Sarga 5

Verse 1

.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।

પૂર્વકાળે આ સમગ્ર વસુંધરા પ્રજાપતિ (મનુ)થી આરંભ કરીને વિજયશાળી નૃપોના વંશજોની જ હતી.

Verse 2

येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।

તેમામાં સગર નામનો રાજા હતો—જેણે સમુદ્ર ખોદાવ્યો; અને જ્યારે તે આગળ વધતો, ત્યારે તેના સાઠ હજાર પુત્રો તેને ચારે તરફથી ઘેરી લેતા.

Verse 3

इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।

ઇક્ષ્વાકુવંશના મહાત્મા રાજાઓની પરંપરામાંથી આ મહાન આખ્યાન ઉત્પન્ન થયું; જગતમાં તે ‘રામાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 4

तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।

અતએવ હું આ સમગ્ર કથા આદિથી લઈને સંપૂર્ણ રૂપે વર્ણવીશ—ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત આ મહાકાવ્યને નિંદા-દોષારોપ વિના, નિષ્પક્ષ ભાવથી સાંભળવું યોગ્ય છે.

Verse 5

कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।

કોશલ નામે એક મહાન જનપદ હતો—આનંદિત અને સમૃદ્ધ—સરયૂ નદીના કાંઠે વસેલો, ધન અને ધાન્યથી પરિપૂર્ણ.

Verse 6

अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।

તે દેશમાં અયોધ્યા નામની નગરી હતી, લોકમાં વિશ્રુત—માનવેન્દ્ર મનુએ સ્વયં જે પુરી નિર્માણ કરી હતી.

Verse 7

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।

તે મહાપુરી લંબાઈમાં બાર યોજન અને પહોળાઈમાં ત્રણ યોજન હતી; શ્રીમતી, સુવિભક્ત મહામાર્ગોથી સુશોભિત હતી.

Verse 8

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।

તે વિશાળ, સુવ્યવસ્થિત રાજમાર્ગથી શોભિત હતી; તાજાં પુષ્પોથી વિખેરાયેલી અને નિત્ય જળછાંટથી સિંચાયેલી હતી.

Verse 9

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।

મહારાષ્ટ્રની સમૃદ્ધિ વધારનાર રાજા દશરથે તે નગરીમાં દેવપતિ જેમ સ્વર્ગમાં વસે તેમ નિવાસ કર્યો.

Verse 10

कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।

તેમાં કવાટવાળા તોરણદ્વાર હતાં, અંદરના બજારો સુવ્યવસ્થિત રીતે વહેંચાયેલા હતાં; સર્વ યંત્રો અને આયુધોથી સજ્જ, અને સર્વ શિલ્પીઓથી સમૃદ્ધ હતી.

Verse 11

सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।

તે સૂત અને માગધોથી ગીચ હતી, શ્રીમતી અને અતુલ તેજવાળી હતી; ઊંચા અટ્ટાલિકાઓ પર ધ્વજો શોભતા, અને શતઘ્નીઓના શત-શત સમૂહોથી ભરેલી હતી.

Verse 12

वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।

મહાનગરી સર્વત્ર વધૂ-નાટકસંઘોથી સંયુક્ત હતી; ઉદ્યાનો અને આમ્રવનોથી સમૃદ્ધ હતી, અને જાણે શાલવૃક્ષોની મેખલા વડે વિશાળ રીતે ઘેરાયેલી હતી.

Verse 13

दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।

તે દુર્ગરૂપ હતી—ગંભીર પરિઘ (ખાઈ) અને દૃઢ રક્ષણથી યુક્ત, અન્ય માટે દુર્લભ્ય; ઘોડા અને હાથીઓથી પરિપૂર્ણ, તેમજ ગાયો, ઊંટો અને ખચ્ચરો વડે પણ સમૃદ્ધ હતી.

Verse 14

सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।

સામંત રાજાઓના સમૂહોથી, બલિ-કર્મરૂપ કર લઈને આવેલા રાજાઓથી તે નગરી છલકાતી હતી; અને અનેક દેશોમાં વસતા વણિકો દ્વારા તે વધુ શોભિત થતી હતી.

