Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥१॥

નારદજીનાં વચનો સાંભળી, વાણીમાં નિપુણ અને ધર્માત્મા મહામુનિએ શિષ્યો સહિત તેમનું પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ॥२॥

ત્યારે વાલ્મીકિએ યથાવત્ પૂજા કરેલ દેવર્ષિ નારદે વિદાય માંગીને અનુમતિ પ્રાપ્ત કરી, આકાશમાર્ગે સ્વર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥३॥

નારદ મુનિ દેવલોકમાં પ્રસ્થાન કર્યા પછી, ઋષિ તમસા નદીના તટે ગયા—જાહ્નવી (ગંગા)થી બહુ દૂર નહીં.

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥४॥

તામસા નદીના કિનારે પહોંચી મહામુનિએ, કાદવ વિનાનું સ્વચ્છ તીર્થ જોઈ, બાજુમાં ઊભેલા શિષ્યને કહ્યું.

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥५॥

“ભરદ્વાજ, આ તીર્થ નિહાળો—કાદવ રહિત, રમણીય, પ્રસન્ન જળવાળું; સજ્જનના મન જેવું શુદ્ધ અને શાંત.”

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥६॥

તાત, કલશ મૂકી દે; મને વલ્કલ આપ. હું અહીં જ તમસાના આ ઉત્તમ તીર્થમાં સ્નાન કરીશ.

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥७॥

મહાત્મા વાલ્મીકિએ એમ કહ્યે ત્યારે, ગુરુની આજ્ઞામાં નિયત અને શિસ્તબદ્ધ ભરદ્વાજે તે મુનિને વલ્કલવસ્ત્ર અર્પણ કર્યું.

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥८॥

શિષ્યના હાથમાંથી વલ્કલ લઈને, નિયત ઇન્દ્રિયોવાળા વાલ્મીકિએ સર્વ દિશામાં નજર કરતાં તે વિશાળ વનમાં વિહાર કર્યો.

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥९॥

તેણાના નજીક ભગવાન ઋષિએ ત્યાં ક્રૌંચ પક્ષીઓનું એક યુગલ જોયું—અવિચ્છિન્ન રીતે સાથે ફરતું, મધુર અને મનોહર સ્વરવાળું.

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥१०॥

પછી તે જોડામાંથી એક નર પક્ષીને પાપનિશ્ચયી, વૈરભાવથી ભરેલો નિષાદ શિકારીએ, બીજા જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ, મારી નાખ્યો.

Verses 11-12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥११॥वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥१२॥

પોતાના સાથીદાર પક્ષીને માર્યો અને રક્તથી તરબોળ શરીરે પૃથ્વી પર લોટપોટ થતો જોઈને, તે પંખીની પત્ની, તામ્રશીર્ષ પ્રેમમદમાં મસ્ત પતિથી વિયુક્ત થઈને કરુણ રુદન કરવા લાગી।

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥१३॥

ત્યારે તે દ્વિજને નિષાદે પાડી દીધેલો જોઈ, ધર્માત્મા ઋષિના હૃદયમાં કરુણા ઊભરી આવી ॥1.2.13॥

Verse 14

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥१४॥

પછી કરુણાથી વ્યાકુળ થઈ, “આ અધર્મ છે” એમ જાણી, રડતી ક્રૌંચીને સાંભળી, તે દ્વિજે આ વચન કહ્યું ॥1.2.14॥

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समाः ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१५॥15

હે નિષાદ! તું શાશ્વત વર્ષો સુધી પ્રતિષ્ઠા ન પામ—કારણ કે કામમોહમાં પડેલા ક્રૌંચયુગલમાંથી એકને તું મારી નાખ્યો ॥1.2.15॥

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥१६॥

એ રીતે બોલતાં અને જોતા-જોતાં તેના હૃદયમાં ચિંતા ઊભી થઈ: “આ પક્ષીના શોકથી વ્યાકુળ થઈ મેં આ શું ઉચ્ચાર્યું?” ॥1.2.16॥

