, હે રામ, આકાશમાંથી શિવના શુભ શિરે પડી.
Verse 5
अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा।।।।विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्।
પરમ દુર્ધર એવી દેવી ગંગાએ મનમાં વિચાર્યું: “મારા પ્રવાહના બળથી શંકરને પકડીને હું પાતાળમાં પ્રવેશી જઈશ.”
Verse 6
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हर:।।।।तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा।
તેણીનો અહંકાર જાણીને ભગવાન હર ક્રોધિત થયા; ત્યારે ત્રિનેત્ર પ્રભુએ તેને અદૃશ્ય કરી તેની ગતિ રોકવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 7
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि।।।।हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे।
હે રામ, તે પવિત્ર ગંગા ત્યાં પુણ્યમય રુદ્રના પવિત્ર મસ્તક પર પડી—હિમવત સમાન વિશાળ જટામંડળની ગુફાસમાન ગહ્વરમાં.
Verse 8
सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता।।।।नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता।
જટામંડળમાં ગૂંથાઈ ગયેલી તે બહાર નીકળવાનો માર્ગ ન પામી; સર્વ રીતે પ્રયત્ન કરતાં પણ ધરતી સુધી પહોંચી શકી નહિ.
Verse 9
तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून्।।।।तामपश्यन्पुनस्तत्र तप: परममास्थित:।
ત્યાં જ દેવી અનેક વર્ષસમૂહો સુધી ભટકતી રહી; અને ભાગીરથ તેને બહાર આવતી ન જોઈ, ત્યાં ફરી પરમ તપમાં લીન થયો.
Verse 10
अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन।।।।विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसर: प्रति।
હે રઘુનંદન, આ તપથી શિવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ હરએ ગંગાને વિસર્જિત કરી બિંદુસરઃ તરફ પ્રવાહિત કરી.
Verse 11
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे।।।।ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा।तिस्र: प्राचीं दिशं जग्मु: गङ्गाश्शिवजलाश्शुभा:।।।।
ગંગા વિસર્જિત થતી હતી ત્યારે સાત પ્રવાહો ઉત્પન્ન થયા. તેમાં હ્લાદિની, પાવની અને નલિની—આ ત્રણ શુભ, શિવના પવિત્ર જળવાળી ગંગાધારા પૂર્વ દિશા તરફ વહેવા લાગી.
Verse 12
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे।।1.43.11।। ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा।तिस्र: प्राचीं दिशं जग्मु: गङ्गाश्शिवजलाश्शुभा:।।1.43.12।।
ગંગા વિસર્જિત થતી હતી ત્યારે સાત પ્રવાહો ઉત્પન્ન થયા. તેમાં હ્લાદિની, પાવની અને નલિની—આ ત્રણ શુભ, શિવના પવિત્ર જળવાળી ગંગાધારા પૂર્વ દિશા તરફ વહેવા લાગી.
Verse 13
सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी।तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मु: प्रतीचीं तु शुभोदका:।।।।
સુચક્ષુ, સીતા અને મહાનદી સિંધુ—આ ત્રણ શુભ જળવાળી ધારા પશ્ચિમ દિશા તરફ વહેવા લાગી.
Verse 14
सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम्।भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थित:।।।।प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत्।
તેમની વચ્ચે સાતમી ધારા નૃપ ભગીરથને અનુસરી. તેજસ્વી રાજર્ષિ ભગીરથે દિવ્ય રથ આરોહી આગળ પ્રસ્થાન કર્યું, અને ગંગા પણ તેને અનુવર્તી.
Verse 15
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता।। ।।व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम्।
આકાશમાંથી તે શંકરના શિરસ પર પડી, ત્યાંથી ધરતી પર આશ્રય પામી; ત્યાં જળ પ્રચંડ ગર્જના સમાન તીવ્ર શબ્દને આગળ રાખીને વહેવા લાગ્યું.
Verse 16
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा।।।।पतद्भि: पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा।
ત્યારે માછલાં અને કાચબાઓના સમૂહો, શિંશુમારના ગણો તથા અન્ય અનેક જીવો—કેટલાક પડતા, કેટલાક પહેલેથી પડેલા—એ અવતરણમાં ધરતીને શોભાવંતી બનાવતા હતા.
Verse 17
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा।।।।व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा।
પછી દેવર્ષિ અને ગંધર્વો, યક્ષો તથા સિદ્ધગણો ત્યાં આશ્ચર્યથી નિહાળતા રહ્યા—આકાશમાંથી ગંગા ધરા પર ઉતરતી હતી.
