Sarga 76
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
बालकाण्ड
પરશુરામના પડકારભર્યા વચનો સાંભળીને શ્રીરામે ધર્મયુક્ત વાણીથી ઉત્તર આપ્યો. પિતા દશરથના માન માટે વિવાદ વધે નહીં તે રીતે તેમણે સંયમ રાખ્યો, છતાં ઉશ્કેરણીનો યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો. પરશુરામ તેમને ક્ષત્રિયધર્મમાં અસમર્થ માને છે—એ જાણીને રામે ક્ષણમાં ભાર્ગવ ધનુષ્ય અને બાણ હાથમાં લઈ ધનુષ્ય વાંકી કરીને પ્રત્યંચા ચઢાવી; આ અદભુત દૃશ્યથી જગત્ આશ્ચર્યમાં સ્થિર થઈ ગયું. રામે સ્પષ્ટ કહ્યું—પરશુરામ બ્રાહ્મણ છે અને વિશ્વામિત્ર સાથે તેમનો સંબંધ છે, તેથી હું તેમનો વધ કરતો નથી; પરંતુ વૈષ્ણવ બાણ વ્યર્થ પડી શકે નહીં. તેથી તેમણે વિકલ્પ આપ્યો: પરશુરામની પાદગતિ (ચાલવાની શક્તિ) નષ્ટ કરું અથવા તપસ્યાથી મેળવેલા લોક નષ્ટ કરું. ત્યારે પરશુરામે પોતાની પ્રતિજ્ઞા સ્મરી—કાશ્યપને પૃથ્વી દાન કરીને રાત્રે પૃથ્વી પર ન રહેવાની—અને વિનંતી કરી કે બાણ તેમના તપસ્યાર্জિત લોકોમાં જ છોડવામાં આવે. આ પ્રસંગ જોવા બ્રહ્મા સહિત દેવો, ગંધર્વો અને અન્ય દિવ્ય પ્રાણીઓ એકત્ર થયા. પરશુરામે રામને વિષ્ણુસ્વરૂપ ઓળખી નિર્લજ્જ રીતે પરાજય સ્વીકાર્યો, રામની પ્રદક્ષિણા કરી અને મહેન્દ્ર પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. ત્યારબાદ દિશાઓ અંધકારમુક્ત થઈ અને દેવર્ષિઓએ રામના ધનુર્ધારણ-પરાક્રમની સ્તુતિ કરી.
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा।गौरवाद्यंन्त्रितकथ: पितू राममथाब्रवीत्।।।।
જામદગ્ન્યના વચન સાંભળી, દાશરથિ રામ પિતાપ્રત્યે આદરથી વધુ વાણી રોકી, પછી પરશુરામને સંબોધ્યો.
Verse 2
श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव।अनुरुंध्यामहे ब्रह्मन् पितुरानृण्यमास्थितम्।।।।
હે ભાર્ગવ, તું કરેલા કર્મો વિશે મેં સાંભળ્યું છે. હે બ્રાહ્મણ, પિતૃઋણ ઉતારવાની ફરજ તું સ્વીકારી છે—અમે તેને માન્યતા આપીએ છીએ.
Verse 3
वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव।अवजानासि मे तेज: पश्य मेऽद्य पराक्रमम्।।।।
હે ભાર્ગવ, ક્ષત્રધર્મમાં અશક્ત અને વીર્યહીન હોય તેમ તું મારા તેજને તુચ્છ ગણે છે. આજે મારું પરાક્રમ અને શક્તિ જોઈ લે.
Verse 4
इत्युक्त्वा राघव: क्रुद्धो भार्गवस्य शरासनम्।शरं च प्रतिजग्राह हस्ताल्लघुपराक्रम:।।।।
એમ કહીને ક્રોધિત રાઘવ, લઘુપરાક્રમી, ભાર્ગવના હાથમાંથી ધનુષ્ય તથા બાણ બંને ઝટપટ ઝૂંટી લીધાં.