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥१७॥

ચિંતન કરતાં તે મહાપ્રાજ્ઞ, મતિવાન ઋષિએ દૃઢ નિશ્ચય રચ્યો; અને મુનિપુંગવે પોતાના શિષ્યને આ વચન કહ્યું ॥1.2.17॥

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥१८॥

પાદબંધિત, અક્ષરસમાન, તંત્રી-લયથી યુક્ત—શોકથી વ્યાકુલ થયેલા મારા હૃદયમાંથી જે ઉદ્ભવ્યો છે, તે જ વચન ‘શ્લોક’ કહેવાય; એ એમ જ રહે, અન્યથા નહિ.

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥१९॥

મુનિએ ઉચ્ચારેલા તે અનુત્તમ વચનને શિષ્યે આનંદિત થઈ સ્વીકારી (હૃદયમાં ધારણ કર્યું); અને ગુરુ તેના પર પ્રસન્ન થયા.

Verse 20

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥२०॥

પછી તે તીર્થમાં વિધિ મુજબ અભિષેક (સ્નાન) કરીને, એ જ વિષયનું ચિંતન કરતાં મુનિ પાછા ફર્યા.

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥२१॥

ત્યારબાદ મુનિના વિનયી અને શ્રુતવાન શિષ્ય ભરદ્વાજે પાણીથી ભરેલો કલશ લઈને પાછળથી અનુગમન કર્યું.

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥२२॥

ધર્મવિદ્ વાલ્મીકિ શિષ્ય સાથે આશ્રમપદમાં પ્રવેશી બેઠા; ધ્યાનમાં લીન થઈ, તેમણે અન્ય કથાઓનું પણ રચનાકાર્ય આરંભ્યું.

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥२३॥

ત્યારે લોકકર્તા સ્વયં પ્રભુ, ચતુર્મુખ મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા, તે મુનિપુંગવને જોવા પોતે જ ત્યાં આવ્યા.

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥२४॥

તેમને જોઈ વાલ્મીકિ વાણી-સંયમી તરત ઊભા થયા; પ્રાંજલિ, પ્રયત બની, પરમ વિસ્મયથી ત્યાં ઊભા રહ્યા.

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ॥२५॥

તેમણે તે દેવનું પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આસન અને વંદન દ્વારા વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું; નિયમસર નમસ્કાર કરી, અવિનાશી પરમાત્માની કુશળતા વિષે પૂછ્યું.

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं ततः ॥२६॥

પછી ભગવાન પરમાર્ચિત આસન પર ઉપવિષ્ટ થયા; ત્યારબાદ મહર્ષિ વાલ્મીકિ માટે પણ તે જ આસન નિર્દેશ્યું.

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने ।उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे ।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥२७॥

બ્રહ્માજીની અનુમતિ પામી તે પણ આસન પર બેસી ગયો. સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્મા ત્યાં ઉપવિષ્ટ થયા છતાં, વાલ્મીકિનું મન તો એ જ પ્રસંગમાં સ્થિર રહી ધ્યાનમાં લીન રહ્યું.

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥२८॥

વૈરથી પકડવાની બુદ્ધિ ધરાવતાં પાપમનુષ્યે અતિ કષ્ટદાયક કર્મ કર્યું છે—કારણ વિના, મધુર રવવાળો એવો ક્રૌંચ પક્ષી કોણ મારી શકે?

Verse 29

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥२९॥

ક્રૌંચી માટે વારંવાર શોક કરતાં, અંતર્મુખ બની—શોકમાં સંપૂર્ણ પરાયણ થઈ—તેમણે આ નવઉદ્ભવિત ઉપશ્લોકને ફરી ફરી ગાયો.

