Sarga 22
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં રાજરક્ષણનું વિધિવત્ તપસ્વી-રક્ષણમાં રૂપાંતર અને રામને પ્રથમવાર સ્પષ્ટ રીતે મંત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત થવાનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. વસિષ્ઠના ઉપદેશ પછી દશરથ લક્ષ્મણ સહિત રામને બોલાવે છે અને માતા-પિતા તથા રાજપુરોહિત દ્વારા કરાયેલા સ્વસ્ત્યયનાદિ મંગલકર્મો પછી રાજકુમારને વિશ્વામિત્રને સોંપે છે. પ્રસ્થાન સમયે પરાગરહિત મૃદુ પવન, પુષ્પવર્ષા અને દિવ્ય દુન્દુભિ-શંખનાદ જેવા શુભ સંકેતો યાત્રાને દેવસંમતિપ્રાપ્ત અને વિધિસિદ્ધ દર્શાવે છે. વિશ્વામિત્ર આગળ ચાલે છે અને બંને ભાઈ ધનુર્ધર, તેજસ્વી બની પાછળ અનુસરે છે. તેમને બહુફણિ નાગ સમાન તથા શિવને અનુસરતા સ્કંદ-વિશાખ સમાન ઊંચા ઉપમાઓથી વર્ણવવામાં આવ્યા છે, જેથી આધ્યાત્મિક અધિકાર હેઠળની તેમની શસ્ત્રસજ્જતા અને સંયમિત વીર્ય પ્રગટ થાય છે. સરયૂના દક્ષિણ કાંઠે અર્ધયોજનથી વધુ ચાલ્યા પછી મુનિ રામને જળ લઈને આચમનસદૃશ શુદ્ધિ કરવા કહે છે અને ‘બલા’ તથા ‘અતિબલા’ નામની યુગ્મ વિદ્યાઓ/મંત્રો આપે છે. તેના ફળ—થાક, જ્વર અને દેહક્ષયનો અભાવ; નિદ્રામાં કે અસાવધાનતામાં પણ રાક્ષસોથી અજય રક્ષા; તેમજ જપથી ભૂખ-તરસનું શમન—એવું રક્ષણાત્મક અને તપસને અનુકૂળ છે. રામ શુદ્ધ થઈ વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરે છે અને શરદસૂર્ય સમાન વધુ તેજસ્વી બને છે. પછી ત્રણેય સરયૂકાંઠે કુશશય્યા પર રાત્રિ વિશ્રાંતિ કરે છે; મુનિના સૌમ્ય વચનો અને ગુરુ-શિષ્ય સેવા-ધર્મથી તે નિવાસ પાવન બને છે.
Shlokas
Verse 1
[Dasaratha sends Rama and Lakshmana with Viswamitra--Viswamitra confers knowledge of bala and atibala to Rama and Lakshmana.] तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम्।।1.22.1।।
વસિષ્ઠે આમ કહ્યા પછી, રાજા દશરથે હર્ષિત મુખે રામને—લક્ષ્મણ સહિત—બુલાવ્યો.
Verse 2
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।
માતા તથા પિતા દશરથે શુભ સ્વસ્ત્યયન અને વિદાયવિધિ પૂર્ણ કરી, અને કુળપુરોહિત વશિષ્ઠે મંગલ મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરીને તેને પવિત્ર કર્યો. ત્યારબાદ રાજા દશરથે પ્રિય પુત્રના મસ્તક પર ચુંબન કરી, અંતરાત્માથી પ્રસન્ન થઈ, કુશિકપુત્ર (વિશ્વામિત્ર)ને તેને સોંપી દીધો.
Verse 3
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।
માતા તથા પિતા દશરથે શુભ સ્વસ્ત્યયન અને વિદાયવિધિ પૂર્ણ કરી, અને કુળપુરોહિત વશિષ્ઠે મંગલ મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરીને તેને પવિત્ર કર્યો. ત્યારબાદ રાજા દશરથે પ્રિય પુત્રના મસ્તક પર ચુંબન કરી, અંતરાત્માથી પ્રસન્ન થઈ, કુશિકપુત્ર (વિશ્વામિત્ર)ને તેને સોંપી દીધો.
Verse 4
ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा।विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम्।।1.22.4।।
પદ્મલોચન રામ વિશ્વામિત્ર સાથે જતા દેખાઈ, ત્યારે સુખસ્પર્શી, ધૂળરહિત પવન વહેવા લાગ્યો.
