Adhyaya 296

Verse 1

माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः

કૃત્રિમ વિષ અને ઉપવિષનો નાશ કર; નાનાવિષ તથા દંશજન્ય વિષનો નાશ કર. ‘ધમ, દમ, વમ’—મેઘસમાન અંધકારધારા જેવી ફેલાતી વિષતા આકર્ષ; નિર્વિષીભવ; સંહાર કર, દૂર થા, પ્રવેશ કરી આવેશ કર, વિષ ઉત્થાપન-રૂપ ધારણ કર. મંત્રાંતમાં વિષધારણ: ‘ૐ ક્ષિપ ૐ ક્ષિપ સ્વાહા; ૐ હ્રીં ખीं સઃ ઠન્દ્રૌં હ્રીં ઠઃ’. જપાદિથી સિદ્ધ થાય તો આ મંત્ર સર્પોને નિત્ય વશ/બંધન કરે છે.

Verse 2

एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः

એક-દ્વિ-ત્રિ-ચતુર્વીજોથી યુક્ત, કૃષ્ણ, ચક્ર અને (વિષ્ણુના) પંચાંગ ચિહ્નો સહિત, ‘ગોપીજનવલ્લભાય સ્વાહા’ પર પૂર્ણ થતો આ મંત્ર સર્વાર્થસાધક છે.

Verse 3

ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना

ૐ ભગવાન રુદ્રને નમસ્કાર, પ્રેતગણોના અધિપતિને વંદન। “બાંધો/પકડો, ગર્જો, ઘુમાવો, છોડો, મોહિત કરો, પ્રહાર કરો, પ્રવેશ કરો; હે સુવર્ણપતંગ!”—એ રીતે રુદ્ર આજ્ઞા આપે છે। આ ‘પાતાલ-ક્ષોભ’ મંત્ર છે; તેના જપથી વિષ નાશ પામે છે। ડંખ કે સર્પદંશમાં, અચાનક દંશ થયો હોય, તેમજ કાષ્ઠ-શિલા વગેરેના સ્પર્શથી થયેલા દંશમાં પણ, તત્કાળ વિષશાંતિ માટે તેનો પ્રયોગ કરવો।

Verse 4

विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं

વિષશાંતિ માટે દેહમાંથી દંશચિહ્નને તપ્ત શસ્ત્રથી (જ્વાલક/કૉટરી-છરી વગેરે) કાપીને દૂર કરવું; પછી શિરીષના બીજ અને પુષ્પ, અર્કનું ક્ષીર (લેટેક્સ), અર્કબીજ અને કટુત્રય—આ મિશ્રણનો લેપ કરવો।

Verse 5

विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं

પાન કરાવવું, લેપ કરવો, અંજન (નેત્રપ્રયોગ) વગેરે રીતોથી વિષનો નાશ કરી શકાય છે. ઔષધ—શિરીષપુષ્પના રસમાં ભાવિત કરેલું શ્વેત મરીચ (સફેદ મરી)।

Verse 6

पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं

પાન, નસ્ય, અંજન વગેરે પ્રયોગોથી વિષનો નાશ થાય છે—એમાં શંકા નથી. કોષાતકી, વચા, હિંગુ, શિરીષ અને અર્કક્ષીર (લેટેક્સ) યુક્ત યોગનો પ્રયોગ કરવો।

Verse 7

गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं

‘ગુલુ’, ‘જ્વાલક’ અને ‘કલદાલિન’—આ ત્રણને સમાન પાણી સાથે પીસીને નસ્ય વગેરે રૂપે આપવું; તેથી વિષ દૂર થાય છે. તેમજ ‘રામઠ’ સાથે ઇક્ષ્વાકુ (તુંબડી)ના સર્વાંગનું ચૂર્ણ નસ્ય રૂપે આપવાથી વિષ નાશ પામે છે।

Verse 8

इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं

ઇન્દ્રબલા, અગ્નિકંદ, દ્રોણ, તુલસી, દેવિકા અને સહા—એમનો રસ ભેળવી ત્રિકટુકનું ચૂર્ણ ભક્ષણ કરવાથી વિષનો નાશ થાય છે. તેમ જ શિરીષના પંચાંગને ‘કૃષ્ણા’ના પાંચ દ્રવ્યો સાથે ભેળવવાથી પણ વિષહરણ થાય છે.