Sarga 75

Verse 1

राम दाशरथे राम वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम्।धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्।।।।

હે દશરથનંદન રામ! હે રામ! તારો અદ્ભુત પરાક્રમ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે; અને ધનુષ્ય ભંગ કરવાનો તારો મહાન કારનામો મેં સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યો છે.

Verse 2

तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया।तच्छ्रुत्वाऽहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम्।।।।

તમારા દ્વારા ધનુષ્યનું ભેદન અદ્ભુત અને અચિંત્ય છે. તે સાંભળી હું અહીં આવ્યો છું, બીજું શુભ ધનુષ્ય લઈને.

Verse 3

तदिदं घोरसङ्काशं जामदग्न्यं महद्धनु:।पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च।।।।

આ રહ્યું જમદગ્નિવંશનું તે મહાધનુષ, ઘોરરૂપે ભયંકર; માત્ર એક શરથી તેને સજ્જ કર અને તારો પોતાનો બળ પ્રગટ કર.

Verse 4

तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे।द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यस्य राघव।।।।

હે રાઘવ, આ ધનુષને પૂર્ણ રીતે ચઢાવી સજ્જ કરવામાં તારો બળ જોઈને, પરાક્રમમાં પ્રશંસનીય એવા તને હું દ્વન્દ્વયુદ્ધ આપિશ.

Verse 5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा।विषण्णवदनो दीन: प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।

તેના તે વચન સાંભળી, ત્યારે રાજા દશરથ—વિષણ્ન મુખ અને દીન બની—પ્રાંજલિ થઈ વચન બોલ્યા.

Verse 6

क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महायशा:।बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि।।।।

તમે મહાયશસ્વી બ્રાહ્મણ છો અને ક્ષત્રિયપ્રતિનો તમારો રોષ શાંત થયો છે; તેથી મારા નાનાં પુત્રોને નિર્ભયતા—સુરક્ષાનું આશ્વાસન—આપવા યોગ્ય છો.

Verse 7

भार्गवाणां कुले जात: स्वाध्यायव्रतशालिनाम्।सहास्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि।।।।

તમે ભાર્ગવ વંશમાં જન્મેલા, સ્વાધ્યાય અને વ્રતમાં દૃઢ એવા; સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સમક્ષ પ્રતિજ્ઞા કરીને તમે શસ્ત્રો ત્યજી દીધાં.

Verse 8

स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुन्धराम् ।दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतन:।।।।

ત્યારે ધર્મપરાયણ બની તમે કાશ્યપને ધરતી દાનમાં આપી; પછી વનમાં જઈ મહેન્દ્ર પર્વત પર નિવાસ સ્થાપ્યો.

Verse 9

मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने।न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ।।।।

હે મહામુને! તમે તો જાણે મારા સર્વનાશ માટે આવ્યા છો; કારણ કે જો એકલા રામનો વધ થાય, તો અમામાંથી કોઈ પણ જીવતો નહીં રહે.

Verse 10

ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्य: प्रतापवान्।अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत।।।।

દશરથ આમ બોલતા હતા ત્યારે, પરાક્રમી જામદગ્ન્યે તેમના વચનોને અવગણીને માત્ર રામને જ સંબોધ્યા.

Verse 11

इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते।दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा।।।।

આ બે ધનુષ્ય શ્રેષ્ઠ છે—દિવ્ય અને લોકલોકમાં વિખ્યાત; દૃઢ, બળવાન, સર્વોત્તમ, અને વિશ્વકર્માએ કુશળતાથી રચેલા.

Verse 12

अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे।त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया।।।।

હે નરશ્રેષ્ઠ! હે કાકુત્સ્થ! આમાંથી એક ધનુષ્ય—ત્રિપુરઘ્ન—યુદ્ધ ઇચ્છતા ત્રિનેત્ર શિવને દેવોએ અર્પણ કર્યું હતું; એ જ ધનુષ્ય તું તોડી નાખ્યું છે.

Verse 13

इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमै:।तदिदं वैष्णवं राम धनु: परमभास्वरम्।समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम्।।।।

આ બીજું ધનુષ્ય દુર્ધર્ષ છે, દેવોત્તમોએ વિષ્ણુને આપેલું. હે રામ! આ પરમ તેજસ્વી વૈષ્ણવ ધનુષ્ય, હે કાકુત્સ્થ, રુદ્રના ધનુષ્ય જેટલું જ સામર્થ્ય ધરાવે છે.

Verse 14

तदा तु देवतास्सर्वा: पृच्छन्ति स्म पितामहम्।शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया।।।।

ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પિતામહ બ્રહ્માને પૂછવા લાગ્યા—શિતિકણ્ઠ મહાદેવ અને વિષ્ણુના બળ-અબળનું પરસ્પર નિરીક્ષણ કરવા માટે.

Verse 15

अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामह:।विरोधं जनयामास तयो स्सत्यवतां वर:।।।।

દેવતાઓનો અભિપ્રાય જાણી, સત્યવ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ પિતામહ બ્રહ્માએ તે બંને વચ્ચે વિરોધ (સ્પર્ધા) ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 16

विरोधे च महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजिगीषुणो:।।।।

અને તે વિરોધથી રોમાંચ ઉપજાવે એવું મહાયુદ્ધ થયું—શિતિકણ્ઠ મહાદેવ અને વિષ્ણુ વચ્ચે, બંને પરસ્પર વિજય ઇચ્છતા.

