Sarga 37
कुमारसम्भवः—गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં વિશ્વામિત્ર રામને એક પૌરાણિક પ્રસંગ સમજાવે છે. ઉમાના અચૂક વચનને કારણે દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ દ્વારા સંતાન મેળવી શક્યા નહીં; તેથી તેઓ બ્રહ્માને શરણ જઈ નવા સેનાપતિની પ્રાર્થના કરે છે. બ્રહ્મા ધર્મસંગત ઉપાય જણાવે છે—અગ્નિ શિવ/ઈશ્વરના તેજને વહન કરીને દિવ્ય ગંગા દ્વારા પુત્ર ઉત્પન્ન કરશે, અને આ વ્યવસ્થા ઉમાને પણ સ્વીકાર્ય રહેશે. દેવતાઓ રત્નમણિથી શોભિત કૈલાસ પર જઈ અગ્નિને ગંગામાં શિવતેજ નિક્ષેપ કરવા નિયુક્ત કરે છે. ગંગા દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, પરંતુ વધતું જતું દાહક તેજ સહન કરી શકતી નથી; અગ્નિના આદેશથી તે હિમવંતના ઢાળ પર ગર્ભ મૂકી પોતાના પ્રવાહો દ્વારા તેને વહેવા દે છે. પૃથ્વી-સ્પર્શથી ‘જાતરૂપ’ (સુવર્ણ) તથા અન્ય ધાતુઓ/ખનિજો ઉત્પન્ન થાય છે—આ રીતે હિમાલયના સુવર્ણવનનું કારણ કહેવાય છે. પછી કુમારનો જન્મ થાય છે; કૃત્તિકાઓ ધાય તરીકે નિયુક્ત થતાં તે કાર્ત્તિકેય તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ગંગામાં ‘સ્કન્ન’ (વહીને ઉતરેલું) હોવાથી તેનું નામ સ્કંદ પણ થાય છે. કોમળ દેહ હોવા છતાં તે સહજ પરાક્રમે દૈત્યસમૂહોને પરાજિત કરે છે, અને દેવતાઓ તેને વિધિવત પોતાના સૈન્યનો સેનાપતિ સ્થાપે છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે કાર્ત્તિકેયની ભક્તિપૂર્વક વંદના કરવાથી દીર્ઘાયુ, સંતાન અને સ્કંદલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
तप्यमाने तपो देवे देवा: सर्षिगणा: पुरा।सेनापतिमभीप्सन्त: पितामहमुपागमन्।।1.37.1।।
પ્રાચીન કાળે, જ્યારે દેવ (ઈશ્વર) તપમાં લીન હતા, ત્યારે ઋષિગણો સહિત દેવતાઓ, દેવસેનાના સેનાપતિની ઇચ્છાથી, પિતામહ બ્રહ્મા પાસે ગયા.
Verse 2
ततोऽब्रुवन् सुरास्सर्वे भगवन्तं पितामहम्।प्रणिपत्य सुरास्सर्वे सेन्द्रास्साग्निपुरोगमा:।।1.37.2।।
પછી ઇન્દ્ર સહિત, અગ્નિને અગ્રેસર રાખી, સર્વ દેવતાઓએ ભગવંત પિતામહ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું.
Verse 3
यो न स्सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा।तप: परममास्थाय तप्यते स्म सहोमया।।1.37.3।।
હે દેવ! ભગવાને પૂર્વકાળે અમને જે સેનાપતિ આપ્યો હતો, તે પરમ તપ આસ્થાપૂર્વક ધારણ કરીને હવે ઉમા સાથે તપશ્ચર્યા કરે છે.
