Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં રાજા દશરથના અધિન અયોધ્યાની શાસનવ્યવસ્થાનું સંસ્થાગત ચિત્ર રજૂ થાય છે. પ્રથમ અમાત્યોના ગુણ વર્ણવાયા છે—તેઓ સદાચારી, મંત્રજ્ઞાનમાં નિપુણ અને ઇંગિતજ્ઞાનમાં (અંતરભાવ સમજવામાં) કુશળ છે; રાજાને પ્રિય અને હિત—બન્ને તરફ સદા પ્રવૃત્ત રહે છે. પછી તેમની સંખ્યા આઠ જણાવીને નામો આપવામાં આવે છે: ધૃષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, અર્થસાધક, અશોક, મંત્રપાલ અને સુમંત્ર. તેમની સાથે પરમ માનનીય રાજપુરોહિત વસિષ્ઠ અને વામદેવ પણ છે, જેથી રાજનીતિની પ્રજ્ઞા અને વૈદિક યજ્ઞાધિકારનો સુમેળ સ્પષ્ટ થાય છે. મંત્રીઓ શિક્ષિત, સંયમી, સત્યવાદી, વાણી અને કર્મમાં એકરૂપ તથા લોકવ્યવહારમાં નિપુણ દર્શાવાયા છે; સાથે સાથે કોષવૃદ્ધિ અને સૈન્યવ્યવસ્થામાં પણ તેઓ સમર્થ છે. દંડનીતિ નિષ્પક્ષ છે—સમયસર અને પ્રમાણસર દંડ થાય છે, પોતાના પુત્રો પ્રત્યે પણ; પરંતુ નિર્દોષને હાનિ થતી નથી, અને બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય મન, વાણી, કર્મથી પીડાતા નથી. તેથી નગર અને રાજ્યમાં નૈતિક શિસ્ત અને શાંતિ રહે છે—મિથ્યાવાદ નથી, વ્યભિચાર નથી, સર્વત્ર સુવ્યવસ્થા અને પ્રસન્નતા છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે આવા અમાત્ય-પરિવેશથી જ દશરથનું યશ અને અસરકારક શાસન વધે છે—મંત્રગોપન, સંધિ-વિગ્રહનો વિવેક, ધર્મનીતિનું જ્ઞાન અને પ્રિય વાણી તેની રાજશ્રીના આધાર છે. ગુપ્તચરવ્યવસ્થા, ધર્મનિષ્ઠા અને અનુપમ સર્વભૌમત્વનું પણ વિશેષ ઉલ્લેખ કરીને રાજાની તેજસ્વિતા ઉદયમાન સૂર્ય સમાન કહી છે.
Shlokas
Verse 1
. तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥१॥
તે મહાત્મા ઇક્ષ્વાકુવંશીય રાજાના અમાત્યો ગુણસમૃદ્ધ હતા; મંત્રમાં નિપુણ, ચેષ્ટા-સંકેતથી મનોભાવ જાણનારા, અને સદા સ્વામીના પ્રિય તથા હિતમાં રત રહેતા.
Verse 2
अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥२॥
તે પરાક્રમી તથા યશસ્વી રાજા (દશરથ)ને આઠ મંત્રીઓ હતા—શુદ્ધ આચરણવાળા, ભક્તિપૂર્વક અનુરક્ત—અને સદૈવ રાજકાર્યમાં નિરંતર પ્રવૃત્ત રહેતા.
Verse 3
धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥३॥
ધૃષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, અર્થસાધક, અશોક, મંત્રપાલ—અને આઠમા તરીકે સુમંત્ર—એ બધા હતા.
Verse 4
ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥४॥
તેણે બે અતિપ્રિય ઋત્વિજ—ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ—વસિષ્ઠ અને વામદેવ રાખ્યા હતા; તેમજ અન્ય મંત્રીઓ પણ હતા.
Verses 5-6
विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ॥५॥कीर्तिमन्तः प्रणिहिताः यथावचनकारिणः ।तेजः क्षमायशःप्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिणः ॥६॥
આ પાઠભેદમાં પદવિભાગ બદલાયો હોવા છતાં વર્ણન એ જ છે: રાજપુરુષો વિદ્યાવિનયી, લજ્જાશીલ, કુશળ અને ઇન્દ્રિયસંયમી; શ્રીસમ્પન્ન, મહાત્મા, શાસ્ત્રજ્ઞ અને દૃઢ પરાક્રમી; કીર્તિમાન, સાવધાન અને વચનાનુસાર કર્મ કરનાર; તેજસ્વી, ક્ષમાશીલ, યશસ્વી અને સ્મિતપૂર્વક મૃદુ વાણી બોલનાર હતા.
Verse 7
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥७॥
ક્રોધથી, કામથી કે લાભના હેતુથી પણ તેઓ અસત્ય વચન બોલતા નહીં. પોતાના પક્ષમાં હોય કે પરપક્ષમાં—કશુંય તેમને અજાણ ન રહેતું: જે થઈ રહ્યું હોય, જે થઈ ગયું હોય, અથવા જે કરવાનું નિશ્ચિત હોય, તે પણ ચરોથી જાણતા.
Verse 8
कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ॥८॥
તેઓ વ્યવહારોમાં કુશળ અને સૌહાર્દમાં પરીક્ષિત હતા; અને યોગ્ય સમય આવે ત્યારે તેઓ દંડ પણ ધારણ કરતા—પોતાના પુત્રોના વિષયમાં પણ.
