Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં મિથિલાના ધનુષ્ય-પ્રસંગથી અયોધ્યાના રાજકીય નિર્ણય સુધી પહોંચાડતો દૌત્ય અને વિધિપ્રધાન પુલ દર્શાવવામાં આવે છે. જનકના દૂત ત્રણ દિવસની મુસાફરી અને ત્રણ રાતના માર્ગશ્રમથી થાકી અયોધ્યામાં પ્રવેશે છે અને દ્વારપાલો દ્વારા રાજદર્શનની પરવાનગી માગે છે. સભામાં પ્રવેશ મળ્યા પછી તેઓ વૃદ્ધ દશરથને વિનયભરી, મધુર વાણીથી પ્રણામ કરીને જનકના વારંવારના કુશળપ્રશ્નો સંભળાવે છે—રાજા, આચાર્યો અને પુરોહિતોની ક્ષેમકુશળતા પૂછે છે; યજ્ઞાગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખીને ધાર્મિક વિધિની શુદ્ધતા સૂચવે છે. પછી તેઓ નિર્ણાયક સમાચાર આપે છે કે મહાસભામાં રામે દિવ્ય ધનુષ્ય ભાંગી નાખ્યું; તેથી જનકની પૂર્વ પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થઈ કે સીતાને ‘વીર્ય-શુલ્ક’—પરાક્રમના પુરસ્કારરૂપે—યોગ્ય વીરસને આપવી. જનક દશરથની સંમતિ ઇચ્છે છે, આચાર્યો અને કુલપુરોહિત સાથે શીઘ્ર મિથિલા આવવાનું આમંત્રણ આપે છે અને રાજકુમારોના દર્શનથી બંને કુળોને સમાન આનંદ થશે—એવો આશ્વાસન આપે છે. દૂતવચન પૂર્ણ થતાં દશરથ આનંદિત થઈ વસિષ્ઠ, વામદેવ, અન્ય મંત્રીઓ તથા સભામાં ઉપસ્થિત ઋષિઓ સાથે પરામર્શ કરે છે. સૌની સંમતિ મળતાં રાજા બીજા દિવસે મિથિલા પ્રસ્થાનની ઘોષણા કરે છે—આ રીતે સમાચારથી રાજકર્મ તરફ કથાનો પરિવર્તન થાય છે.
Shlokas
Verse 1
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
જનકના આદેશથી મોકલાયેલા તે દૂત—જેનાં વાહનો થાકી ગયા હતા—માર્ગમાં ત્રણ રાત રોકાઈ, પછી અયોધ્યા નગરીમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 2
राज्ञो भवनमासाद्य द्वारस्थानिदमब्रुवन्।शीघ्रं निवेद्यतां राज्ञे दूतान्नो जनकस्य च।।1.68.2।।
રાજાના ભવનમાં પહોંચી દૂતોએ દ્વારપાલોને કહ્યું: “શીઘ્ર રાજાને નિવેદન કરો કે અમે જનકરાજાના દૂત આવી પહોંચ્યા છીએ.”
Verse 3
इत्युक्ता द्वारपालास्ते राघवाय न्यवेदयन्।ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिता:।ददृशुर्देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपम्।।1.68.3।।
આ રીતે કહ્યા પછી દ્વારપાલોએ રઘુવંશીય રાજાને વાત નિવેદી. રાજાના આદેશથી દૂતોએ રાજમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને દેવસમાન તેજસ્વી, વૃદ્ધ નૃપ દશરથને જોયા.
Verse 4
बद्धाञ्जलिपुटा स्सर्वे दूता विगतसाध्वसा:।राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम्।।1.68.4।।
બધા દૂતોએ ભય દૂર કરીને બદ્ધાંજલિ થઈ, અત્યંત વિનયપૂર્વક રાજાને મધુર અને શિષ્ટ શબ્દોમાં સંબોધ્યા.
Verse 5
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“મહારાજ, મિથિલાના રાજા જનક અગ્નિહોત્ર સહિત પવિત્ર અગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખીને, આપની કુશળતા અને અવિનાશી સમૃદ્ધિ વિષે, તેમજ આપના ઉપાધ્યાય અને પુરોહિત તથા પરિચારો સહિત સૌના કલ્યાણ વિષે, સ્નેહભર્યા મધુર વચનોમાં વારંવાર પૂછે છે.”
Verse 6
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“મહારાજ, મિથિલાના રાજા જનક અગ્નિહોત્ર સહિત પવિત્ર અગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખીને, આપની કુશળતા અને અવિનાશી સમૃદ્ધિ વિષે, તેમજ આપના ઉપાધ્યાય અને પુરોહિત તથા પરિચારો સહિત સૌના કલ્યાણ વિષે, સ્નેહભર્યા મધુર વચનોમાં વારંવાર પૂછે છે.”
Verse 7
पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिप:।कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत्।।1.68.7।।
વૈદેહ મિથિલાધિપ જનકે અવ્યગ્ર ચિત્તે તમારું કુશળ પૂછ્યું; અને કૌશિક (વિશ્વામિત્ર)ની અનુમતિથી તમને આ વચન કહ્યું.
