Sarga 42

Verse 1

कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजना:।राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम्।।1.42.1।।

હે રામ, સગર રાજા કાળધર્મને પામ્યા પછી, મંત્રીઓ અને પ્રજાજને અતિ ધાર્મિક અનુશુમંતને રાજા તરીકે સ્વીકારી સ્થાપિત કર્યો.

Verse 2

स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन ।तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुत:।।1.42.2।।

હે રઘુનંદન રામ! અંશુમાન અતિ મહાન રાજા હતા; અને તેમના પુત્ર તરીકે ‘દિલીપ’ નામે પ્રસિદ્ધ મહાન પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 3

तस्मिन् राज्यं समावेश्य दिलीपे रघुनन्दन।हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे सुदारुणम्।।1.42.3।।

હે રઘુનંદન રામ! દિલીપને રાજ્ય સોંપીને અંશુમાન હિમવતના પવિત્ર શિખર પર અતિ કઠોર તપસ્યા કરવા લાગ્યો.

Verse 4

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशा:।तपोवनं गतो राम स्वर्गं लेभे तपोधन:।।1.42.4।।

હે રામ! મહાયશસ્વી અનુશુમાન તપોવનમાં જઈ બત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી રહ્યો. તપસ્વી ધનરૂપે માત્ર તપ જ ધરાવતો, તેણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું—પરંતુ પોતાનો હેતુ પૂર્ણ કર્યા વિના.

Verse 5

दिलीपस्तु महातेजाश्श्रुत्वा पैतामहं वधम्।दु:खोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत।।1.42.5।।

મહાતેજસ્વી દિલીપે પિતામહોના વધનું સમાચાર સાંભળતાં જ શોકથી આઘાત પામ્યો; દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી બુદ્ધિથી તે કોઈ દૃઢ નિશ્ચય સુધી પહોંચી શક્યો નહિ.

Verse 6

कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया।तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत्।।1.42.6।।

“ગંગાનું અવતરણ કેવી રીતે થશે? તેમની જલક્રિયા કેવી રીતે કરું? અને આ સૌને હું કેવી રીતે તારું?”—એવી ચિંતા માં તે સંપૂર્ણપણે લીન થયો.

Verse 7

तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मन:।पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिक:।।1.42.7।।

ધર્મમાં સ્થિર અને ધર્મથી જ ઓળખાતી આંતરિક શુદ્ધિ ધરાવતા તે રાજા સતત ચિંતન કરતો હતો; ત્યારે તેને ભગિરથ નામનો પરમધાર્મિક પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 8

दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान्।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।1.42.8।।

મહાતેજસ્વી રાજા દિલીપે અનેક યજ્ઞો કરીને ઇષ્ટિ કરી; અને ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી રાજ્યનું શાસન કર્યું.

Verse 9

अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति ।व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान्।।1.42.9।।

હે નરશાર્દૂલ! તેમની ઉદ્ધાર બાબતે કોઈ દૃઢ નિશ્ચય સુધી ન પહોંચીને, તે રાજા વ્યાધિગ્રસ્ત થયો અને કાળધર્મ—મૃત્યુ—ને પામ્યો.

Verse 10

इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा।राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभ:।।1.42.10।।

નરશ્રેષ્ઠ તે રાજાએ પોતાના પુણ્યકર્મથી પ્રાપ્ત ઇન્દ્રલોકને પ્રસ્થાન કર્યું; રાજ્યમાં પુત્ર ભગીરથને અભિષેક કરી પછી સ્વર્ગે ગયા.

Verse 11

भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन।अनपत्यो महातेजा: प्रजाकामस्स चाप्रज:।।1.42.11।।

હે રઘુનંદન, ભગીરથ રાજર્ષિ અતિ ધાર્મિક અને મહાતેજસ્વી હતા; પ્રજાકામ હોવા છતાં તેઓ નિસંતાન રહ્યા.

Verse 12

मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं गङ्गावतरणे रत:।स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन।।1.42.12।।ऊर्ध्वबाहु: पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रिय:।

હે રઘુનંદન, ગંગાવતરણમાં તત્પર ભગીરથે રાજ્ય મંત્રીઓને સોંપ્યું અને ગોકર્ણે દીર્ઘકાળ તપ આચર્યું—ઊર્ધ્વબાહુ રહી, પંચતપ સહન કરી, માસે એકવાર આહાર લઈ, ઇન્દ્રિયો જીતેલી.

