Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
बालकाण्ड
શુદ્ધિકર્મ પૂર્ણ થયા પછી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર રામને વિધિપૂર્વક દિવ્ય અસ્ત્રોનું હસ્તાંતરણ કરે છે. કથાભાષામાં રામ હવે ‘દેવતાઓ માટે પણ અજય’ કહેવાય છે; છતાં તે માત્ર અસ્ત્રપ્રાપ્તિથી સંતોષતો નથી. અસ્ત્રોના સંહાર—અર્થાત્ પાછા ખેંચવાની/નિવૃત્તિ કરવાની રીત અને મંત્ર—એ જરૂરી પૂરક વિદ્યા તરીકે તે માગે છે; આથી સંયમ, નૈતિક નિયંત્રણ અને ધર્મસંગત શક્તિપ્રયોગનો ભાવ પ્રગટ થાય છે. વિશ્વામિત્ર સંહારમંત્ર શીખવીને ભૃશાશ્વના પુત્ર તરીકે વર્ણવાયેલા તેજસ્વી, રૂપપરિવર્તનશીલ અનેક અસ્ત્રોની નામાવલી ક્રમે આપે છે. પછી અસ્ત્રદેવતાઓ દેહધારી, પ્રકાશમય રૂપે—કેટલાક અંગાર જેવા કાળા, કેટલાક ધુમાડા જેવા, કેટલાક સૂર્ય-ચંદ્ર સમા તેજસ્વી—હાથ જોડીને રામ પાસે આવે છે અને સેવા કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. રામ તેમને “મારા મનમાં નિવાસ કરો; જરૂર પડે ત્યારે સહાય કરો” એમ આજ્ઞા આપી વિસર્જિત કરે છે. તેઓ પ્રદક્ષિણા કરીને વિદાય લે છે. આગળ જતા રામ પર્વત પાસે મેઘ જેવી છાયા ધરાવતું એક વનખંડ જુએ છે—પશુ-પક્ષીઓથી સમૃદ્ધ અને મધુર કલરવથી ગુંજતું. તે પૂછે છે કે આ કોનો આશ્રમ છે; તેમજ વિશ્વામિત્રના યજ્ઞને અવરોધતા રાક્ષસોની ઉત્પત્તિ અને નિવાસસ્થાન ક્યાં છે તે પણ જાણે છે, જેથી આગળનું રક્ષણકાર્ય નિશ્ચિત થાય.
Shlokas
Verse 1
प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचि:।गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.28.1।।
ત્યારે તે અસ્ત્રો ગ્રહણ કરીને, શુચિ અને પ્રહર્ષિત મુખવાળો કાકુત્સ્થ (રામ) આગળ વધતાં-વધતાં વિશ્વામિત્રને બોલ્યો.
Verse 2
गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि।अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव।।1.28.2।।
હે મહામુને, તમારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરવા જે પાપી, બ્રહ્મઘ્ન અને દુષ્ટાચારિ દુરાત્માઓ આવે છે, તેઓ કયા પ્રદેશમાંથી આવે છે? ભગવન્, તે કયો દેશ છે જ્યાં તમારી યાજ્ઞિક ક્રિયા મને રક્ષવી છે અને જ્યાં રાક્ષસોને સંહારવા છે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રભો, આ સર્વ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 3
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनि:।संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचि:।।1.28.3।।
એમ કાકુત્સ્થ (શ્રીરામ) બોલ્યા ત્યારે મહામુનિ વિશ્વામિત્ર—ધૈર્યવાન, શુચિ અને સુવ્રત—ત્યારે અસ્ત્રોને સંહારવા (પાછા બોલાવવા) માટેનો મંત્ર ઉપદેશવા લાગ્યા.
Verse 4
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“સત્યવન્ત, સત્યકીર્તિ, ધૃષ્ટ અને રભસ—અને ‘પ્રતિહારતર’ નામે એક; તેમજ પરાઙ્મુખ અને અવાઙ્મુખ,” એમ તેજસ્વી અસ્ત્રદેવતાઓનાં નામ વિશ્વામિત્રે ઉચ્ચાર્યાં.
Verse 5
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“અને લક્ષાક્ષ તથા વિષમ; દૃઢનાભ અને સુનાભ; દશાક્ષ અને શતવક્ત્ર; તેમજ દશશીર્ષ અને શતોદર,” એમ તેમણે અસ્ત્રશક્તિઓનાં નામ આગળ વધાર્યાં.
Verse 6
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“પદ્મનાભ અને મહાનાભ; દુન્દુનાભ અને સુનાભક; જ્યોતિષ અને કૃશન; તેમજ બે—નૈરાશ્ય અને વિમલ,” એમ તેમણે યાદી ચાલુ રાખી.
Verse 7
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“યોગંધર અને હરિદ્ર; દૈત્ય અને પ્રશમન; સાર્ચિર્માલી, ધૃતિર્માલી, વૃત્તિમાન અને રુચિર પણ,” એમ તેમણે આગળ કહ્યું.
