Sarga 49
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં દિવ્ય-યજ્ઞપ્રસંગ અને નૈતિક પુનઃસ્થાપનનો વર્ણન એકસાથે ગૂંથાયેલો છે. ગૌતમ ઋષિના તપમાં વિઘ્ન કરવું અને પરસ્ત્રી-મર્યાદાનો ભંગ કરવો—આ કારણે શાપગ્રસ્ત ઇન્દ્ર પોતાની હાનિ પર વિલાપ કરી, અગ્નિને અગ્રેસર રાખીને દેવતાઓ પાસે ઉપાય માગે છે. અગ્નિના આદેશથી પિતૃદેવો એક મેષના વૃષણ ઇન્દ્રમાં પ્રતિસ્થાપિત કરે છે; તેથી યજ્ઞપરંપરામાં વૃષણચ્છિન્ન મેષ પણ હવિરૂપે સ્વીકાર્ય—એવો નિયમ પ્રસ્થાપિત થાય છે. પછી વિશ્વામિત્ર રામને ગૌતમાશ્રમમાં પ્રવેશ કરવા કહે છે—રામના આગમન સુધી શાપથી અદૃશ્ય રહેલી અહલ્યાનો મોક્ષ રામથી જ થવાનો હતો. વિશ્વામિત્ર સાથે રામ-લક્ષ્મણ અહલ્યાને જુએ છે; ધુમ્મસથી ઢંકાયેલી ચંદ્રપ્રભા જેવી અને સૂર્યસમાન તેજવાળી—એવા ઉપમાઓથી તેની તપશ્ચર્યાથી શુદ્ધ થયેલી દીપ્તિ વર્ણવાય છે. શાપકાળ પૂર્ણ થતાં બંને ભાઈ તેના ચરણ સ્પર્શ કરે છે; અહલ્યા પાદ્ય-અર્ઘ્ય વગેરે દ્વારા આતિથ્ય કરે છે. ત્યારબાદ પુષ્પવર્ષા, દુન્દુભિનાદ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓનું ગાન-નૃત્ય—એવો દિવ્ય ઉત્સવ થાય છે. ગૌતમ ઋષિ અહલ્યასთან પુનર્મિલન કરીને રામનું સન્માન કરે છે અને ફરી તપમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. ત્યારપછી રામ મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Shlokas
Verse 1
अफलस्तु ततश्शक्रो देवानग्निपुरोगमान्।अब्रवीत्त्रस्तवदनस्सर्षिस्सङ्घान् सचारणान्।।।।
ત્યારબાદ પુરુષત્વથી વંચિત અને ભયભીત મુખવાળો શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્નિને અગ્રસ્થાને રાખી દેવતાઓને, તેમજ ઋષિસમૂહો અને ચારણો સહિતની સભાને સંબોધી બોલ્યો.
Verse 2
कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मन:।क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम्।।।।
મહાત્મા ગૌતમની તપસ્યામાં વિઘ્ન ઊભું કરીને મેં તેમનો ક્રોધ જગાવ્યો; દેવકાર્ય સમજીને મેં આ કર્મ કર્યું.
Verse 3
अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता।शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया।।।।
તેમના ક્રોધથી હું પુરૂષત્વથી વંચિત થયો અને તે પણ ત્યજાઈ ગઈ. આ મહાશાપ અને તેના મુક્તિના નિયમથી મારા કારણે તેમની તપશક્તિ ક્ષીણ થઈ.
Verse 4
तस्मात्सुरवरास्सर्वे सर्षिस्सङ्घास्सचारणा: ।सुरसाह्यकरं सर्वे सफलं कर्तुमर्हथ।।।।
અતએવ, હે દેવશ્રેષ્ઠો—ઋષિસમૂહો અને ચારણો સહિત—દેવહિત માટે મેં જે કર્યું છે, તે સફળ થાય એમ કરીને મને ફરી પૂર્ણ બનાવો.
