Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
આ અધ્યાય અગ્નિપુરાણના વિશ્વકોશીય પાઠ્યક્રમમાં પશુચિકિત્સાના વિશેષ ક્ષેત્ર ‘અશ્વાયુર્વેદ’ તરફ પ્રવેશ કરાવતો શીર્ષક-સેતુ બની રહે છે. આગ્નેય વિદ્યાના માળખામાં ઘોડાની સંભાળ માત્ર ઉપયોગિતાવાદી નથી; જીવનોપાર્જન, ગતિશીલતા અને રાજકીય/સામુદાયિક સ્થિરતાનું રક્ષણ કરીને ધર્મને ટકાવતી માન્ય વિદ્યા તરીકે તેને સ્થાન અપાયું છે. અધ્યાયનું સ્થાન સૂચવે છે કે પુરાણનું વૈદ્યજ્ઞાન માનવચિકિત્સા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ પ્રજાતિ-વિશિષ્ટ આરોગ્ય-વ્યવસ્થાપન સુધી વિસ્તરે છે, જે આગળ આવનારી વિધિ અને શાંતિકર્મ આધારિત પદ્ધતિઓ માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે. અહીં તકનીકી ઉપદેશ પણ પવિત્ર જ્ઞાનરૂપે રજૂ થાય છે—જ્યાં યોગ્ય આચરણ, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય સંકલ્પ શરીરકલ્યાણને વિશ્વવ્યવસ્થાની સાથે સુસંગત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘અશ્વાયુર્વેદ’ નામનો બે સો ઓગણનેવ્વાણો અધ્યાય (સમાપ્ત) થયો. હવે બે સો નેવ્વાણો અધ્યાય ‘અશ્વશાંતિ’ આરંભે છે. શાલિહોત્ર બોલ્યા—હું અશ્વરોગોને દમન કરનાર અશ્વશાંતિ કહું છું; તે નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય—ત્રણ પ્રકારની છે. હે સુશ્રુત, સાંભળ।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
શુભ દિવસે શ્રીધર (વિષ્ણુ), શ્રી (લક્ષ્મી) અને હયરાજ ઉચ્છૈઃશ્રવસની વિધિવત પૂજા કરીને, સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રોથી અગ્નિમાં ઘૃતાહુતિ કરવી।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) દક્ષિણા આપવી; તેથી અશ્વવૃદ્ધિ થાય છે. તેમજ અશ્વયુજ માસના શુક્લપક્ષની પંચદશી (પૂર્ણિમા) તિથિએ શાંતિક કર્મ પણ કરવું।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
વિશેષ કાળજીથી વેદી-પરિસર બહાર આહુતિ કરવી; નાસત્યૌ (અશ્વિનીકુમાર) અને વરુણનું પૂજન કરવું. પછી ભૂમિ/મંડળને સ્પષ્ટ રીતે રેખાંકિત કરીને દેવીને શાખાઓથી ઘેરી રક્ષાવર્તુળ કરવું.
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
બધા પ્રકારના રસોથી ભરેલા ઘડા, વસ્ત્રો સહિત, આઠ દિશાઓમાં અર્પણ કરવાં. પ્રથમ વિધિવત્ પૂજન કરીને યવ અને ઘૃતમિશ્રિત આહુતિ અગ્નિમાં આપવી; તેમજ અશ્વિની દેવતાઓ સાથે અશ્વોનું પણ યજન/પૂજન કરવું.
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી; હવે નૈમિત્તિક કર્મનું વિધાન સાંભળો. મકરારંભે (મકરસંક્રાંતિએ) તથા અશ્વિની નક્ષત્રના આરંભે પણ, કમળફૂલોથી વિષ્ણુ અને શ્રી (લક્ષ્મી)નું પૂજન કરવું.
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
કમળના દળો પર પણ બ્રહ્મા, શંકર (શિવ), સોમ (ચંદ્ર), આદિત્ય (સૂર્ય), બંને અશ્વિન, રેવંત, ઉચ્ચૈઃશ્રવસ તથા દિક્પાલોનું સ્થાપન/આવાહન કરવું.
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
પ્રત્યેક સ્થાને વેદીના કિનારે, શુભ (સૌમ્ય) બાજુએ, પૂર્ણકુંભ સ્થાપિત કરવાં. તિલ, અક્ષત, ઘૃત અને સિદ્ધાર્થ (સફેદ રાઈ) વડે દેવતાઓને સો-સો કરીને અર્પણ/આહુતિ કરવી; ઉપવાસપૂર્વક કરેલું આ કર્મ પીડા અને રોગનો નાશ કરે છે.
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).