Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં બાલકાંડના ધર્મપરિપ્રેક્ષ્યમાં કુશવંશનો સંક્ષિપ્ત વંશવૃત્તાંત રજૂ થાય છે. બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન, તપમાં અડગ અને સદ્ગુણીઓનું સન્માન કરનાર કુશનું વર્ણન છે. તેના ચાર પુત્રો—કુશામ્બ, કુશનાભ, અધૂર્તરજસ અને વસુ—ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કરે છે અને નગરોની સ્થાપના કરે છે: કૌશામ્બી, મહોદય, ધર્મારણ્ય અને ગિરિવ્રજ. વસુનું રાજ્ય ‘વસુમતી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; પાંચ પર્વતોની વચ્ચે વહેતી સુમાગધી/માગધી નદીનું પણ વર્ણન આવે છે. પછી કથા કુશનાભ તરફ વળે છે—અપ્સરા ઘૃતાચીથી જન્મેલી તેની સો પુત્રીઓનું ઉદ્યાન-શોભા સાથે મનોહર ચિત્રણ થાય છે. તેમની સુંદરતા અને યુવાનાવસ્થા જોઈ વાયુ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે અને અમરત્વ તથા અજર-યૌવન આપવાની વાત કરે છે. પુત્રીઓ લગ્નધર્મમાં પિતાની આજ્ઞાને સર્વોપરી માની તેને નકારે છે અને તપસ્વીઓના તેજોબળની યાદ અપાવે છે. ક્રોધિત વાયુ તેમના અંગોમાં પ્રવેશ કરી તેમને કૂબડાં બનાવી વિકૃત કરે છે. લજ્જિત અને રડતી પુત્રીઓ પિતાને મળે છે; કુશનાભ ધર્મભંગના આઘાત પર વિચાર કરી અંતર્મુખ થઈ સમાધિમાં પ્રવેશે છે—આ પ્રસંગ નીતિ-શિક્ષા અને કથાના વળાંકરૂપે ઊભો રહે છે.
Shlokas
Verse 1
Description of the four sons of Brahma and the dynasty of Kusanabha-- enraged Windgod turns the daughters of Kusanabha into humpedback ones.ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपा:।अक्लिष्टव्रतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजक:।।।।
બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન, કુશ નામે મહાતપસ્વી એક મહાન ઋષિ હતા; અખંડ વ્રતોમાં અવિચલ, ધર્મના જ્ઞાતા અને સજ્જનોનું સન્માન કરનાર હતા.
Verse 2
स महात्मा कुलीनायां युक्तायां सुगुणोल्बणान्।वैदर्भ्यां जनयामास चतुरस्सदृशान् सुतान्।।।।कुशाम्बं कुशनाभं च अधूर्तरजसं वसुम्।
તે મહાત્માએ યોગ્ય અને સુગુણોથી સમૃદ્ધ એવી વિદર્ભની કુલીન રાજકન્યા સાથે સંયોગ કરીને, પોતાના સમાન ગુણવાળા ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો—કુશામ્બ, કુશનાભ, અધૂર્તરજસ અને વસુ।
Verse 3
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया।।।।तानुवाच कुश: पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिन:।
ક્ષત્રધર્મનું પાલન કરાવવાની ઇચ્છાથી, તેજસ્વી, મહોત્સાહી, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવાદી એવા પોતાના પુત્રોને કુશે આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 4
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।।।
હે પુત્રો, ધર્મમય રાજ્યપાલન કરો; એવા શાસનથી તમે પુષ્કળ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરશો॥
Verse 5
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।1.32.4।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।1.32.5।।
ઋષિના વચન સાંભળી, લોકસમ્મત એવા ચાર રાજકુમારો એ સમયે સૌએ નિવાસ સ્થાપ્યા અને પ્રાચીન નગરો સ્થાપિત કર્યા॥
Verse 6
कुशाम्बस्तु महातेजा: कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम्।।।।
મહાતેજસ્વી કુશામ્બે કૌશામ્બી નામની નગરી રચી; અને ધર્માત્મા કુશનાભે મહોદય નામનું પુર સ્થાપ્યું॥
Verse 7
अधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपति:।चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम्।।।।
હે રામ, અધૂર્તરજસો નામના મહીપતિ રાજાએ ધર્મારણ્ય નામનું ઉત્તમ નગર રચ્યું; અને રાજા વસુએ ગિરિવ્રજ સ્થાપ્યું॥
Verse 8
एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मन:।एते शैलवरा: पञ्च प्रकाशन्ते समन्तत:।।।
હે રામ, આ વસુમતી નામની ધરતી તે મહાત્મા વસુ રાજાની છે; તેની ચારે તરફ પાંચ ઉત્તમ પર્વતો પ્રકાશિત થઈ તેજથી ઝળહળી રહ્યા છે.