Verse 5
आरोप्य स धनू राम श्शरं सज्यं चकार ह।जामदग्न्यं ततो रामं राम: क्रुद्धोऽब्रवीद्वच:।।।।
રામે ધનુષ્ય ચઢાવી બાણ બેસાડ્યું અને તેને સજ્જ કરી દીધું; પછી ક્રોધમાં રામે જમદગ્નિનંદન (પરશુરામ)ને વચન કહ્યું.
Verse 6
ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च।तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम्।।।।
“તું બ્રાહ્મણ છે, અને વિશ્વામિત્ર સાથેના સંબંધને કારણે પણ તું મારી પૂજાને પાત્ર છે. તેથી, હે રામ (પરશુરામ), હું તારા પર પ્રાણહારી બાણ છોડવા સમર્થ નથી.”
Verse 7
इमां पादगतिं राम तपोबलसमार्जिताम्।लोकानप्रतिमान्वा ते हनिष्यामि यदिच्छसि ।।।।
“પરંતુ આ વૈષ્ણવ શક્તિ વ્યર્થ જવા દઈશ નહિ: તું તપોબળથી મેળવેલી ‘પાદગતિ’ (આગળ વધવાની શક્તિ) નષ્ટ કરું, કે તું પ્રાપ્ત કરેલા અપ્રતિમ લોકો—જે ઇચ્છે તે કહો.”
Verse 8
न ह्ययं वैष्णवो दिव्य श्शर: परपुरञ्जय:।मोघ: पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः।।।।
આ દિવ્ય વૈષ્ણવ શર—પરપુરોંને જીતનાર, પોતાના પરાક્રમે બળ અને દર્પનો નાશ કરનાર—કદી નિષ્ફળ પડી નથી જતો.
Verse 9
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।।।
તે પરમ આયુધ ધારણ કરેલા રામને જોવા માટે ઋષિગણો સાથે દેવતાઓ, પિતામહ બ્રહ્માને અગ્રેસર કરીને, ત્યાં ટોળે ટોળે એકત્ર થયા. ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, સિદ્ધો, ચારણો, કિન્નરો, યક્ષો, રાક્ષસો અને નાગો પણ તે મહા અદ્ભુત દર્શન કરવા આવ્યા.
Verse 10
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।1.76.9।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।1.76.10।।
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, તેમજ સિદ્ધો, ચારણો, કિન્નરો—અને યક્ષો, રાક્ષસો, નાગો પણ—તે મહાન અદ્ભુત દ્રશ્ય જોવા આવ્યા.
Verse 11
जडीकृते तदाऽलोके रामे वरधनुर्धरे।निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदैक्षत।।।।।
ત્યારે રામે ઉત્તમ વરધનુષ ધારણ કરતાં જ જગત જડ સમું સ્થિર થઈ ગયું; પરાક્રમ ક્ષીણ થયેલો જમદગ્નિનો પુત્ર પરશુરામ રામ તરફ નિહાળવા લાગ્યો.
Verse 12
तेजोभिहतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृत:।रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह।।।।
રામના તેજથી પરાક્રમ દબાઈ જતાં જમદગ્ન્ય જડ બની ગયો; કમળપત્ર સમી આંખો ધરાવતા રામને તે ધીમે ધીમે, વારંવાર નમ્ર સ્વરે બોલ્યો.
Verse 13
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुन्धरा।विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्।।।।
પૂર્વે જ્યારે મેં વસુંધરા કાશ્યપને અર્પણ કરી હતી, ત્યારે કાશ્યપે મને કહ્યું: ‘મારા વિષયમાં તું નિવાસ ન કર.’
Verse 14
सोऽहं गुरुवच: कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम्।कृता प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता भू: काश्यपस्य हि।।।।
અતએવ, ગુરુના વચનનું પાલન કરતાં, હે કાકુત્સ્થ, હું રાત્રે પૃથ્વી પર વસતો નથી; પ્રતિજ્ઞા થઈ છે, કારણ કે ધરતી તો કાશ્યપની જ કરાઈ છે.
Verse 15
तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव।मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
અતએવ, હે વીર રાઘવ, મારી આ ગતિશક્તિનો નાશ કરવો તને યોગ્ય નથી; હું મનોજવથી શ્રેષ્ઠ પર્વત મહેન્દ્ર તરફ પ્રસ્થાન કરીશ.