Verse 9
कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥९॥
તેઓ કોશ (ખજાનો) સંગ્રહવામાં અને સેનાના પરિગ્રહમાં નિપુણ હતા; છતાં અહિતભાવ ધરાવનાર પુરુષ પણ જો નિર્દોષ હોય તો તેને હિંસા કરતા નહીં.
Verse 10
वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥१०॥
તેઓ વીરસ્વભાવના અને નિયત ઉત્સાહવાળા હતા, રાજશાસ્ત્રના નિયમોનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરતા; અને રાજ્યભરમાં વસતા શુચિ-સજ્જનોના સદા રક્ષક હતા.
Verse 11
ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥११॥
બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયોને અહિંસા રાખીને તેઓ કોશ (રાજકોષ) સમૃદ્ધ કરતા; અને પુરુષના બળ-અબળનું વિચારપૂર્વક નિરીક્ષણ કરીને તીક્ષ્ણ તથા અસરકારક દંડ આપતા.
Verse 12
शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥१२॥
શુચિ આચરણવાળા, એકબુદ્ધિ અને સર્વ પ્રજાજનોને સમ્યક જાણનારા અધિકારીઓ હોવાને કારણે, નગરમાં કે રાષ્ટ્રમાં ક્યાંય પણ મિથ્યાવાદી પુરુષ કદી ન હતો.
Verse 13
कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नरः ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥१३॥
તે રાજ્યમાં એક પણ દુષ્ટ પુરુષ ન હતો, ન પરસ્ત્રીમાં આસક્ત કોઈ નર હતો; સમગ્ર રાજ્ય અને તે ઉત્તમ નગર પણ શાંત, સુવ્યવસ્થિત અને પ્રસન્ન હતું.
Verse 14
सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥१४॥
તે સર્વે સુવસ્ત્રધારી અને સુશોભિત હતા, તથા સર્વથા સુશીલ હતા; નીતિને નેત્ર સમજી, નરેન્દ્રના હિતાર્થે જાગૃત રહી સાવધાન રહેતા.
Verse 15
गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥१५॥
ગુરુજનોથી ગુણ ગ્રહણ કરેલા તેઓ પરાક્રમે પ્રખ્યાત હતા; સર્વ વિષયે સુદૃઢ બુદ્ધિ-નિશ્ચયથી માર્ગદર્શિત હોવાથી વિદેશોમાં પણ જાણીતા હતા.
Verses 16-17
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः ॥१६॥मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिनः ॥१७॥
સંધિ અને વિગ્રહના તત્ત્વને જાણનારા, સ્વભાવથી સમૃદ્ધિસંપન્ન; મંત્રને ગુપ્ત રાખવામાં સમર્થ, બુદ્ધિમાં સુક્ષ્મ અને મૃદુ; નીતિશાસ્ત્રના વિશેષજ્ઞ અને સદા પ્રિય વાણી બોલનારા હતા.
Verse 18
ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ॥१८॥
આવા ગુણસમ્પન્ન અમાત્યો વડે પરિપૂર્ણ થયેલા નિર્દોષ રાજા દશરથે ગુણોથી યુક્ત મંત્રીઓ સાથે પૃથ્વીનું યથાવિધિ શાસન કર્યું.
Verses 19-20
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ॥१९॥विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गरः ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ॥२०॥
ચરોથી સાવચેત નજર રાખીને, તે ધર્મ દ્વારા પ્રજાને પ્રસન્ન કરતો, પ્રજાનું પાલન કરતો અને અધર્મથી દૂર રહેતો હતો। ત્રણેય લોકમાં દાનવીર અને સત્યમાં અડગ તરીકે પ્રસિદ્ધ, તે પુરુષવ્યાઘ્ર ત્યાં (અયોધ્યામાં) ધર્મમાર્ગે આ પૃથ્વીનું શાસન કરતો હતો.
Verse 21
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ॥२१॥स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।
તેને પોતાના માટે ન તો કોઈ શ્રેષ્ઠ શત્રુ મળ્યો, ન સમાન. મિત્રોથી સમૃદ્ધ, પડોશી રાજાઓને નમાવનાર અને પરાક્રમે કાંટા સમા વૈરીઓને દબાવનાર તે જગદ્રાજાએ દેવપતિ જેમ સ્વર્ગનું શાસન કરે તેમ જગતનું શાસન કર્યું.
Verse 22
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तै र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैस्समर्थैः ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥२२॥
હિતકારી મંત્ર માટે નિયુક્ત, અનુરક્ત, કુશળ અને સમર્થ એવા મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો તે પૃથ્વીપતિ તેજસ્વી થયો—જેમ તેજોમય કિરણોથી યુક્ત ઉદિત સૂર્ય પ્રકાશિત થાય છે તેમ.
Inside Sarga 7
Voices in this sarga
- Vālmīki (narrator)
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes the ethical tension of governance—how to impose stringent punishment (daṇḍa) while remaining non-injurious to protected social orders and never punishing the innocent—by insisting on examination of a person’s strength/weakness and guilt before coercive action.
Legitimate sovereignty is shown as systems-based dharma: a king’s glory depends on virtuous institutions—truthful, educated, self-restrained ministers who protect subjects, preserve confidentiality, discern peace and war, and align policy with welfare rather than impulse.
Rather than a travel geography, the chapter highlights the cultural infrastructure of Ayodhyā’s court: the rāṣṭra/pura (kingdom and capital), the kośa (treasury), cāra (intelligence network), and the priestly establishment (Vasiṣṭha, Vāmadeva) that anchors political authority in ritual and law.
Ask anything about Sarga 7 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
