Sarga 39

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा कथाऽन्ते रघुनन्दन:।उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्।।1.39.1।।

વિશ્વામિત્રના વચનો સાંભળી, કથાના અંતે રઘુનંદન શ્રીરામ અતિ આનંદિત થઈ, અગ્નિ સમ તેજસ્વી મુનિને વંદનપૂર્વક બોલ્યા.

Verse 2

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम्।पूर्वको मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत्।।1.39.2।।

તમને કલ્યાણ થાઓ, હે બ્રાહ્મણ. હું આ કથા વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું—હે બ્રહ્મન, મારા પૂર્વજએ યજ્ઞ કેવી રીતે ગોઠવીને આરંભ કર્યો?

Verse 3

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव।श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मन:।।1.39.3।।

વિશ્વામિત્રે તો, જાણે હળવાં હાસ્ય સાથે, કાકુત્સ્થ રામને કહ્યું: “હે રામ, મહાત્મા સગર રાજાની વિસ્તૃત કથા સાંભળો.”

Verse 4

शङ्करश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तम:।विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्।।1.39.4।।

શંકરના શ્વશુર તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા શ્રેષ્ઠ પર્વત હિમવાન વિંધ્ય પર્વત પાસે આવી પહોંચ્યા; અને બંને પરસ્પર એકબીજાને નિહાળવા લાગ્યા.

Verse 5

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञ स्सपुरुषोत्तम।स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि।।1.39.5।।

એ બંને પર્વતોની વચ્ચે, હે પુરુષોત્તમ, યજ્ઞ આરંભ થયો; હે નરવ્યાઘ્ર, તે પ્રદેશ યજ્ઞકર્મ માટે અત્યંત પ્રશસ્ત હતો.

Verse 6

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथ:।अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थित:।।1.39.6।।

હે કાકુત્સ્થ, પ્રિય તાત! દૃઢધનુ મહારથી અંશુમાન સગરની આજ્ઞામાં સ્થિર રહી તે યજ્ઞાશ્વનું રક્ષણ અને અનુસરણ કરવા લાગ્યો.

Verse 7

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासव:।राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत्।।1.39.7।।

યજ્ઞના સમાપન પર્વદિને, યજમાન સગર યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત હતા ત્યારે, વાસવ (ઇન્દ્ર) રાક્ષસી રૂપ ધારણ કરીને યજ્ઞીય અશ્વને અપહૃત કરી ગયો.

Verse 8

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मन:।उपाध्यायगणास्सर्वे यजमानमथाब्रुवन्।।1.39.8।।

હે કાકુત્સ્થ, જ્યારે મહાત્મા રાજાનો તે અશ્વ અપહૃત થતો હતો, ત્યારે સર્વ ઉપાધ્યાયગણોએ યજમાનને કહી સંબોધ્યા.

Verse 9

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते।हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम्।।1.39.9।।

આ પર્વદિને યજ્ઞીય અશ્વ વેગથી બળપૂર્વક અપહૃત થઈ રહ્યો છે; હે કાકુત્સ્થ, હર્તાને સંહાર અને અશ્વને પણ પાછો લાવવામાં આવે.

Verse 10

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय न:।तत्तथा क्रियतां राजन् यथाऽच्छिद्र: क्रतुर्भवेत्।।1.39.10।।

આ યજ્ઞમાં ખોટ પડે છે; તે આપણાં સૌ માટે અશુભનું કારણ બને. તેથી, હે રાજન, એવી વ્યવસ્થા કરો કે ક્રતુ નિર્દોષ રીતે પૂર્ણ થાય.

Verse 11

उपाध्यायवच श्श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिव:।षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह।।1.39.11।।

તે યજ્ઞસભામાં ઉપાધ્યાયોના વચન સાંભળી, પાર્થિવ રાજાએ પોતાના સાઠ હજાર પુત્રોને સંબોધી આ વચન કહ્યું.

Verse 12

गतिं पुत्रा: न पश्यामि रक्षसां परुषर्षभा:।मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतु:।।1.39.12।।

હે પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠો! રાક્ષસોને અહીં પ્રવેશનો કોઈ માર્ગ મને દેખાતો નથી; કારણ કે આ મહાક્રતુ મંત્રપૂત અને મહાભાગ્યશાળી ઋત્વિજોથી સુરક્ષિત રીતે સંચાલિત છે.

Verse 13

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका: भद्रमस्तु व:।समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत।।1.39.13।।

અતએવ, પુત્રકો, તમે જાઓ અને શોધખોળ કરો; તમારું કલ્યાણ થાઓ. સમુદ્રોથી પરિઘેરાયેલી આ સમગ્ર પૃથ્વી પર ફરીને તપાસ કરો.

