Sarga 4

Verse 1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषि:।चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान्।।1.4.1।।

રાજ્ય પુનઃ પ્રાપ્ત કરેલા શ્રીરામના સંપૂર્ણ ચરિત્રને, આત્મવાન્ અને ભગવદૃષિ વાલ્મીકિએ અદ્ભુત અને વિવિધ પદોથી યુક્ત છંદોમાં રચ્યું.

Verse 2

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषि:।तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ।।1.4.2।।

ઋષિએ ચોવીસ હજાર શ્લોકો ઉચ્ચાર્યા; તેમજ પાંચસો સર્ગો રચ્યા; છ કાંડ અને પછી ઉત્તરકાંડ પણ સંકલિત કર્યું.

Verse 3

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम्।चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभु:।।1.4.3।।

મહાપ્રાજ્ઞ ઋષિએ ઉત્તરકાંડ સહિત આગલા-પાછલા પ્રસંગો સાથે તે મહાકાવ્ય રચી, પ્રભુ સમાન સમર્થ થઈ વિચાર્યું— “આ કાવ્યનું યોગ્ય રીતે ગાન-પ્રયોગ કોણ કરી શકશે?”

Verse 4

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मन:।अगृह्णीतां तत: पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ।।1.4.4।।

એ રીતે ચિંતન કરતા ભાવિતાત્મા મહર્ષિના ચરણો ત્યારે મુનિવેષ ધારણ કરેલા કુશ અને લવે આવીને ભક્તિપૂર્વક સ્પર્શી લીધા (વંદન કર્યું).

Verse 5

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ।।1.4.5।।

આશ્રમવાસી ઋષિએ કુશ અને લવ નામના બે ભાઈઓને જોયા—ધર્મજ્ઞ, યશસ્વી રાજકુમાર, સ્વરસંપન્ન અને મધુર કણ્ઠવાળા—આશ્રમમાં નિવાસ કરતા.

Verse 6

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ।वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभु:।।1.4.6।।

તે બંનેને બુદ્ધિમાન અને વેદવિદ્યામાં દૃઢપણે નિષ્ઠિત જોઈ, પ્રભુ ઋષિએ વેદોના ઉપબૃંહણ માટે તેમને આ કાવ્ય ગ્રહણ કરાવ્યું.

Verse 7

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत्।पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रत:।।1.4.7।।

વ્રતચારી વાલ્મીકિએ ‘રામાયણ’ નામનું સમગ્ર મહાકાવ્ય રચ્યું—સીતા દેવીનું મહાન ચરિત અને પૌલસ્ત્ય (રાવણ)ના વધનું વર્ણન પણ તેમાં કર્યું.

Verse 8

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्।जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:।रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ।बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।

આ કાવ્ય પાઠ અને ગાન—બન્નેમાં મધુર હતું; ત્રિપ્રમાણ (ત્રિ તાલ-માપ)થી યુક્ત, સાત જાતિથી બંધાયેલ, અને તંત્રી-લય સાથે સુસંગત હતું। શૃંગાર, કરુણ, હાસ્ય, વીર, ભયાનક તથા રૌદ્ર આદિ રસોથી સંયુક્ત આ મહાકાવ્યને તે બંને ભાઈઓએ ગાયું। ગાન્ધર્વ-તત્ત્વના જાણકાર, મૂર્ચ્છના અને સ્થાનના કુશળ, સ્વરસંપન્ન—માનવદેહમાં ગંધર્વ સમા જણાતા। રૂપ-લક્ષણથી સમ્પન્ન, મધુર સ્વર-વાણીવાળા, જાણે શ્રીરામના દેહમાંથી ઉતારેલા બે પ્રતિબિંબ જેવા હતા.

Verse 9

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्।जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:।रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ।बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।

આ કાવ્ય પાઠ અને ગાન—બન્નેમાં મધુર હતું; ત્રિપ્રમાણ (ત્રિ તાલ-માપ)થી યુક્ત, સાત જાતિથી બંધાયેલ, અને તંત્રી-લય સાથે સુસંગત હતું। શૃંગાર, કરુણ, હાસ્ય, વીર, ભયાનક તથા રૌદ્ર આદિ રસોથી સંયુક્ત આ મહાકાવ્યને તે બંને ભાઈઓએ ગાયું। ગાન્ધર્વ-તત્ત્વના જાણકાર, મૂર્ચ્છના અને સ્થાનના કુશળ, સ્વરસંપન્ન—માનવદેહમાં ગંધર્વ સમા જણાતા। રૂપ-લક્ષણથી સમ્પન્ન, મધુર સ્વર-વાણીવાળા, જાણે શ્રીરામના દેહમાંથી ઉતારેલા બે પ્રતિબિંબ જેવા હતા.