Verse 5
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोष: प्रयाते तु महात्मनि।।1.22.5।।
મહાત્મા પ્રસ્થાન કરતાં જ મહાન પુષ્પવર્ષા થઈ; દેવદુન્દુભિઓ ગુંજ્યાં અને શંખ તથા દુન્દુભિના નાદે દિશાઓ પ્રતিধ્વનિત થઈ.
Verse 6
विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धर:।काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्।।1.22.6।।
વિશ્વામિત્ર આગળ આગળ ગયા; તેમના પાછળ ધનુર્ધર રામ ધનુષ હાથમાં લઈને ચાલ્યા, અને કાકપક્ષધારી ધન્વી સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ પણ અનુસર્યા.
Verse 7
कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ।।1.22.7।।अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ।
તરકશધારી, ધનુષ્યહસ્ત એવા તે બે કુમારો દસેય દિશાઓમાં તેજસ્વી શોભતા હતા; ત્રિશીર્ષ નાગોની જેમ મહાત્મા વિશ્વામિત્રના અનુગામી બન્યા—અક્ષુદ્ર, અપરાજિત—જેમ અશ્વિનીકુમારો પિતામહ બ્રહ્માના અનુચર હોય તેમ।
Verse 8
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
ત્યારે કુશિકપુત્ર વિશ્વામિત્રના પીછે બે ભાઈ—રામ અને લક્ષ્મણ—ધનુષ્યહસ્ત, સુશોભિત; ગોધાચર્મના અંગુલિત્રાણ બાંધેલા, ખડ્ગધારી, મહાતેજસ્વી, મનોહર દેહવાળા—અનુયાત થયા। શ્રીથી દીપ્ત, નિર્દોષ, તેઓ અચિંત્ય દેવ સ્થાણુ (શિવ)ના અનુગામી અગ્નિદેવના બે પુત્રો સમા જણાતા।
Verse 9
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
ત્યારે કુશિકપુત્ર વિશ્વામિત્રના પીછે બે ભાઈ—રામ અને લક્ષ્મણ—ધનુષ્યહસ્ત, સુશોભિત; ગોધાચર્મના અંગુલિત્રાણ બાંધેલા, ખડ્ગધારી, મહાતેજસ્વી, મનોહર દેહવાળા—અનુયાત થયા। શ્રીથી દીપ્ત, નિર્દોષ, તેઓ અચિંત્ય દેવ સ્થાણુ (શિવ)ના અનુગામી અગ્નિદેવના બે પુત્રો સમા જણાતા।
Verse 10
तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।
ત્યારે ધનુષ હાથમાં ધરેલા, સુશોભિત વસ્ત્રાભૂષણોથી અલંકૃત, ગોધાચર્મના અંગુલિત્રાણ બાંધેલા, ખડ્ગધારી મહાતેજસ્વી—સુંદર દેહવાળા ભાઈઓ રામ-લક્ષ્મણ કુશિકપુત્ર વિશ્વામિત્રના અનુયાયી બન્યા. શ્રીથી દીપ્ત અને નિર્દોષ આ બંને કુમારો, અચિંત્ય દેવ સ્થાણુ (શિવ)ને અનુસરતા અગ્નિદેવના બે પુત્રો સમા શોભતા હતા.
Verse 11
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे।रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.22.11।।
સરે યુના દક્ષિણ કાંઠે અડધા યોજનથી થોડું વધુ અંતર જઈ, વિશ્વામિત્રે ‘રામ’ કહી મધુર વાણીથી સંબોધન કર્યું.
Verse 12
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्यय:।मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा।।1.22.12।।
“વત્સ, આ જળ હાથમાં ગ્રહણ કર; વિલંબ ન થવો જોઈએ. મંત્રસમૂહ ગ્રહણ કર, તેમજ બલા અને અતિબલા નામના મંત્રો પણ સ્વીકાર.”
Verse 13
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्यय:।न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैऱृता:।।1.22.13।।
હે રામ, તને ન થાક આવશે, ન તાવ; ન તારા રૂપમાં કોઈ વિકાર થશે. અને તું સૂતો હોય કે અચેત, રાક્ષસો તને આક્રમણ કરી શકશે નહીં.
Verse 14
न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन।त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ।।1.22.14।।
હે રામ, ધરતી પર તારા બાહુબળ સમાન કોઈનું પરાક્રમ નથી; ખરેખર, ત્રિલોકમાં પણ તારા સમાન કોઈ નહિ થાય.
Verse 15
न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये।नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ।।1.22.15।।
હે અનઘ, સૌભાગ્યમાં, દક્ષિણ્યમાં, જ્ઞાનમાં અને બુદ્ધિના નિશ્ચયમાં, તેમજ યોગ્ય સમયે યોગ્ય ઉત્તર આપવા માં—આ લોકમાં તારા સમાન કોઈ નથી.