Verse 14

एकैकयोजनं पुत्रा विस्तारमधिगच्छत।यावत्तुरगसन्दर्श: तावत् खनत मेदिनीम्।तं चैव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया।।1.39.14।।

પુત્રો, એક એક યોજનાના વિસ્તાર પ્રમાણે ભૂમિમાં આગળ વધો. જ્યાં સુધી અશ્વનું દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી ધરતી ખોદતા રહો; અને મારી આજ્ઞાથી યજ્ઞાશ્વ ચોરનાર એ ચોરને શોધતા રહો.

Verse 15

दीक्षित: पौत्रसहितस्सोपाध्यायगणो ह्यहम्।इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम्।।1.39.15।।

હું દીક્ષિત છું; પૌત્ર સહિત અને ઉપાધ્યાયગણ સાથે અહીં જ રહીશ. તમારું કલ્યાણ થાઓ, જ્યાં સુધી અશ્વનું દર્શન ન થાય (અને તે પ્રાપ્ત ન થાય).

Verse 16

इत्युक्ता हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबला:।जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिता:।।1.39.16।।

આ રીતે કહ્યા પછી, હર્ષિત મનવાળા મહાબલી રાજપુત્રો—હે રામ—પિતાના વચનથી નિયંત્રિત થઈ ધરતી પર પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 17

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम्।बिभिदु: परुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्नखै:।।1.39.17।।

હે પુરુષવ્યાઘ્ર, દરેકે એક એક યોજનાના વિસ્તાર જેટલો ધરતીનો ભાગ લીધો અને વજ્રસ્પર્શ સમા કઠોર નખોથી ભૂમિને ફાડી નાખી.

Verse 18

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणै:।भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन।।1.39.18।।

શૂલ અને અશનિ સમા ભાલાઓ તથા અતિ ભયંકર હળોથી ધરતી ચીરી પડતી હતી; હે રઘુનંદન, વસુમતી ગર્જના સમો ઘોર નાદ કરતી હતી.

Verse 19

नागानां मथ्यमानानामसुराणां च राघव ।राक्षसानां च दुर्धर्षस्सत्त्वानां निनदोऽभवत्।।1.39.19।।

હે રાઘવ, જ્યારે તેઓ ઊંડાણોમાં મથન કરી ચીરી રહ્યા હતા, ત્યારે નાગો, અસુરો, રાક્ષસો અને ત્યાં વ્યાકુલ થયેલા અન્ય દુર્ધર્ષ સત્ત્વોનો અસહ્ય કોલાહલ ઊઠ્યો.

Verse 20

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।बिभिदुर्धरणीं वीरा: रसातलमनुत्तमम्।।1.39.20।।

હે રઘુનન્દન, સગરના વીરસુતોએ સાઠ હજાર યોજન સુધી ધરતીને ભેદી, ઉત્તમ રસાતલ લોક સુધી પહોંચી ગયા.

Verse 21

एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजा:।खनन्तो नरशार्दूल सर्वत: परिचक्रमु:।।1.39.21।।

આ રીતે પર્વતોથી સંકુલ જંબૂદ્વીપમાં ખોદકામ કરતા, હે નરશાર્દૂલ, રાજપુત્રો સર્વ દિશામાં ફરી વળ્યા.

Verse 22

ततो देवास्सगन्धर्वास्सासुरास्सहपन्नगा:।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे पितामहमुपागमन्।।1.39.22।।

પછી દેવો—ગંધર્વો, અસુરો અને નાગો સહિત—મનમાં ભયભીત થઈ, સર્વે પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયા.

Verse 23

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा। ऊचु: परमसन्त्रस्ता पितामहमिदं वच:।।1.39.23।।

તેઓ મહાત્મા (બ્રહ્મા)ને પ્રસન્ન કરી, ત્યારે વિષણ્ન મુખવાળા અને અત્યંત ભયગ્રસ્ત થઈ, પિતામહને આ વચન બોલ્યા.

Verse 24

भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजै:।बहवश्च महात्मानो हन्यन्ते तलवासिन:।।1.39.24।।

હે ભગવન્, સગરના પુત્રો સમગ્ર પૃથ્વીને ખોદી રહ્યા છે; અને પાતાળમાં વસતા અનેક મહાત્માઓનો પણ વધ થઈ રહ્યો છે.

Verse 25

अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते।इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजा:।।1.39.25।।

‘આ જ અમારા યજ્ઞનો વિનાશક છે; એણે જ અમારો અશ્વ અપહૃત કર્યો છે’—એવું માની સગરના પુત્રો સર્વ પ્રાણીઓને ઘાત કરે છે.