Verse 5
शतक्रतोर्वचश्श्रुत्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।पितृदेवानुपेत्याहु स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।।।।
શતક્રતુના વચન સાંભળી, અગ્નિ આગેવાન એવા દેવો—મરુદગણોના સર્વ સમૂહો સાથે—પિતૃદેવો પાસે જઈને બોલ્યા.
Verse 6
अयं मेषस्सवृषणश्शक्रो ह्यवृषण: कृत:।मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाऽशु प्रयच्छथ।।।।
“આ મેષમાં વೃಷણ છે, પરંતુ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને નિર્વૃષણ કરવામાં આવ્યો છે. મેષના વೃಷણ તરત લઈ શક્રને શીઘ્ર અર્પણ કરો।”
Verse 7
अफलस्तु कृतो मेष: परां तुष्टिं प्रदास्यति।भवतां हर्षणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवा:।।1.49.7।।
“વૃષણ વિનાનો કરાયેલો આ મેષ પણ પરમ તૃપ્તિ આપશે; તમારો હર્ષ વધારવા માટે અને જે માનવો તેને અર્પણ કરશે તેમનો પણ આનંદ કરાવશે।”
Verse 8
अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवास्समागता:।उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेशयन्।।।।
અગ્નિના વચન સાંભળી પિતૃદેવતાઓ એકત્ર થયા; તેમણે મેષના વೃಷણ ઉપાડી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)માં સ્થાપિત કર્યા.
Verse 9
तदा प्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवास्समागता:।अफलान् भुञ्जते मेषान् फलैस्तेषामयोजयन्।।।।
“હે કાકુત્સ્થ! તે સમયથી પિતૃદેવતાઓ એકત્ર થઈ, ઇન્દ્ર પર તે વೃಷણ જોડ્યા પછી, વૃષણ વિનાના મેષોને જ અર્પણરૂપે ગ્રહણ કરીને ભોગ કરે છે।”
Verse 10
इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदाप्रभृति राघव।गौतमस्य प्रभावेन तपसश्च महात्मन:।।।।
હે રાઘવ, તે સમયથી ગૌતમ મહાત્માના તપસ્યાના પ્રભાવથી ઇન્દ્રે મેષના વૃષણ ધારણ કર્યા.
Verse 11
तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मण:।तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम्।।।।
અતએવ, હે મહાતેજસ્વી, પુણ્યકર્મા ગૌતમના આશ્રમમાં આવો; અને દેવરૂપિણી, મહાભાગા અહલ્યાને તેના બંધનમાંથી ઉદ્ધાર કરો.
Verse 12
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघवस्सहलक्ष्मण:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य तमाश्रममथाविशत्।।।।
વિશ્વામિત્રનાં વચન સાંભળી, રાઘવ રામ લક્ષ્મણসহ, વિશ્વામિત્રને આદરપૂર્વક આગળ રાખીને, તે આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 13
ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम्।लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरै:।।।।प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव।स तुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।।।मध्येंऽभसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव।
ત્યાં તેણે મહાભાગા અહલ્યાને જોયી—તપસ્યાથી દીપ્ત તેજવાળી; એવી સૂક્ષ્મ કે મનુષ્યો, દેવો અને અસુરો એકત્ર થઈને પણ તેને સહેજે જોઈ ન શકે. ધાત્રાએ પ્રયત્નપૂર્વક રચેલી દિવ્ય માયામયી મૂર્તિ જેવી તે લાગી—હિમ અને વાદળથી ઢંકાયેલી પૂર્ણચંદ્રની પ્રભા જેવી, અને જળમધ્યે અદમ્ય રીતે ઝળહળતી સૂર્યપ્રભા જેવી.
Verse 14
ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम्।लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरै:।।1.49.13।।प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव।स तुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।1.49.14।। मध्येंऽभसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव।
આ વર્ણન એ જ ભાવને આગળ વધારે છે: રામે અહલ્યાને તપસ્યાથી તેજસ્વી, અને સર્વ લોકોએ—દેવાસુર સહિત—એકત્ર થઈને પણ દુર્લભે દેખાય એવી જોઈ. ધાત્રાએ પ્રયત્નપૂર્વક રચેલી દિવ્ય માયામયી પ્રતિમા જેવી—હિમ-વાદળથી ઢંકાયેલી પૂર્ણચંદ્રપ્રભા જેવી, અને જળમધ્યે અદમ્ય સૂર્યપ્રભા જેવી.