Verse 9
सुमागधी नदी रम्या मगधान् विश्रुताययौ।पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते।।।।
સુમાગધી નામની રમણીય અને વિખ્યાત નદી મગધ દેશમાં વહે છે; પાંચ મુખ્ય પર્વતોની વચ્ચે તે માળા જેવી શોભે છે.
Verse 10
सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मन:।पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी।।।।
હે રામ, આ જ તો માગધી નદી છે—તે મહાત્મા વસુની; હે રામ, તે પૂર્વ દિશામાં વહે છે, સુક્ષેત્રોથી સમૃદ્ધ અને પાકોની માળા જેવી શોભિત છે.
Verse 11
कुशनाभस्तु राजर्षि: कन्याशतमनुत्तमम्।जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन।।।।
હે રઘુનંદન, ધર્માત્મા રાજર્ષિ કુશનાભે અપ્સરા ઘૃતાચી દ્વારા અદ્વિતીય એવી સો કન્યાઓને જન્મ આપ્યો.
Verse 12
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।।।
તે કન્યાઓ યુવનથી તેજસ્વી, રૂપવતી અને સુશોભિત હતી; તેઓ ઉદ્યાનભૂમિમાં આવી, પ્રાવૃષ્કાળની વીજળી જેવી ઝળહળી ઊઠી. ઉત્તમ આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, તેઓ સર્વત્ર ગાતી, નૃત્ય કરતી અને વાદ્યો વગાડતી, પરમાનંદમાં મગ્ન રહી.
Verse 13
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।1.32.12।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।1.32.13।।
તે કન્યાઓ યુવનથી તેજસ્વી, રૂપવતી અને સુશોભિત હતી; તેઓ ઉદ્યાનભૂમિમાં આવી, પ્રાવૃષ્કાળની વીજળી જેવી ઝળહળી ઊઠી. ઉત્તમ આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, તેઓ સર્વત્ર ગાતી, નૃત્ય કરતી અને વાદ્યો વગાડતી, પરમાનંદમાં મગ્ન રહી.
Verse 14
अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि।उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे।।।।
પછી તે સર્વ અંગે મનોહર, ધરતી પર રૂપે અપ્રતિમ કન્યાઓ ઉદ્યાનભૂમિમાં આવી, મેઘમધ્યે તારાઓ જેવી ઝળહળી ઉઠી.
Verse 15
तास्सर्वगुणसम्पन्ना रूपयौवनसंयुता:।दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत्।।।।
સર્વ ગુણોથી સંપન્ન, રૂપ અને યૌવનથી યુક્ત તે કન્યાઓને જોઈ, સર્વવ્યાપી વાયુએ તેમને આ વચન કહ્યું.
Verse 16
अहं व: कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ।मानुषस्त्यज्यतां भावः दीर्घमायुरवाप्स्यथ।।।।
વાયુ બોલ્યા: “હું તમારે સૌને ઇચ્છું છું; તમે મારી પત્નીઓ બનશો. માનુષ્યભાવ—મર્ત્યતાનો ભાવ—ત્યજી દો; તમે દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરશો.”
Verse 17
चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषत:।अक्षय्यं यौवनं प्राप्ताः अमर्यश्च भविष्यथ।।।।
“કારણ કે યૌવન સદા ચંચળ છે—વિશેષ કરીને માનવોમાં. પરંતુ અક્ષય યૌવન પ્રાપ્ત કરીને તમે અમર બનશો.”