Verse 18
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा।।।।पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिता:।
ત્યારે દેવતાઓ ત્યાં સ્થિત રહ્યા—નગર સમાન વિશાળ વિમાનોમાં, કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ પર, તો કેટલાક મહાબળવાન હાથીઓ પર—ઉત્સાહથી ચક્રાકાર ફરતા હતા.
Verse 19
तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम्।।।।दिदृक्षवो देवगणा: समीयुरमितौजस:।
લોકમાં ગંગાજીનું તે પરમ, અતિ અદ્ભુત અવતરણ જોવા માટે અપાર તેજવાળા દેવગણો એકત્ર થયા.
Verse 20
सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा।।।।शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम्।
દેવગણો ઝડપથી આવી પહોંચતાં, તેમના આભૂષણોના તેજથી નિર્મેઘ આકાશ એવું ઝળહળી ઊઠ્યું જાણે સો સૂર્ય પ્રકાશતા હોય.
Verse 21
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलै:।।।।विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा।
ત્યારે આકાશ વીજળીના ઝબકારાં જેમ વિખેરાયેલું લાગ્યું—ચંચળ માછલીઓ, શિંશુમાર અને સર્પોના સમૂહોથી ભરેલું.
Verse 22
पाण्डरैस्सलिलोत्पीडै: कीर्यमाणैस्सहस्रधा।।।।शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवै:।
સફેદ જળફેનના ઉછાળાઓ હજારો રીતે છંટાતાં, આકાશ જાણે શરદઋતુના વાદળોથી અને હંસોના તરતાં ઝુંડોથી ભરાઈ ગયું હોય તેમ દેખાયું.
Verse 23
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्।।।।विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनै:।
ક્યાંક તે અતિ વેગે ધસી જાય છે, ક્યાંક વાંકાચૂકા વળાંકો લે છે; ક્યાંક વિસ્તૃત થાય છે, ક્યાંક નમ્ર થઈ નીચે વળે કે ઊંચે ઉછળે, અને ક્યાંક ધીમે ધીમે વહે છે.
Verse 24
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुन:।।।।मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम्।
ક્યાંક જળે જળને જ અથડાવ્યું; તરંગો વારંવાર ઊર્ધ્વમુખ થઈ ઉછળ્યા અને ફરી ધરાતલ પર પટકાયા.
Verse 25
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुन:।।।।व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम्।
ત્યારે શંકરના શિરે પડેલું અને ફરી ભૂમિતલ પર પડેલું તે જળ નિર્મળ, કલ્મષરહિત બની તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યું.
Verse 26
तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिन:।।।।भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशु:।
ત્યાં દેવો, દેવર્ષિઓ, ગંધર્વો અને ધરાતલવાસીઓ ભવના અંગથી પડેલું જળ ‘પવિત્ર છે’ એમ માની સ્પર્શ કરવા લાગ્યા.
Verse 27
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम्।।।।कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषा:।
શાપથી આકાશમાંથી ધરાતલ પર પડેલા જે હતા, તેમણે ત્યાં અભિષેક-સ્નાન કરીને કલ્મષરહિત બની ગયા.
Verse 28
धूतपापा: पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता।।।।पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे।
તે તેજસ્વી જળથી પાપ ધોવાઈ ગયા પછી, તેઓ ફરી આકાશમાં પ્રવેશી પોતાના લોકોને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 29
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता।।।।कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लम:।
તે તેજસ્વી જળને જોઈ લોકસમૂહ આનંદિત થયો; અને ગંગામાં અભિષેકસ્નાન કરીને સૌ થાકરહિત બન્યા.
Verse 30
भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थित:।प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात्।।।
પછી મહાતેજસ્વી રાજર્ષિ ભગીરથ દિવ્ય રથ પર આરુઢ થઈ આગળ પ્રસ્થાન કર્યો; અને ગંગા તેની પાછળથી અનુસરતી ગઈ.
Verse 31
देवास्सर्षिगणा: सर्वे दैत्यदानवराक्षसा:।।।।गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगा:।सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम्।।।।गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये।
હે રામ! દેવો ઋષિગણો સહિત, દૈત્ય-દાનવ-રાક્ષસો, શ્રેષ્ઠ ગંધર્વો અને યક્ષો, કિન્નરો તથા મહાનાગો, તેમજ સર્વ અપ્સરાઓ—ભગીરથના રથની પાછળ ગતિ કરતી ગંગાને આનંદપૂર્વક અનુસર્યા; અને જળચર સર્વ પ્રાણીઓ પણ તેની સાથે ચાલ્યા.