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥३०॥

પછી બ્રહ્માજી હસતાં હસતાં મુનિશ્રેષ્ઠને બોલ્યા: “આ તો નિશ્ચયે તારા દ્વારા રચાયેલો શ્લોક જ છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.”

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥३१॥

હે બ્રહ્મર્ષિ! મારા ઇચ્છાથી જ તારા અંદર આ સરસ્વતી (વાણી) પ્રગટ થઈ છે; તેથી, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, રામનું સમગ્ર ચરિત તું રચી દે.

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥३२॥

ધર્માત્મા, ગુણવાન, લોકમાં સ્થિર, બુદ્ધિમાન એવા રામના ધીર જીવનવૃત્તાંતને, જેમ તું નારદ પાસેથી સાંભળ્યો છે તેમ વર્ણન કર.

Verses 33-34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वशः ॥३३॥वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥३४॥

તે બુદ્ધિમાન રામનું—સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે—અને સર્વ રીતે રાક્ષસોનું જે કંઈ રહસ્યમાં કે પ્રગટ રીતે બન્યું છે; તેમજ વૈદેહી (સીતા) વિષે જે કંઈ પ્રગટ કે ગુપ્ત રીતે થયું છે—તે બધું, જે તને અવિદિત હતું તે પણ, તને વિદિત થશે.

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥३५॥

આ કાવ્યમાં તારી વાણીનું એક પણ વચન અસત્ય નહીં થાય. શ્લોકોમાં બંધાયેલી, મનોહર અને પુણ્ય એવી રામકથા તું રચ.

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥३६॥

જ્યાં સુધી ધરતી પર પર્વતો અને નદીઓ સ્થિર રહેશે, ત્યાં સુધી રામાયણની કથા લોકલોકોમાં પ્રચલિત રહેશે.

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥३७॥

જ્યાં સુધી તારા રચિત રામાયણની કથા લોકમાં પ્રચલિત રહેશે, ત્યાં સુધી તું ઊર્ધ્વ અને અધઃ—બધા લોકોમાં, અને મારા પોતાના લોકમાં પણ, નિવાસ કરશી.

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥३८॥

આ રીતે કહી ભગવાન બ્રહ્મા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ શિષ્યો સહિત પૂજ્ય મુનિ (વાલ્મીકી) અતિ વિસ્મયથી ભરાઈ ગયા.

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुनः ।मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥३९॥

પછી તેના બધા શિષ્યોએ એ જ શ્લોકને ફરી ફરી ગાયો. વારંવાર આનંદિત અને અત્યંત વિસ્મિત થઈ તેઓ તેનું વર્ણન કરતા રહ્યા.

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागतः ॥४०॥

મહર્ષિએ સમાન અક્ષરોવાળા ચાર પાદોમાં ગાયેલું તે વચન, વારંવાર અનુવ્યાહરણથી ફરીથી ‘શ્લોક’રૂપે જગતમાં સ્થિર થયું.

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥४१॥

ત્યારે ભાવિતાત્મા વાલ્મીકિ મુનિના હૃદયમાં આ નિશ્ચય ઉપજ્યો: “આ જ છંદમાં હું સમગ્ર ‘રામાયણ’ નામનું કાવ્ય રચીશ.”

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः तदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥४२॥

પછી ઉદારબુદ્ધિ, કીર્તિમાન મુનિએ રામની કીર્તિ વર્ણવતું યશસ્કર મહાકાવ્ય રચ્યું—ઉદાર અર્થવાળા, મનોહર પદોથી યુક્ત, સમાક્ષર એવા શ્લોકોના સૈકડાઓથી સુસંયોજિત.

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ॥४३॥

સુઘટિત સમાસો અને સંધિઓથી યુક્ત, સમ અને મધુર રીતે અર્થ પ્રગટ કરનારા વાક્યોમાં ગૂંથાયેલ, મુનિપ્રણીત રઘુવરચરિત—અને દશશિર (રાવણ)ના વધનું પણ—તમે શ્રવણ કરો.