Verse 10

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्।जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:।रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ।बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।

તે બંને ભાઈ ગાન્ધર્વવિદ્યાના તત્ત્વજ્ઞ, મૂર્ચ્છના અને સ્થાનના કોશલ, સ્વરસંપન્ન હતા—માનવરૂપે ગંધર્વો જેવા જણાતા.

Verse 11

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्।जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:।रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ।भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ।बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।

રૂપ અને શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, મધુર સ્વરે બોલનાર, તેઓ મૂળ પ્રતિમાથી ઉતારેલા બે પ્રતિબિંબ જેવા—જાણે શ્રીરામના દેહમાંથી જ ઉપજેલા બીજા બે પ્રતિરૂપ લાગતા.

Verse 12

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम्। वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ।।1.4.12।। ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे।यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ।।1.4.13।।

તે બંને નિર્દોષ રાજકુમારોએ ધર્માધારિત ઉત્તમ આખ્યાનને સંપૂર્ણ રીતે વાણીના અધિકારમાં લાવી, સમગ્ર કાવ્યને નિખૂટ રીતે કણ્ઠસ્થ કર્યું.

Verse 13

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम्। वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ।।1.4.12।। ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे।यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ।।1.4.13।।

ઋષિઓ, દ્વિજાતિઓ અને સાધુઓના સમાગમમાં, ઉપદેશ મુજબ, તત્ત્વજ્ઞ તે બંને સંપૂર્ણ સમાધાનમાં રહી તેને ગાયું.

Verse 14

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ। तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम्।आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम्।।1.4.14।।

તે બે મહાત્મા, મહાભાગ્યશાળી રાજકુમારો, સર્વ શુભ લક્ષણોથી અલંકૃત, એક વખત ભાવિતાત્મા ઋષિઓની સમવાયસભામાં તેઓ બેઠેલા હતા ત્યાં નજીક ઊભા રહી આ કાવ્યનું ગાન કરવા લાગ્યા.

Verse 15

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणा:। साधुसाध्विति तावूचु: परं विस्मयमागता:।।1.4.15।।

તે ગાન સાંભળીને સર્વ મુનિઓનાં નેત્ર અશ્રુથી વ્યાકુલ થઈ ગયા; પરમ વિસ્મયમાં પડી તેઓએ તે બંનેને કહ્યું—“સાધુ! સાધુ!”

Verse 16

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सला:।प्रशशंसु: प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ।।1.4.16।।

ધર્મપ્રેમી તે સર્વ મુનિઓ હૃદયે પ્રસન્ન થઈ, ગાન કરતા કુશ અને લવ—આ પ્રશંસનીય બંને ગાયક—ની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.

Verse 17

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषत:।चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम्।।1.4.17।।

“અહો! આ ગાનનું માધુર્ય—અને વિશેષ કરીને આ શ્લોકો! ચિરકાળ પૂર્વે ઘટેલું હોવા છતાં, આ બધું તો જાણે પ્રત્યક્ષ નજરે દેખાતું હોય તેમ દર્શાવાયું છે,” એમ શ્રોતાઓ બોલ્યા.

Verse 18

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम्। सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा।।1.4.18।।

ઉદ્દેશિત ભાવમાં પૂર્ણતયા પ્રવેશ કરીને, તે બંનેએ સાથે મળીને નિર્દોષ રીતે ગાયું—મધુર અને મનોહર, સ્વરસંપદાથી સમૃદ્ધ અને સુસંગત।

Verse 19

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभि:।संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम्।।1.4.19।।

તપસ્વી મહાત્માઓ દ્વારા પ્રશંસિત થતાં તે બંને વધુ ને વધુ રાગભર્યા બની, અત્યંત મધુર સ્વરે ગાન કરતા રહ્યા.

Verse 20

प्रीत: कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थित: कलशं ददौ।प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशा:।।1.4.20।।

પ્રસન્ન થઈ ત્યાં બેઠેલા એક મુનિએ તે બંનેને કમંડળુ આપ્યું; અને આનંદિત મહાયશસ્વી બીજા મુનિએ તેમને વલ્કલવસ્ત્ર આપ્યાં.