Verse 8
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“હે રાઘવ! પિતૃસૌમનસ તથા વિધૂત અને મકર—આ બન્ને; તેમજ કરવીરકર, અને ધન તથા ધાન્ય પણ,” (એમ તેણે કહ્યું).
Verse 9
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“કામરૂપ, કામરુચિ, મોહ અને આવરણ; તેમજ જૃંભક અને સર્વનાભ; અને સંતાન તથા વરણ પણ,” (તે આગળ બોલ્યો).
Verse 10
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
હે રામ! ભૃશાશ્વના તેજસ્વી, કામરૂપિ પુત્રોને મારી પાસેથી સ્વીકાર; તારો કલ્યાણ થાઓ, હે રાઘવ—તું તેમને ધારણ કરવા યોગ્ય છે.
Verse 11
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
“બાઢમ્” એમ કાકુત્સ્થે હર્ષિત અંતઃકરણથી કહ્યું. ત્યારે તે શસ્ત્ર-દેવતાઓ દિવ્ય, તેજસ્વી દેહ ધારણ કરી મૂર્તિમાન બની, આશ્વાસન અને સુખ-કલ્યાણ આપનાર થયા.
Verse 12
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
કેટલાંક અસ્ત્રદેવતાઓ અંગાર જેવા કાળાશભર્યા દેખાયા, કેટલાંક ધુમાડા સમાન; કેટલાંક ચંદ્ર અને સૂર્ય સમા તેજસ્વી, અને કેટલાંક નમ્ર બની અંજલિ જોડીને ઊભા રહ્યા.
Verse 13
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
અંજલિ જોડીને, મધુર વાણી બોલતા તેઓ રામને કહેવા લાગ્યા: “હે નરશાર્દૂલ! અમે અહીં હાજર છીએ; આજ્ઞા કરો—તમારા માટે શું કરીએ?”
Verse 14
मानसा: कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ।गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दन:।।1.28.14।।
રઘુનંદન રામે તેમને કહ્યું: “મારા મનમાં નિવાસ કરો; કાર્યકાળે મને સહાય કરશો. હવે તમારી ઇચ્છા મુજબ પ્રસ્થાન કરો.”
Verse 15
अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम्।।1.28.15।।
પછી તેઓ રામને વિદાય આપી અને તેની પ્રદક્ષિણા કરી; કાકુત્સ્થને “એવમસ્તુ” કહી, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ચાલ્યા ગયા.
Verse 16
स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्।गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।1.28.16।।
રાઘવે તે અસ્ત્રોનું યથાવત્ જ્ઞાન મેળવી, ચાલતાં ચાલતાં જ મહામુનિ વિશ્વામિત્રને મધુર અને શ્લક્ષ્ણ વચનોમાં કહ્યું.
Verse 17
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
પર્વતથી બહુ દૂર નહિ, મેઘસમાન દેખાતો આ વૃક્ષસમૂહ અહીંથી કેમ તેજસ્વી ભાસે છે? મને તો પરમ કૌતૂહલ થાય છે.
Verse 18
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
આ દૃશ્ય તો દર્શનીય છે—મૃગોથી ભરેલું, અતિ મનોહર, અને નાનાવિધ પક્ષીઓના મધુર કલરવથી અલંકૃત છે.
Verse 19
निस्सृता: स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्।अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया।।1.28.19।।सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम्।
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, રોમાંચ ઉપજાવનારા કાન્તારથી આપણે જાણે બહાર નીકળી આવ્યા છીએ; આ પ્રદેશની સુખદતા પરથી હું એમ સમજી રહ્યો છું. ભગવન્, સર્વ વાત કહો—આ કોનું આશ્રમસ્થાન છે?
Verse 20
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिण:।।1.28.20।।तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने।भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी।।1.28.21।।रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसा:।एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।1.28.22।।
હે મહામુને, તમારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરવા જે પાપી, બ્રહ્મઘ્ન અને દુષ્ટાચારિ દુરાત્માઓ આવે છે, તેઓ કયા પ્રદેશમાંથી આવે છે? ભગવન્, તે કયો દેશ છે જ્યાં તમારી યાજ્ઞિક ક્રિયા મને રક્ષવી છે અને જ્યાં રાક્ષસોને સંહારવા છે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રભો, આ સર્વ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s request for saṃhāra (withdrawal) knowledge immediately after receiving astras—an explicit narrative signal that legitimate power requires reversibility and restraint, preventing uncontrolled or excessive force.
The chapter frames capability as morally incomplete without governance: weapons become ‘mind-resident’ instruments, activated only at need, under disciplined command, aligning martial competence with ritual and social protection (yajña-rakṣaṇa).
A mountain-adjacent, cloud-like grove (vṛkṣaṣaṇḍa) rich in animals and birdsong is foregrounded, leading to inquiry about an āśrama; culturally, the landmarks are ritual: purification rites, pradakṣiṇa, and the sacrificial arena threatened by rākṣasas.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.