Verse 4
यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया।संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि न: परमा गति:।।1.37.4।।
અતએવ, વિધાનના જ્ઞાતા, લોકહિતની કામનાથી હવે આગળ શું કરવું તે નિર્ધારિત કરો; કારણ કે તમે જ ખરેખર અમારા પરમ આશ્રય અને પરમ ગતિ છો॥
Verse 5
देवतानां वचश्श्रुत्वा सर्वलोकपितामह:।सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत्।।1.37.5।।
દેવતાઓનાં વચનો સાંભળી સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ મધુર વાણીથી ત્રિદશોને સાંત્વના આપતાં આ પ્રમાણે કહ્યું॥
Verse 6
शैल पुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु ।तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेतन्न संशय:।।1.37.6।।
શૈલપુત્રી ઉમાએ જે કહ્યું છે તે અચૂક છે: તમારી પત્નીઓમાં તમે સંતાન ઉત્પન્ન કરી શકશો નહીં. તેનું વચન અક્લિષ્ટ અને સત્ય છે—એમાં સંશય નથી॥
Verse 7
इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशन:।जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिन्दमम्।।1.37.7।।
આ આકાશગામી ગંગા છે; તેમાં હુતાશન અગ્નિદેવ દેવતાઓ માટે એક પુત્રને જન્મ આપશે—શત્રુદમન—જે દેવસેનાનો સેનાપતિ બનશે॥
Verse 8
ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तत्सुतम्।उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशय:।।1.37.8।।
શૈલેન્દ્રની જ્યેષ્ઠ પુત્રી ગંગા તે પુત્રનું સન્માન કરી તેનું પાલન-પોષણ કરશે; અને આ વ્યવસ્થા ઉમાને પણ અત્યંત પ્રિય થશે—એમાં સંશય નથી॥
Verse 9
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन।प्रणिपत्य सुरास्सर्वे पितामहमपूजयन्।।1.37.9।।
તેના વચન સાંભળી, હે રઘુનંદન રામ, સર્વ દેવતાઓ કૃતાર્થ થયા; નમસ્કાર કરીને તેમણે પિતામહ બ્રહ્માજીની પૂજા કરી.
Verse 10
ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम्।अग्निं नियोजयामासु: पुत्रार्थं सर्वदेवता:।।1.37.10।।
હે રામ, સર્વ દેવતાઓ ધાતુઓથી શોભિત કૈલાસ પર્વત પર ગયા અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે અગ્નિદેવને નિયુક્ત કર્યા.
Verse 11
देवकार्यमिदं देव संविधत्स्व हुताशन।शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज।।1.37.11।।
“હે દેવ, હે હુતાશન (અગ્નિ), આ દેવકાર્ય સિદ્ધ કર; હે મહાતેજસ્વી, શૈલપુત્રી ગંગામાં શિવનું તેજ પ્રક્ષેપ કર.”
Verse 12
देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावक:।गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम्।।1.37.12।।
દેવતાઓને પ્રતિજ્ઞા આપીને પાવક (અગ્નિ) ગંગા પાસે ગયો અને બોલ્યો: “હે દેવી, આ ગર્ભ ધારણ કર; દેવતાઓને પ્રિય એવો આ અભિપ્રાય છે.”
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत्।दृष्ट्वा तन्महिमानं स समन्तादवकीर्यत।।1.37.13।।
તેના વચન સાંભળી ગંગાએ દિવ્ય રૂપ ધારણ કર્યું. તેની મહિમા જોઈ અગ્નિદેવ સર્વ દિશાઓમાં તેની આસપાસ વ્યાપી ગયો.
Verse 14
समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावक:।सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन।।1.37.14।।
ત્યારે પાવક (અગ્નિ) દેવીને સર્વ તરફથી અભિષિંચિત કરવા લાગ્યો; હે રઘુનંદન, ગંગાના સર્વ સ્ત્રોતો તે તેજથી પરિપૂર્ણ થઈ ગયા.
