Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં તપસ્યાની કસોટી અને દેવતાઓની પ્રતિક્રિયાનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન છે. વિશ્વામિત્ર હજાર વર્ષ ઘોર તપ કરીને અંતે સ્નાનવિધિ પૂર્ણ કરે છે. ત્યારે દેવગણ તપનું “ફળ” આપવા આવે છે; પરંતુ કથા તેને તેમની આધ્યાત્મિક પરિપક્વતાની પરીક્ષા તરીકે રજૂ કરે છે. પુષ્કરમાં અપ્સરા મેનકાના માધ્યમથી કામ-પ્રલોભન આવે છે. કામવશ વિશ્વામિત્ર તેને આશ્રમમાં વસવા આમંત્રિત કરે છે અને દિવસ-રાતના બહાને દસ વર્ષ વીતી જાય છે. પછી પસ્તાવો થાય છે; આ તપનો વિઘ્ન છે એમ સમજી, મધુર વચનો સાથે મેનકાને વિદાય આપે છે. ત્યારબાદ નૈષ્ઠિક બુદ્ધિથી આજીવન બ્રહ્મચર્યનો સંકલ્પ કરીને કૌશિકી નદીકાંઠે અને પછી ઉત્તર પર્વતોમાં અતિ કઠોર તપ શરૂ કરે છે, જેથી દેવતાઓ ભયભીત થાય છે. દેવપરામર્શ પછી બ્રહ્મા તેમને “મહર્ષિ” પદ આપે છે. વિશ્વામિત્ર નિર્વિકાર રહી કહે છે—ઇન્દ્રિયજય વિના આ પદનો અર્થ નથી; બ્રહ્મા જણાવે છે કે હજી પૂર્ણ સંયમ સિદ્ધ થયો નથી અને પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર ઊર્ધ્વબાહુ, વાયુ-આહાર, પંચતપ અને ઋતુ-સહન જેવી તપશ્ચર્યાઓ વધુ તીવ્ર કરે છે; દેવચિંતા ફરી વધે છે અને ઇન્દ્ર રંભાને મોકલવાની યોજના કરે છે—તપ સાથે ઇન્દ્રિયજય અનિવાર્ય છે એવો ભાવ આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં, મહામુનિ વ્રત પૂર્ણ કરી અંતિમ સ્નાન કરેલા હતા; તપસ્યાનું ફળ અર્પણ કરવા ઇચ્છતા સર્વ દેવતાઓ તેમની પાસે આવ્યા.
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
અતિ તેજસ્વી બ્રહ્માએ અતિ મનોહર વચન કહ્યું: “ભદ્રં તે! તું સ્વયં કમાયેલા શુભ કર્મોથી ઋષિ થયો છે.”
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
એમ કહી દેવેશ ફરી ત્રિદિવે પરત ગયા. પરંતુ મહાતેજસ્વી વિશ્વામિત્રે ફરી એકવાર મહાન અને કઠોર તપસ્યા આરંભી.
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ, પરમ અપ્સરા મેનકા, હે નરશ્રેષ્ઠ, પુષ્કરમાં સ્નાન કરવા લાગી.
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
ત્યાં મહાતેજસ્વી કુશિકાત્મજ વિશ્વામિત્રે મેનકાને જોયી—રૂપે અપ્રતિમા; જેમ જલદોમાં વીજળી ઝલકે તેમ.
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
તેણે તેને જોઈ કામવશ થયેલા મુનિએ કહ્યું: “હે અપ્સરા, તારો સ્વાગત છે; મારા આશ્રમમાં અહીં નિવાસ કર. ભદ્રે, મદને મોહિત થયેલા મને કૃપા કર; તું કલ્યાણમય રહેજે.”
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
એમ કહ્યા પછી તે વરારોહા ત્યાં નિવાસ કરવા લાગી. અને તે વિશ્વામિત્રના આશ્રમમાં વસતી રહી ત્યારે, હે રાઘવ—હે રામ—પાંચ અને પાંચ, એમ દસ વર્ષ સુખથી વીતી ગયા.
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
એમ કહ્યા પછી તે વરારોહા ત્યાં નિવાસ કરવા લાગી; અને તે વિશ્વામિત્રના આશ્રમમાં વસતી રહી ત્યારે, હે રાઘવ—હે રામ—પાંચ અને પાંચ, એમ દસ વર્ષ સુખથી વીતી ગયા.
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
તે સમય વીતી ગયા પછી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર જાણે લજ્જિત થયા હોય તેમ થયા; ચિંતા અને શોકમાં લીન બની ગયા.