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मण:।अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ।।।।
વાયુ—અક્લિષ્ટ કર્મવાળા—ના તે વચન સાંભળી, સો કન્યાઓએ તેની વાતનું ઉપહાસ કરી પછી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 19
अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।प्रभावज्ञा: स्म ते सर्वा: किमस्मानवमन्यसे।।।।
“હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ! તું સર્વ ભૂતોના અંતરમાં વિચરે છે. તારી પ્રભાવશક્તિ અમે સૌ જાણીએ છીએ; તો પછી અમારો અવમાન કેમ કરે છે?”
Verse 20
कुशनाभसुतास्सर्वा: समर्थास्त्वां सुरोत्तम।स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम्।।।।
“હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ! અમે સૌ કુશનાભની પુત્રીઓ છીએ; દેવને પણ તેના સ્થાનથી ચ્યૂત કરાવવાની શક્તિ અમામાં છે. છતાં અવિવાહિત કન્યાઓ તરીકે અમે અમારા તપનું રક્ષણ કરતાં સ્વયં સંયમ રાખીએ છીએ.”
Verse 21
माभूत्स कालो दुर्मेध: पितरं सत्यवादिनम्।नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे।।।।
“હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ! અમે સૌ કુશનાભની પુત્રીઓ છીએ; દેવને પણ તેના સ્થાનથી ચ્યૂત કરાવવાની શક્તિ અમામાં છે. છતાં અવિવાહિત કન્યાઓ તરીકે અમે અમારા તપનું રક્ષણ કરતાં સ્વયં સંયમ રાખીએ છીએ.”
Verse 22
पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि न:।यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति।।।।
અમારા પિતા જ અમારા પ્રભુ છે; અમારે માટે તેઓ પરમ દૈવત સમાન છે. પિતા જેને અમને અર્પણ કરશે, એ જ અમારો પતિ થશે॥
Verse 23
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायु: परमकोपन:।प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभु:।।।।
તેમની વાત સાંભળી પરમ પ્રચંડ પવનદેવ (વાયુ) ક્રોધે ભરાયા; ભગવાન પ્રભુ વાયુ તેમના દેહોમાં પ્રવેશી, રોષવશ સર્વ અંગો તોડી-મરોડી ભાંગી નાખ્યા.
Verse 24
ता: कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम्।प्रापतन् भुवि सम्भ्रान्तास्सलज्जा स्सास्रलोचना:।।।।
વાયુથી ભાંગી પડેલી તે કન્યાઓ રાજાના મહેલમાં પ્રવેશી; વ્યાકુળ કંપતી, લજ્જિત અને આંસુભરી આંખો સાથે ધરતી પર ઢળી પડી.
Verse 25
स च ता दयिता दीना: कन्या: परमशोभना:।दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा सम्भ्रान्त इदमब्रवीत्।।।।
પછી રાજાએ પોતાની અતિ સુંદર, પ્રિય દીકરીઓને—દીન અને ભાંગી પડેલી—જોઈને વ્યાકુળ થઈ આ વચન કહ્યાં.
Verse 26
किमिदं कथ्यतां पुत्र्य: को धर्ममवमन्यते।कुब्जा: केन कृता: सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ।एवं राजा विनिश्श्वस्य समाधिं सन्दधे तत:।।।।
“આ શું થયું? કહો, પુત્રીઓ—કોણ ધર્મનો અપમાન કરે છે? કોના કારણે તમે સૌ વાંકી-કુબડી બની ગઈ? મારી આસપાસ ઊભી હોવા છતાં કેમ બોલતી નથી?” એમ કહી રાજાએ ઊંડો નિશ્વાસ લીધો અને પછી મનને સ્થિર કરી સમાધિમાં પ્રવેશ કર્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vāyu’s unsolicited marriage proposal to Kuśanābha’s daughters and their refusal grounded in dharma: they assert that marriage must occur through their father’s righteous decision, not through coercion or divine intimidation.
The sarga contrasts desire and entitlement with disciplined moral order: even a powerful deity becomes ethically blameworthy when anger overrides restraint, while the daughters exemplify dharmic agency through fidelity to lawful guardianship and protection of tapas.
The chapter maps early political geography through the founding of Kauśāmbī, Mahodaya, Dharmāraṇya, and Girivraja, and locates Vasu’s territory (Vasumatī) amid five mountains, with the renowned Sumāgadhī/Māgadhī river flowing through Magadha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.