Verse 32
देवास्सर्षिगणा: सर्वे दैत्यदानवराक्षसा:।।1.43.31।।गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगा:। सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम्।।1.43.32।।गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये।
હે રામ! દેવો અને ઋષિગણ, દૈત્ય-દાનવ-રાક્ષસો, શ્રેષ્ઠ ગંધર્વો અને યક્ષો, કિન્નરો તથા મહાનાગો, અને સર્વ અપ્સરાઓ—ભગીરથના રથની પાછળ જતી ગંગાને હર્ષપૂર્વક અનુસર્યા; તેમજ સર્વ જળચર પ્રાણીઓ પણ સાથે ગયા.
Verse 33
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी।।।।जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी।
જ્યાં જ્યાં રાજા ભગીરથ ગયા, ત્યાં ત્યાં જ યશસ્વિની ગંગા—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ પાપનો નાશ કરનારી—પાછળ પાછળ ગઈ.
Verse 34
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मण:।।।।गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मन:।
પછી અદ્ભુત કર્મો માટે પ્રસિદ્ધ મહાત્મા જહ્નુ ઋષિ યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ગંગાએ તેમના યજ્ઞવાટને પૂરથી છલકાવી દીધો.
Verse 35
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव।।।।अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गाया: परमाद्भुतम्।
હે રાઘવ! તેણીનો અહંકાર જાણી યજ્ઞકર્તા જહ્નુ ક્રોધિત થયા અને પરમ અદ્ભુત રીતે ગંગાનું સર્વ જળ પી ગયા.
Verse 36
ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिता:।।।।पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम्।गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मन:।।।।
ત્યારે દેવો ગંધર્વો સહિત અને ઋષિઓ અત્યંત વિસ્મિત થઈ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાત્મા જહ્નુનું પૂજન કરવા લાગ્યા; અને મહાત્માને ગંગાને પુત્રીરૂપે સ્વીકારવા વિનંતી કરી.
Verse 37
ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिता:।।1.43.36।।पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम्।गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मन:।।1.43.37।।
પછી દેવો ગંધર્વો સહિત અને ઋષિઓ વિસ્મિત થઈ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાત્મા જહ્નુનું પૂજન કરવા લાગ્યા; અને ગંગાને તેમની પુત્રી તરીકે માન્ય કરવા પ્રાર્થના કરી.
Verse 38
ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुन:।।।।तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच।
ત્યારે મહાતેજસ્વી જહ્નુ પ્રસન્ન થઈ પોતાના બંને કાનમાંથી ગંગાને ફરી મુક્ત કરી; તેથી ગંગા ‘જહ્નુસુતા’ તથા ‘જાહ્નવી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 39
जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा।सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा।।।।रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मण:।
ગંગા ફરી ભગીરથના રથને અનુસરી આગળ વધી; સમુદ્રને પ્રાપ્ત કરીને તે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠા ત્યારે રસાતલમાં પ્રવેશી, તેના કર્મની સિદ્ધિ માટે કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.
Verse 40
भगीरथोऽपि राजर्षि: गङ्गामादाय यत्नत:।पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतन:।।।।
રાજર્ષિ ભગીરથ પણ, ગંગાને અતિ પ્રયત્નથી સાથે લઈને, દુઃખિત ચિત્તે પોતાના પિતામહોને ભસ્મ થયેલા રૂપે પડેલા જોયા.
Verse 41
अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम्।प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम।।।।
હે રઘુશ્રેષ્ઠ, પછી ગંગાના ઉત્તમ જળે તે ભસ્મના ઢગલાંને પ્લાવિત કર્યા; પાપ ધોઈને તેઓ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bhagiratha’s sustained tapas to channel a beneficent yet potentially destructive force (Gaṅgā). The ethical tension centers on power without restraint: Gaṅgā’s pride is checked by Śiva’s containment, emphasizing that even sacred potency must be governed by humility and right mediation.
The sarga teaches that purification and liberation arise from disciplined intention (tapas) aligned with cosmic order; grace is not arbitrary but is “routed” through dharmic means—vows, mediation, and respect for ritual boundaries (as shown by Jahnu’s yajña and Gaṅgā’s regulated flow).
Key landmarks include Bindusaras (formed as Gaṅgā is released drop by drop), the bifurcation into seven named streams with east/west flows, Jahnu’s sacrificial ground (yajñavāṭa) where Gaṅgā is halted and renamed Jāhnavī, and the river’s culmination at the ocean and Rasātala to redeem Sagara’s sons.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.