Verse 16
एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते सम:।बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ।।1.22.16।।
આ બે વિદ્યાઓ પ્રાપ્ત થતાં તારો સમકક્ષ કોઈ રહેશે નહીં—હવે પણ નહીં, ભવિષ્યમાં પણ નહીં. કારણ કે બલા અને અતિબલા સર્વ જ્ઞાનની માતાઓ છે.
Verse 17
क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।बलामतिबलां चैव पठत: पथि राघव।।1.22.17।।
હે રામ, નરોત્તમ—હે રાઘવ—માર્ગમાં બલા અને અતિબલા જપતા રહેશ તો તને ભૂખ અને તરસ પીડાવશે નહીં.
Verse 18
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि।पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते।।1.22.18।।प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक।
જો તું આ બે વિદ્યાઓનું અધ્યયન કરશ, તો તારા પર અતુલ યશ પ્રગટશે. પિતામહ બ્રહ્માની પુત્રીઓ સમી, તેજસ્વી એવી આ બે વિદ્યાઓ કહેવાય છે. હે કાકુત્સ્થ! તું ધર્મનિષ્ઠ છે; તેથી તેમને ગ્રહણ કરવા તું સર્વથા યોગ્ય છે.
Verse 19
कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशय:। तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यत:।।1.22.19।।
નિશ્ચયે, તારા માં આ સર્વ અનેક ગુણો વિદ્યમાન છે—એમાં સંશય નથી. અને તપસ્યાથી આ બે વિદ્યાઓ વધુ સંવર્ધિત થાય ત્યારે, તે અનેક રૂપે પ્રગટ થઈ તારી સેવા કરશે.
Verse 20
ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचि:।प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मन:।।1.22.20।।
પછી રામે જળ સ્પર્શ કરીને શુદ્ધ થઈ, પ્રસન્ન મુખે, ભાવિતાત્મા મહર્ષિ પાસેથી તે બે વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરી.
Verse 21
विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।
વિદ્યાથી સમૃદ્ધ, મહાવિક્રમી રામ શોભી ઉઠ્યો—જેમ શરદઋતુમાં સહસ્ર કિરણોવાળો દિવાકર તેજે ઝળહળે. કુશિકાત્મજ (વિશ્વામિત્ર) પ્રત્યે ગુરુસેવાના સર્વ કાર્યો યથાવત્ કરીને, તે ત્રણેયે સરયૂ નદીના કાંઠે ત્યાંની રાત અત્યંત સુખથી વિતાવી.
Verse 22
विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।
વિદ્યાથી સમૃદ્ધ, મહાવિક્રમી રામ શોભી ઉઠ્યો—જેમ શરદઋતુમાં સહસ્ર કિરણોવાળો દિવાકર તેજે ઝળહળે. કુશિકાત્મજ (વિશ્વામિત્ર) પ્રત્યે ગુરુસેવાના સર્વ કાર્યો યથાવત્ કરીને, તે ત્રણેયે સરયૂ નદીના કાંઠે ત્યાંની રાત અત્યંત સુખથી વિતાવી.
Verse 23
दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम्। कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च।।1.22.23।।
દશરથ નૃપના બે શ્રેષ્ઠ પુત્રો, અજાણ્યા તૃણશય્યા પર સાથે નિવાસ કરતાં પણ, કુશિકસુત વિશ્વામિત્રના સ્નિગ્ધ વચનો વડે સાંત્વના પામી, તે રાત્રિ તેમને જાણે સુખદ લાગી.
Verse 24
આ શ્લોક (બાલકાંડ ૧.૨૨.૨૪, Southern Recension, IIT Kanpur) માટે મૂળ દેવનાગરી પાઠ ઉપલબ્ધ નથી; કૃપા કરીને શ્લોકનો દેવનાગરી પાઠ (અથવા સ્પષ્ટ છબી) મોકલો, જેથી હું ભક્તિભાવપૂર્વક યોગ્ય અનુવાદ આપી શકું.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s consent to place his young heir under Viśvāmitra’s ascetic guardianship—an ethics-of-duty decision where royal attachment yields to a higher protective obligation toward sages and social order.
Knowledge is transmitted through ritual purity, timely obedience, and guru-sevā: Bala and Atibala exemplify mantra as disciplined power that preserves bodily steadiness and moral agency, enabling dharmic action without exhaustion, fear, or distraction.
The Sarayū River’s southern bank functions as a liminal training-space where courtly life transitions into forest-ascetic praxis; the svastyayana farewell rite and water-taking gesture mark the cultural protocols of departure and initiation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.