Verse 21

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम्।परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम्।।1.4.21।।

મુનિએ પ્રકીર્તિત કરેલું આ આશ્ચર્યમય આખ્યાન યથાક્રમે પૂર્ણ થયું છે અને કવિઓ માટે પરમ આધારરૂપ છે.

Verse 22

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ।आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम्।।1.4.22।। प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रज:।।1.4.23।।

સર્વ પ્રકારના ગીતોમાં નિપુણ તે બંનેએ આ ગીતને ઉત્તમ રીતે ગાયું—જે સર્વ શ્રોતાઓને મનોહર છે, આયુષ્યદાયક છે અને પુષ્ટિ તથા કલ્યાણ જનક છે.

Verse 23

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ।आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम्।।1.4.22।। प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रज:।।1.4.23।।

સર્વત્ર પ્રશંસિત એવા તે બે ગાયક ક્યારેક ત્યાં રથ્યાઓમાં અને રાજમાર્ગોમાં ગાતા-ગાતા ભરતના અગ્રજ શ્રીરામે તેમને જોયા.

Verse 24

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ।पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हण:।।1.4.24।।

ત્યારે શત્રુનિબર્હણ શ્રીરામે તે કુશીલવ નામના બે ભાઈઓને પોતાના નિવાસમાં લઈ જઈ, પૂજ્ય એવા તેમને યોગ્ય આતિથ્યથી સન્માનિત કર્યા.

Verse 25

आसीन: काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभु:।उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तप:।।1.4.25।।

પરંતપ શ્રીરામ દિવ્ય કાઞ્ચન સિંહાસન પર આસનસ્થ હતા; મંત્રીઓ અને ભાઈઓ સાથે તેઓ નજીકથી ઉપવિષ્ટ રહી સેવા કરતા હતા.

Verse 26

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा।उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा।।1.4.26।।

તે બે રૂપસંપન્ન યુવાનોને જોઈ, સંયમી અને સ્થિર શ્રીરામે ત્યારે લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન અને ભરતને સંબોધ્યા.

Verse 27

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसो:।विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत्।।1.4.27।।

‘દેવતાસમાન તેજસ્વી આ બંને ગાયકોએ ગાયેલું, વિચિત્ર અર્થ અને પદોથી સમૃદ્ધ આ આખ્યાન સાંભળો’—એમ કહી શ્રીરામે તે બંને ગાયકને ગાવા પ્રેર્યા.

Verse 28

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।।1.4.28।।

અને તે બંનેએ પણ મધુર અને મનોહર રીતે, સુસંગત તાલ-લય સાથે ગાયું; તંત્રીવાદ્યના લયને અનુસરી, પૂરતા ગુંજન સાથે અર્થને સ્પષ્ટ અને પ્રભાવશાળી રીતે પ્રગટ કર્યો.

Verse 29

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च।श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि।।1.4.29।।

જનસભામાં તે ગાન પ્રકાશિત થયું; તે સર્વ અંગોને, મનને અને હૃદયને આનંદિત કરતું, કાનને સુખદ અને શ્રોતાઓને શીતળતા આપનાર બન્યું.

Verse 30

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौकुशीलवौ चैव महातपस्विनौ।ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यतेमहानुभावं चरितं निबोधत।।1.4.30।।

શ્રીરામે સભાને કહ્યું: ‘આ બંને મુનિ છે, રાજલક્ષણોથી યુક્ત; કુશ અને લવ—મહાતપસ્વી અને કુશળ ગાયક પણ છે. તેઓ મહાનુભાવ ચરિત—મારે પણ કલ્યાણકારક—વર્ણન કરશે; તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.’

Verse 31

ततस्तु तौ रामवच:प्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा।स चापि राम: परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव।।1.4.31।।

ત્યારે રામના વચનથી પ્રેરિત થઈ તે બંનેએ માર્ગવિધિની સંપૂર્ણ સંપત્તિ સાથે ગાન કર્યું. અને સભામાં બેઠેલા શ્રીરામ પણ ધીમે ધીમે મનને શાંત કરવા ઇચ્છતા, એકાગ્રચિત્ત થઈ શ્રવણમાં લીન થયા.

Verse 32

ત્યારે રામના વચનથી પ્રેરિત થઈ તે બંનેએ માર્ગવિધિની સંપૂર્ણ સંપત્તિ સાથે ગાન કર્યું. અને સભામાં બેઠેલા શ્રીરામ પણ ધીમે ધીમે મનને શાંત કરવા ઇચ્છતા, એકાગ્રચિત્ત થઈ શ્રવણમાં લીન થયા.