Verse 16
लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया ।जहि तान् शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्यय:।।।।
હે અપ્રતિમ રામ! તપસ્યા વડે મેં જીતેલા લોકોએ—આ શ્રેષ્ઠ બાણથી તેમને વિંધ; કાળનો વિલંબ ન થાઓ.
Verse 17
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्।धनुषोऽस्य परामर्शात् स्वस्ति तेऽस्तु परंतप।।।।
આ ધનુષ્યને સ્પર્શતાં જ હું તને અક્ષય મધુહંતાર—સુરેશ્વર વિષ્ણુ—રૂપે જાણું છું. હે પરંતપ, તારો કલ્યાણ થાઓ.
Verse 18
एते सुरगणास्सर्वे निरीक्षन्ते समागता:।त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे।।।।
અહીં એકત્ર થયેલા દેવગણો બધા તને નિહાળી રહ્યા છે—હે અપ્રતિમ કર્મવાળા, યુદ્ધમાં અપ્રતિદ્વન્દ્વ.
Verse 19
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति।त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृत:।।।।
હે કાકુત્સ્થ, આથી મને લાજ થવી યોગ્ય નથી; કારણ કે ત્રિલોકનાથ એવા તું જ મને વિમુખ કરી પરાજિત કર્યો છે.
Verse 20
शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत।शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
હે સુવ્રત રામ, આ બાણ અપ્રતિમ છે; તેને છોડવું તને યોગ્ય છે. બાણમોચન થયા પછી હું મહેન્દ્ર—શ્રેષ્ઠ પર્વત—તરફ પ્રસ્થાન કરીશ.
Verse 21
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्नये प्रतापवान्।रामो दाशरथि श्श्रीमान् चिक्षेप शरमुत्तमम्।।।।
જામદગ્ન્યે એમ કહ્યા પછી, પ્રતિાપવાન અને શ્રીમાન દાશરથિ રામે ઉત્તમ બાણ છોડ્યું.
Verse 22
स हतान् दृश्य रामेण स्वांल्लोकांस्तपसार्जितान्।जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
રામે પોતાના તપોબળથી પ્રાપ્ત કરેલા લોકો નષ્ટ થયેલા જોઈ જમદગ્નિપુત્ર પરશુરામ તત્કાળ શ્રેષ્ઠ પર્વત મહેન્દ્ર તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 23
ततो वितिमिरास्सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा।सुरा स्सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम्।।।।
ત્યારબાદ સર્વ દિશાઓ તથા ઉપદિશાઓ નિર્મળ અને નિર્વિમળ થઈ ગઈ; ઋષિગણসহ દેવતાઓ મહાબાણધારી રામની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 24
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्य: प्रशस्य च।तत: प्रदक्षिणी कृत्य जगामात्मगतिं प्रभु:।।।।
પછી શક્તિશાળી જમદગ્નિપુત્ર પરશુરામે દશરથનંદન રામની પ્રશંસા કરી; અને ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને પોતાના નિર્ધારિત ધામ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Frequently Asked Questions
Rāma must respond to Paraśurāma’s aggressive challenge without violating dharma: he demonstrates superior martial capacity yet refuses lethal force because Paraśurāma is a brahmin and linked to Viśvāmitra. The dilemma is resolved by choosing a non-lethal but consequential target for the unfailing Vaiṣṇava arrow—Paraśurāma’s tapasyā-earned realms rather than his life.
Power is validated not merely by victory but by calibrated restraint and respect for social-spiritual obligations. The sarga teaches that vows (pratijñā) and moral status (brahminhood, guru-relations) shape permissible action, and that even defeat can be integrated without shame when it aligns with cosmic order.
Mahendra Mountain is named as Paraśurāma’s destination, functioning as an ascetic-geographical marker tied to his vow of not residing on earth at night. The sarga also highlights a cultural-theological landmark: the ‘Vaiṣṇava’ weapon tradition, where a divine arrow is understood as unfailing and therefore requires an ethically appropriate discharge.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.