Verse 15

प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।

રત્નોથી અલંકૃત, પર્વત સમાન પ્રાસાદોથી તે શોભતી હતી; અને ઊંચા કૂટાગારોથી પરિપૂર્ણ—ઇન્દ્રની અમરાવતી સમાન તેજસ્વી લાગતી હતી.

Verse 16

चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।

અતિ ચિત્રમય, અષ્ટાપદના પટ્ટા જેવી રચના ધરાવતી, નર-નારીના સમૂહોથી યુક્ત; સર્વ રત્નોથી છલકાતી અને વિમાનસમાન બહુ-મંજિલી ગૃહોથી શોભિત હતી.

Verse 17

गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।

ઘરોની ઘનતા એવી કે ક્યાંય ખાલી જગ્યા ન રહે; સમતલ ભૂમિ પર વસાવેલી; શાલી તંડુલ અને ઉત્તમ અન્નથી સમૃદ્ધ, અને ઇક્ષુકાંડના રસ સમાન મધુર જળવાળી હતી.

Verse 18

दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।

દુન્દુભિ, મૃદંગ, વીણા અને પણવના નાદથી તે અતિશય ઉંચે સ્વરે ગુંજતી હતી; પૃથ્વી પર તે નગરી અનુત્તમ—અપ્રતિમ હતી.

Verse 19

विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।

સિદ્ધોએ તપસ્યાથી સ્વર્ગમાં પ્રાપ્ત કરેલા વિમાન સમું તે નગરી હતી; તેમાં ગૃહપંક્તિઓ સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલી હતી અને તે નરોત્તમોથી પરિપૂર્ણ હતી.

Verse 20

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।

તે નગરી હજારો મહારથીઓથી પરિપૂર્ણ હતી—લઘુહસ્ત, વિશારદ—જે એકલા અને નિરાધારને બાણથી ન વિંધતા; અને પલાયમાન શત્રુનો પીછો કરતાં શબ્દને આધારે પણ નિશાન સાધી શકતા. વનમાં ગર્જતા અને મદમસ્ત સિંહ, વ્યાઘ્ર અને વરાહોને તેઓ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી તથા બાહુબળથી સંહારતા. એવી અયોધ્યામાં ત્યારે રાજા દશરથે નિવાસ કરી રાજ્ય શાસન કર્યું.

Verse 21

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।

તે અયોધ્યા અગ્નિહોત્રધારી, ગુણવાન, અને વેદ તથા ષડંગમાં પારંગત એવા દ્વિજોત્તમોથી આવૃત હતી; હજારો દાન આપનારા, સત્યમાં રત મહાત્માઓથી, મહર્ષિસમાન અને વિશિષ્ટ ઋષિઓથી પણ તે પરિપૂર્ણ હતી.

Verse 22

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।

એવા મહારથીઓના હજારો વડે અયોધ્યા પરિપૂર્ણ થઈ; અને ત્યારે રાજા દશરથે તે નગરીમાં પોતાનું નિવાસ સ્થાપ્યો।

Verse 23

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।

તે અયોધ્યા અગ્નિહોત્રધારી, ગુણવાન, અને વેદ તથા ષડંગમાં પારંગત એવા દ્વિજોત્તમોથી આવૃત હતી; હજારો દાન આપનારા, સત્યમાં રત મહાત્માઓથી, મહર્ષિસમાન અને વિશિષ્ટ ઋષિઓથી પણ તે પરિપૂર્ણ હતી.

Verse 24

તે નગરીની આસપાસ દુર્ગમ અને ગહન પરિખા હતી, જેથી શત્રુઓ માટે તે દુર્લંઘ્ય અને દુરસાદ્ય બની હતી; અને તેમાં ઘોડા, હાથી, ગાયો, ઊંટો તથા ગધેડાંથી સમૃદ્ધિપૂર્વક પરિપૂર્ણતા હતી.