Verse 17

तदा तु जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम्।हुङ्कारेण महादेव स्तम्भितोऽथ त्रिलोचन:।।।।

ત્યારે શૈવ ધનુષ્ય—ભયંકર પરાક્રમવાળું—જૃંભિત (તણાઈ) ઊઠ્યું; અને વિષ્ણુના ગર્જનાસમાન “હું”કારથી ત્રિલોચન મહાદેવ સ્તંભિત થઈ સ્થિર થઈ ગયા.

Verse 18

देवैस्तदा समागम्य सर्षिसघै स्सचारणै:।याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ।।।।

પછી દેવતાઓ ઋષિગણો અને ચാരണો સહિત ત્યાં એકત્ર થયા; તેમણે તે બે શ્રેષ્ઠ દેવોને શાંતિ માટે વિનંતી કરી, અને તે બંનેએ ત્યાં સમાધાન સ્વીકાર્યું.

Verse 19

जृम्भितं तद्धनुर्द्रृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमै:।अधिकं मेनिरे विष्णुं देवा स्सर्षिगणास्तदा ।।।।

વિષ્ણુના પરાક્રમે શૈવ ધનુષ્ય તણાઈ ઊઠ્યું તે જોઈ, દેવો તથા ઋષિગણોએ ત્યારે વિષ્ણુને વધુ મહાન માન્યો.

Verse 20

धनू रुद्रस्तु सङ्कृद्धो विदेहेषु महायशा:।देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम्।।।।

પરંતુ મહાયશસ્વી રુદ્ર ક્રોધિત થઈ, વિદેહ દેશમાં રાજર્ષિ દેવરાતાના હાથે તે ધનુષ્ય સશાયક સોંપી દીધું.

Verse 21

इदं च वैष्णवं राम धनु: परपुरञ्जयम्।ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णु: स न्यासमुत्तमम्।।।।

હે રામ, પરપુરો જીતનારું આ વૈષ્ણવ ધનુષ્ય વિષ્ણુએ ભૃગુવંશીય ઋચીકને ઉત્તમ ન્યાસરૂપે સોંપ્યું.

Verse 22

ऋचीकस्तु महातेजा: पुत्रस्याप्रतिकर्मण:।पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मन:।।।।

તે તેજસ્વી મહાતેજા ઋચીકે, અપ્રતિમ કર્મશક્તિવાળા પોતાના પુત્ર—મારા પિતા મહાત્મા જમદગ્નિને—આ દિવ્ય ધનુષ્ય આપ્યું.

Verse 23

न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते।अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थित:।।।।

મારા પિતા—તપોબળથી સમન્વિત—જ્યારે શસ્ત્રો મૂકી દીધા હતા, ત્યારે અર્જુને નીચ બુદ્ધિ ધારણ કરીને તેમના માટે પ્રાકૃત એવી મૃત્યુને રચી દીધી.

Verse 24

वधमप्रतिरूपं तु पितु श्शृत्वा सुदारुणम्।क्षत्रमुत्सादयन्रोषाज्जातं जातमनेकश:।।।।पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ।दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वित:।।।।

મારા પિતાના અતિ ભયંકર અને અપ્રતિરૂપ વધની વાત સાંભળીને, ક્રોધથી હું જન્મે જન્મે ઊભા થતા ક્ષત્રિયોને વારંવાર નાશ કરતો રહ્યો. હે રામ, સમગ્ર પૃથ્વી જીત્યા પછી, યજ્ઞના અંતે મેં પુણ્યકર્મા મહાત્મા કાશ્યપને દક્ષિણા રૂપે તે પૃથ્વી અર્પી; અને તપોબળથી સમન્વિત થઈ મહેન્દ્ર પર્વતને નિવાસસ્થાન બનાવ્યું.

Verse 25

वधमप्रतिरूपं तु पितु श्शृत्वा सुदारुणम्।क्षत्रमुत्सादयन्रोषाज्जातं जातमनेकश:।।1.75.24।।पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ।दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वित:।।1.75.25।।

મારા પિતાના અતિ ભયંકર અને અપ્રતિરૂપ વધની વાત સાંભળીને, ક્રોધથી હું જન્મે જન્મે ઊભા થતા ક્ષત્રિયોને વારંવાર નાશ કરતો રહ્યો. હે રામ, સમગ્ર પૃથ્વી જીત્યા પછી, યજ્ઞના અંતે મેં પુણ્યકર્મા મહાત્મા કાશ્યપને દક્ષિણા રૂપે તે પૃથ્વી અર્પી; અને તપોબળથી સમન્વિત થઈ મહેન્દ્ર પર્વતને નિવાસસ્થાન બનાવ્યું.

Verse 26

अद्यतूत्तमवीर्येण त्वया राम महाबल।श्रुतवान् धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागत:।।।।

હે મહાબલશાળી રામ, આજે તારા ઉત્તમ પરાક્રમથી ધનુષ્ય ભંગ થયું છે એમ સાંભળીને હું તરત જ અહીં આવી પહોંચ્યો છું.

Verse 27

तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत्।क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम्।।।।

અતએવ, હે રામ, ક્ષત્રધર્મને અગ્રસ્થાને રાખીને, મારા પિતા અને પિતામહોથી પ્રાપ્ત આ મહાન વૈષ્ણવ ઉત્તમ ધનુષ્ય તું ગ્રહણ કર.

Verse 28

योजयस्व धनुश्श्रेष्ठे शरं परपुरञ्जयम्।यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते तत:।।।।

હે ધનુશ્રેષ્ઠે, પરપુરવિજયી એવો શર આ ઉત્તમ ધનુષ પર જોડો; જો તું સમર્થ હોય, હે કાકુત્સ્થ, તો ત્યાર પછી હું તને દ્વન્દ્વયુદ્ધ આપિશ.