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
હે રઘુનંદન! મુનિના મનમાં ક્રોધભર્યો વિચાર ઉદ્ભવ્યો: ‘આ બધું દેવતાઓનું જ કાર્ય છે—મારી મહાતપસ્યાને હરણ કરવાની કોશિશ.’
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
‘દિવસ-રાત’ના બહાને, કામ અને મોહથી આચ્છાદિત મને દસ વર્ષ વીતી ગયા; હવે આ વિઘ્ન મારી તપસ્યામાં ઉપસ્થિત થયું છે.’
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
હે રામ! પશ્ચાત્તાપથી દુઃખિત મુનિવર ઊંડો શ્વાસ લેતા હતા. તેમણે ભયભીત અપ્સરાને કંપતી, હાથ જોડીને ઊભેલી જોઈ. કુશિકાત્મજ વિશ્વામિત્રે મધુર વચનો કહી મેનકાને વિદાય આપી અને ઉત્તર પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
હે રામ! પશ્ચાત્તાપથી દુઃખિત, ઊંડા નિશ્વાસ લેતા મુનિવર વિશ્વામિત્રે ભયભીત અપ્સરા મેનકાને કંપતી, અંજલિ બાંધી ઊભેલી જોઈ. મધુર વચનો કહી કુશિકાત્મજએ મેનકાને વિદાય આપી અને ઉત્તર પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
મહાયશસ્વી વિશ્વામિત્રે ઇન્દ્રિયજયની ઇચ્છાથી નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો; કૌશિકી નદીના તીરે પહોંચીને અતિ ભયંકર તપસ્યા કરી.
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
હે રામ! ઉત્તર પર્વત પર તે ઘોર તપસ્યા કરતાં હજાર વર્ષ વીતી ગયા; ત્યારે દેવતાઓના હૃદયમાં ભય ઉપજ્યો.
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
બધા દેવતાઓ ઋષિગણો સાથે એકત્ર થઈ પરામર્શ કરીને બોલ્યા: ‘કુશિકાત્મજ વિશ્વામિત્રને યોગ્ય રીતે “મહર્ષિ”નું પદ પ્રાપ્ત થાઓ.’
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
દેવતાઓના વચન સાંભળી સર્વલોકપિતામહ બ્રહ્માએ તપોધન વિશ્વામિત્રને મધુર વાણીથી સંબોધ્યા.
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
હે મહર્ષે, સ્વાગત છે, વત્સ! તારા ઉગ્ર તપથી પ્રસન્ન થઈ, હે કૌશિક, હું તને મહત્ત્વ અને ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠત્વ અર્પું છું.
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
સર્વલોકેશ્વર ભગવાન બ્રહ્માના વચન સાંભળી, તપસ્વીધન વિશ્વામિત્ર ન તો વિષણ্ণ થયો, ન તો સંતોષ પામ્યો.
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
પછી મહામુનિ વિશ્વામિત્રે અંજલિ બાંધી, સર્વલોકોના પિતામહને નમસ્કાર કરી, વચનથી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
“જો ભગવાને મારા માટે સ્વયં કમાયેલા શુભ કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલું ‘મહર્ષિ’ નામ અતુલ જાહેર કર્યું છે, તો હું મને ઇન્દ્રિયવિજયી માનું છું.”
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
ત્યારે બ્રહ્માએ તેને કહ્યું: “હજુ તું ઇન્દ્રિયો પર વિજયી થયો નથી. પ્રયત્ન કર, હે મુનિશાર્દૂલ!” એમ કહી તે ત્રિદિવે પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
દેવતાઓ વિદાય થયા પછી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર તપમાં લીન રહ્યા—બાહુ ઊંચા ઉઠાવ્યા, આધાર વિના, માત્ર વાયુભક્ષણ કરીને તપ આચરતા.
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
ઉનાળામાં પંચતપા કરીને, વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશને આશ્રય કરીને, શિયાળામાં રાત્રિ-દિવસ જળમાં સ્થિત રહી તે તપોધન તપ કરતા રહ્યા. આ રીતે હજાર વર્ષ સુધી તેમણે ઘોર તપસ્યા ઉપાગમી.
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
તે મહામુનિ વિશ્વામિત્ર તપની અગ્નિમાં દહતા હતા ત્યારે દેવલોકમાં અને વાસવ ઇન્દ્રના હૃદયમાં પણ અતિ મહાન ઘબરાટ ઊઠ્યો.
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
શક્ર ઇન્દ્રે સર્વ મરુદ્ગણો સાથે અપ્સરા રંભાને પોતાના હિતનું અને કૌશિક (વિશ્વામિત્ર)ના અહિતનું વચન કહ્યું.
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.