Verse 15
तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम्।अशक्ता धारणे देव तव तेज स्समुद्धतम्।दह्यमानाग्निना तेन सम्प्रव्यथितचेतना।।1.37.15।।
ત્યારે ગંગાએ સર્વદેવોના પુરોહિત અગ્નિને કહ્યું: ‘હે દેવ, તમારું ઉછળતું તેજ હું ધારણ કરી શકતી નથી. તે અગ્નિથી દહાતી, મારું ચિત્ત અને ચેતના અત્યંત વ્યથિત થઈ ગઈ છે.’
Verse 16
अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशन:।इह हैमवती पादे गर्भोऽयं सन्निवेश्यताम्।।1.37.16।।
પછી સર્વદેવોના હવિગ્રાહી અગ્નિદેવે ગંગાને કહ્યું: ‘અહીં હિમવતના પાદપ્રદેશે આ ગર્ભને સ્થાપિત કર.’
Verse 17
श्रुत्वा त्वग्निवचो गङगा तं गर्भमतिभास्वरम्।उत्ससर्ज महातेज स्स्रोतोभ्यो हि तदानघ ।।1.37.17।।
હે મહાબલી નિષ્પાપ રામ, અગ્નિના વચન સાંભળી ગંગાએ તે અતિ તેજસ્વી ગર્ભને પોતાના પ્રવાહોમાંથી બહાર છોડ્યો, અને તે તેના સ્રોતોમાંથી વહેતો નીકળી ગયો.
Verse 18
यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् ।काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम्।।1.37.18।।
તેમાંથી જે બહાર નીકળ્યું તે તપ્ત જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમું ઝળહળતું હતું; તે ધરતી પર પહોંચતાં જ નિર્મળ, શુભ અને તેજસ્વી સોનું પ્રગટ થયું.
Verse 19
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभ्यजायत।।1.37.19।।मलं तस्याभवत्तत्र त्रपु सीसकमेव च।तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत।।1.37.20।।
તેની તીક્ષ્ણ શક્તિથી તાંબું અને લોખંડ પણ ઉત્પન્ન થયું.
Verse 20
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभ्यजायत।।1.37.19।।मलं तस्याभवत्तत्र त्रपु सीसकमेव च।तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत।।1.37.20।।
ત્યાં તેનું મલ ત્રપુ (ટિન) અને સીસક (સીસું) બની ગયું; અને તે દ્રવ્ય ધરતીને પામતાં અનેક પ્રકારના ધાતુઓ વધીને પ્રસરી ગયા.
Verse 21
निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम्।सर्वं पर्वतसन्नद्धं सौवर्णमभवद्वनम्।।1.37.21।।
ગર્ભને મૂકતાં જ તે તેજથી અભિરંજિત થયો; અને સર્વત્ર વનોથી આવૃત પર્વત સર્વથા સૌવર્ણમય બની ગયો.
Verse 22
जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव।सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम्।।1.37.22।।तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं भवति काञ्चनम्।
ત્યાંથી આગળ, હે રાઘવ—હે પુરુષવ્યાઘ્ર—હુતાશન સમ તેજવાળું સુવર્ણ ‘જાતરૂપ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; અને ત્યાં તૃણ, વૃક્ષ, લતા, ગુલ્મ—સર્વે કાઞ્ચનમય દેખાયા.
Verse 23
तं कुमारं ततो जातं सेन्द्रास्सह मरुद्गणा:।।1.37.23।।क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकास्समयोजन्।
પછી જ્યારે તે કુમાર જન્મ્યો, ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ અને મરુદ્ગણોએ ક્ષીરપાન માટે કૃત્તિકાઓને તેની પાલન-પોષણમાં નિયુક્ત કરી.
Verse 24
ता: क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम्।।1.37.24।।ददु: पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिता:।
તે કૃત્તિકાઓએ ઉત્તમ સંકલ્પ કરીને નક્કી કર્યું—‘આ બાળક અમ સૌનો પુત્ર છે’; અને જન્મમાત્ર શિશુને પોતાનું ક્ષીર અર્પણ કર્યું.