Verse 8
पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा।राजानश्च कृतामर्षानिर्वीर्या विमुखीकृता:।।1.68.8।।
હે રાજન્, પૂર્વે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ હતી મારી પ્રતિજ્ઞા કે મારી આત્મજા કન્યાને પરાક્રમના શુલ્કરૂપે વિવાહમાં આપું. જ્યારે રાજાઓ અશક્ત સાબિત થયા, ત્યારે તેઓ ક્રોધિત થઈ નિરાશ થઈ પાછા ફર્યા.
Verse 9
सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्सरै:।यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकै:।।1.68.9।।
હે રાજન્, વિશ્વામિત્ર મુનિને અગ્રેસર રાખીને યદૃચ્છાએ અહીં આવેલા તમારા પુત્રો એવા વીરો દ્વારા મારી આ પુત્રી જીતાઈ છે.
Verse 10
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना।रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि।।1.68.10।।
અને હે રાજન, હે મહારાજ! તે દિવ્ય ધનુષ્ય મહાત્મા રામે મહાન જનસભામાં મધ્યેથી જ તોડી નાખ્યું।
Verse 11
अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने।प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।1.68.11।।
આ મહાત્મા વીરસ્વરૂપને હું સીતા અર્પણ કરું—જેણીનું શુલ્ક પરાક્રમ છે. હું મારી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા ઇચ્છું છું; તેથી આપની અનુમતિ આપવી યોગ્ય છે.
Verse 12
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सर:।शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ।।1.68.12।।
હે મહારાજ, ઉપાધ્યાયો સહિત અને પુરોહિતને અગ્રે રાખીને શીઘ્ર આવો; તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે બે રાઘવોને દર્શન કરવા યોગ્ય છો.
Verse 13
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे।।1.68.13।।
હે રાજેન્દ્ર, મારી પ્રીતિ સિદ્ધ કરવી તમને યોગ્ય છે; અને તમે પણ તમારા બંને પુત્રો વિષે નિશ્ચયે પ્રીતિ પ્રાપ્ત કરશો.
Verse 14
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
આ રીતે વિદેહાધિપતિએ મધુર વચન કહ્યાં. વિશ્વામિત્રની અનુમતિથી અને શતાનંદના મત અનુસાર, દૂતોએ આ કહીને વિરામ લીધો—રાજપ્રતિ ગૌરવથી સંકોચિત થઈ.
Verse 15
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
દૂતોના વચન સાંભળી રાજા પરમ હર્ષિત થયો અને વસિષ્ઠ, વામદેવ તથા અન્ય મંત્રીઓને સંબોધીને બોલ્યો.
Verse 16
दूतवाक्यं च तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षित:।वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत्।।1.68.16।।
દૂતોના વચન સાંભળી રાજા પરમ હર્ષિત થયો અને વસિષ્ઠ, વામદેવ તથા અન્ય મંત્રીઓને સંબોધીને બોલ્યો.
Verse 17
गुप्त: कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धन:।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ।।1.68.17।।
કુશિકપુત્ર વિશ્વામિત્રના સંરક્ષણ હેઠળ, કૌસલ્યાના આનંદને વધારનાર શ્રીરામ પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે વિદેહદેશમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 18
दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना।सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति।।1.68.18।।
કાકુત્સ્થ રામનું પરાક્રમ જોઈ મહાત્મા જનક રાઘવને પોતાની પુત્રીનું વિવાહરૂપે દાન કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 19
यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मन:।पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्यय:।।1.68.19।।
જો મહાત્મા જનકનો આ નિશ્ચય તમને ગમે, તો ચાલો, વિલંબ ન થાય એ માટે આપણે તુરંત નગરી તરફ જઈએ.
Verse 20
બધા મહર્ષિઓ સાથે મંત્રીઓએ ઉત્તર આપ્યો, “એમ જ થાઓ.” આનંદિત રાજાએ પછી મંત્રીઓને કહ્યું, “કાલે યાત્રા આરંભ કરો.”
Verse 21
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
જનકના આદેશથી પ્રેરિત તે દૂતોએ, વાહનો થાકેલા હોવા છતાં, માર્ગમાં ત્રણ રાત રોકાઈ, અંતે અયોધ્યા નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Janaka’s activation of his public vow: having witnessed Rāma’s prowess, he declares Sītā “fit to be given” as vīrya-śulka and seeks Daśaratha’s consent to fulfill the pledge. The ethical emphasis is on vow-keeping under public scrutiny and on ensuring legitimacy through proper royal consent rather than unilateral action.
The chapter models dharma as institutionally mediated truth: extraordinary personal capability (Rāma’s feat) must be translated into socially valid outcomes through respectful speech, ritual propriety, and consultation with sages and ministers. Right action is shown as both principled and procedurally sound.
Geographically, the movement from Mithilā/Videha to Ayodhyā frames inter-kingdom alliance-making. Culturally, the court protocol (gatekeepers, formal audience), the prominence of agnihotra (sacred fire), and the public assembly (janasamsad) highlight how ritual and civic institutions certify major decisions like marriage and succession-linked alliances.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.