Verse 15
सा हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह।।।।त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम्।
ગૌતમના શાપવચનથી તે અહલ્યા એવી દુર્નિરીક્ષ્ય બની ગઈ હતી કે ત્રણેય લોક માટે પણ અદૃશ્ય સમાન રહી—જ્યાં સુધી રામનું દર્શન ન થયું.
Verse 16
शापस्यान्तमुपागम्य तेषां दर्शनमागता।।।।राघवौ तु ततस्तस्या: पादौ जगृहतुस्तदा।
શાપનો અંત આવી પહોંચતાં તે તેમની નજરે આવી. ત્યારે બંને રાઘવો એ ક્ષણે ભક્તિપૂર્વક તેના ચરણો પકડી પ્રણામ કર્યા.
Verse 17
स्मरन्ती गौतमवच: प्रतिजग्राह सा च तौ।।।।पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा।।।।
ગૌતમના વચનો સ્મરીને તેણીએ તે બંનેનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું; સુસમાહિત ચિત્તે પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને યથાવિધિ આતિથ્ય કર્યું. કાકુત્સ્થ રામે પણ પરંપરાએ દર્શાવેલા વિધાન મુજબ તે કર્મો સ્વીકાર્યા.
Verse 18
स्मरन्ती गौतमवच: प्रतिजग्राह सा च तौ।।1.49.17।।पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा।।1.49.18।।
ગૌતમના વચનો સ્મરીને તેણીએ તે બંનેનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું; સુસમાહિત ચિત્તે પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આતિથ્ય અર્પણ કર્યું. કાકુત્સ્થ રામે પરંપરાએ માન્ય કરેલા વિધાન મુજબ તે સેવાઓ સ્વીકારી.
Verse 19
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।गन्धर्वाप्सरसां चैव महानासीत्समागम:।।।।
દેવદુન્દુભિના ગુંજતા નાદ વચ્ચે મહાન પુષ્પવર્ષા થઈ; અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓનો પણ અતિ વિશાળ સમાગમ થયો.
Verse 20
साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन्।तपोबलविशुद्धाङ्गी गौतमस्य वशानुगाम्।।।।
દેવોએ ‘સાધુ, સાધુ’ કહી અહલ્યાનું પૂજન કર્યું—તપોબળથી શુદ્ધ થયેલ અંગવાળી, અને હવે ગૌતમના અધિકાર તથા આજ્ઞાને અનુસરનારી.
Verse 21
गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितस्सुखी।रामं सम्पूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपा:।।।।
મહાતેજસ્વી મહાતપસ્વી ગૌતમ પણ અહલ્યાની સાથે આનંદિત થઈ, વિધિપૂર્વક રામનું સમ્યક પૂજન કરીને ફરી તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા.
Verse 22
रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुने:।सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां तत:।।।।
રામે પણ મહામુનિ ગૌતમ પાસેથી વિધિપૂર્વક પરમ પૂજા પ્રાપ્ત કરી, ત્યાર પછી ત્યાંથી મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Frequently Asked Questions
The sarga presents the consequences of Indra’s misconduct and interference with a sage’s austerities, showing how transgression against marital and ascetic boundaries triggers curse, social rupture, and the need for restitution within a cosmic-ritual order.
Tapas and dharma are depicted as real forces that shape visibility, honor, and cosmic balance: wrongdoing yields tangible loss, while purification and rightful intervention (Rāma’s touch and Ahalyā’s disciplined hospitality) restore order without erasing accountability.
Gautama’s āśrama functions as the cultural landmark of ascetic authority and ritual hospitality (pādya–arghya–ātithya), while the narrative transition toward Mithilā signals the next socio-political milestone leading to Janaka’s court and the marriage episode.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.