Verse 25
ततस्तु देवता स्सर्वा: कार्तिकेय इति ब्रुवन्।।1.37.25।।पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशय:।4
ત્યાર પછી સર્વ દેવતાઓ બોલ્યા—“એનું નામ કાર્તિકેય રહેશે”; અને આ પુત્ર ત્રિલોકમાં વિખ્યાત થશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 26
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे।।1.37.26।।स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम्।
દેવતાઓનાં વચન સાંભળી, કૃત્તિકાઓએ ગર્ભપરિસ્રવથી અવતરેલા તે શિશુને પરમ લક્ષ્મીથી સ્નાન કરાવ્યું; તે અગ્નિ સમાન દીપ્તિમાન હતો.
Verse 27
स्कन्द इत्यब्रुवन् देवा: स्कन्नं गर्भपरिस्रवात्।।1.37.27।।कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम्।
દેવતાઓએ કહ્યું—“ગર્ભપરિસ્રવથી અવતર્યો છે, તેથી એ ‘સ્કન્દ’ છે”; હે કાકુત્સ્થ, તે મહાભાગ્યશાળી કાર્તિકેય જ્વલન સમાન તેજસ્વી હતો.
Verse 28
प्रादुर्भूतं तत: क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।।1.37.28।।षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पय:।
પછી કૃત્તિકાઓમાં ઉત્તમ ક્ષીર પ્રાદુર્ભૂત થયું; તે ષડાનન બની, છેયનાં સ્તનમાંથી વહેતું પય પાન કરવા લાગ્યો.
Verse 29
गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमारवपुस्तदा।।1.37.29।।अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसेनागणान् विभु:।
એક જ દિવસ માત્ર ક્ષીર ગ્રહણ કરીને, ત્યારે પણ કોમળ દેહવાળો તે મહાવિભુ બાળક પોતાના સ્વાભાવિક પરાક્રમથી દૈત્યસેનાઓના સમૂહોને જીત્યો.
Verse 30
सुरसेनागणपतिं ततस्तमतुलद्युतिम्।।1.37.30।।अभ्यषिञ्चन् सुरगणा स्समेत्याग्निपुरोगमा:।
પછી અગ્નિને અગ્રેસર રાખીને એકત્ર થયેલા દેવગણોએ અતુલ તેજવાળા તેને દેવસેનાના ગણપતિ તરીકે અભિષેક કર્યો.
Verse 31
एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया।।1.37.31।।कुमारसम्भवश्चैव धन्य: पुण्यस्तथैव च।
હે રામ! ગંગાના વિસ્તૃત વર્ણન મેં તને આ રીતે કહ્યું; તેમજ કુમારનો જન્મ પણ—ધન્ય, પુણ્ય અને મંગલમય કથા છે.
Verse 32
भक्तश्च य: कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः।आयुष्मान् पुत्रपौत्रैश्च स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्।।1.37.32।।
હે કાકુત્સ્થ! ધરતી પર જે માનવ કાર્તિકેયમાં ભક્તિ રાખે છે, તે દીર્ઘાયુ બને છે, પુત્ર-પૌત્રના સુખથી યુક્ત થાય છે; અને દેહત્યાગ પછી સ્કંદલોકમાં સાલોક્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
The gods face a constraint created by Umā’s truthful pronouncement—no progeny through their wives—yet still need a senāpati for cosmic order; the sarga resolves this dharma-sankat by Brahmā’s lawful prescription: delegated generation through Gaṅgā via Agni, avoiding transgression while fulfilling public welfare.
Power (tejas) must be mediated through appropriate vessels and procedures: even divine potency requires right placement, consent, and cosmic compatibility; thus, dharma is portrayed as ordered process (vidhāna) rather than mere goal-achievement.
Kailāsa (as the divine-ascetic axis), Himavat’s slopes (as the terrestrial receptacle of tejas), and the celestial Gaṅgā (ākāśagā) are central; culturally, the Kṛttikā nursing motif explains Kārttikeya’s epithet and embeds a star-linked devotional memory within epic geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.