Verse 13

तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठत:।।1.42.13।।अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मन:। सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वर:।।1.42.14।।

હે મહાબાહો! તે મહાત્મા રાજા ઘોર તપમાં અડગ રહી તપ કરતાં કરતાં હજારો વર્ષો વીતી ગયા; ત્યારે પ્રજાપતિ, પ્રજાઓના સ્વામી એવા ભગવાન બ્રહ્મા તેના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 14

तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठत:।।1.42.13।।अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मन:। सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वर:।।1.42.14।।

હે મહાબાહો! તે મહાત્મા રાજા ઘોર તપમાં અડગ રહી તપ કરતાં કરતાં હજારો વર્ષો વીતી ગયા; ત્યારે પ્રજાપતિ, પ્રજાઓના સ્વામી એવા ભગવાન બ્રહ્મા તેના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 15

ततस्सुरगणैस्सार्धमुपागम्य पितामह:।भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत्।।1.42.15।।

પછી દેવગણો સાથે પિતામહ બ્રહ્મા ત્યાં આવી, તપમાં લીન મહાત્મા ભગીરથને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 16

भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर।तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत।।1.42.16।।

“હે મહાભાગ ભગીરથ! હે જનેશ્વર, મનુષ્યોમાં સ્વામી! તારા સુતપ્ત તપથી હું પ્રસન્ન છું; હે સુવ્રત, ઇચ્છિત વર માગ.”

Verse 17

तमुवाच महातेजा: सर्वलोकपितामहम्।भगीरथो महाभाग: कृताञ्जलिरुपस्थित:।।1.42.17।।

ત્યારે મહાતેજસ્વી, મહાભાગ ભગીરથ હાથ જોડીને નજીક ઊભા રહી સર્વલોકોના પિતામહ બ્રહ્માને સંબોધ્યા.

Verse 18

यदि मे भगवन् प्रीतो यद्यस्ति तपस: फलम्।सगरस्यात्मजास्सर्वे मत्तस्सलिलमाप्नुयु:।।1.42.18।।

હે ભગવન્! જો તમે મારે પ્રસન્ન હો અને જો મારા તપનો ફળ હોય, તો સગરના સર્વ પુત્રો મારે હાથે જલતર્પણ પામે, જેથી તેમના અંત્યેષ્ટિ કર્મ પૂર્ણ થાય.

Verse 19

गङ्गायास्सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम्।स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहा:।।1.42.19।।

ગંગાના જળથી ભીંજાયેલા તે મહાત્માઓના ભસ્મથી મારા સર્વ પ્રપિતામહો અંતે નિશ્ચયે સ્વર્ગને પામે.

Verse 20

देया च सन्ततिर्देव नावसीदेत्कुलं च न:।इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वर:पर:।।1.42.20।।

અને હે દેવ! અમને સંતતિ પ્રદાન થાઓ, અને અમારું કુલ કદી નાશ પામે નહીં. હે દેવ! ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં આ મારો પરમ વર રહે.

Verse 21

उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामह:।प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम्।।1.42.21।।

આ રીતે કહેલા રાજાના વચન સાંભળી, સર્વ લોકોના પિતામહે શુભ, મધુર સ્વર અને কোমળ અક્ષરોથી ભરેલી વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 22

मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ।एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन।।1.42.22।।

હે મહારથ ભગિરથ! તારો આ મહાન મનોરથ અતિ વિશાળ છે. એમ જ થાઓ; તને કલ્યાણ અને આશીર્વાદ—હે ઇક્ષ્વાકુવંશના વર્ધક.

Verse 23

इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतस्सुता।तां वै धारयितुं शक्तो हरस्तत्र नियुज्यताम्।।1.42.23।।

આ હૈમવતી ગંગા હિમવતની જ્યેષ્ઠ પુત્રી છે. તેને ધારણ કરવા માત્ર હર (શિવ) સમર્થ છે; તેથી એ કાર્ય માટે તેમને નિયુક્ત કરાવા જોઈએ.

Verse 24

गङ्गाया: पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यति।तां वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिन:।।1.42.24।।

હે રાજન! ગંગાનું પતન પૃથ્વી સહન કરી શકશે નહીં. હે વીર! તેને ધારણ કરવા શૂલધારી (શિવ) સિવાય બીજું કોઈ મને દેખાતું નથી.

Verse 25

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत्।जगाम त्रिदिवं देवस्सहदेवैर्मरुद्गणै:।।1.42.25।।

એ રીતે રાજાને કહીને અને ગંગાને પણ સંબોધીને, લોકકર્તા દેવ (બ્રહ્મા) દેવતાઓ તથા મરુદ્ગણો સાથે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયા.