Adhyaya 298

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गोनसादिचिकित्सा नाम सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः षष्टिव्योषगुडक्षीरयोग इति क , ज , ञ , ट च अथाष्टनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः बलग्रहहरबालतन्त्रम् अग्निर् उवाच बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्दनं अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ગોનસાદિ-ચિકિત્સા’ નામનો બે સો સત્તાનુવાં અધ્યાય પૂર્ણ થયો; ‘ષષ્ટિ-વ્યોષ-ગોળ-ક્ષીર-યોગ’ નામનો (ક, જ, ઞ, ટ વર્ગોમાં) એક યોગ પણ જણાવાયો. હવે બે સો અઠ્ઠાનુવાં અધ્યાય શરૂ થાય છે—‘બલગ્રહહર બાલતંત્ર’. અગ્નિ કહે છે—હું બાલતંત્ર, એટલે શિશુ-બાળને પીડાવનારા ગ્રહોનું મર્દન/નિવારણ કહું છું. જન્મના જ દિવસે પાપિની ગ્રહિણી વત્સ/શિશુને પકડી લે છે.

Verse 2

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्तनं तच्चेष्टितमिदं तस्यान्मातॄणाञ्च बलं हरेत्

અંગોમાં કંપ/ઉદ્વેગ, અન્ન ન લેવું, અને ગળાને અનેક દિશામાં વારંવાર ફેરવવું—આ તેનું (ગ્રહપીડાનું) લક્ષણ છે; અને કહેવામાં આવે છે કે આથી માતૃકાઓનું બળ પણ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 3

सत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः

માછલી, માંસ, સુરા તથા ભક્ષ્ય સુગંધિ દ્રવ્યોની સુગંધ સાથે, માળા, ધૂપ અને દીપ દ્વારા (વ્યક્તિ/વસ્તુ) પર લેપ કરવો; તેમજ ધાતકી, લોધ્ર, મંજીષ્ઠા, તાલ અને ચંદનથી બનેલો લેપ પણ લગાવવો.

Verse 4

महिषाक्षेण धूपश् च द्विरात्रे भौषणी ग्रही तच्चेष्टा कासनिश्वासौ गात्रसङ्कोचनं मुहुः

મહિષાક્ષ નામના દ્રવ્યથી બે રાત્રિ ધૂપન કરવાથી દર્દી ભૌષણી-ગ્રહગ્રસ્ત થાય છે. લક્ષણો—વિચિત્ર ચેષ્ટા, ખાંસી, કષ્ટશ્વાસ, અને વારંવાર અંગોનું સંકોચન/આંચકો।

Verse 5

आजमूत्रैर् लिपेत् कृष्णासेव्यापामार्गचन्दनैः गोशृङ्गदन्तकेशैश् च धूपयेत् पूर्ववद्बलिः

બકરાના મૂત્રમાં કૃષ્ણા, અસેવ્યા, અપામાર્ગ અને ચંદન ભેળવી લેપ કરવો. પછી ગાયના શિંગ, દાંત અને વાળથી પૂર્વવત ધૂપન કરવું; ત્યારબાદ અગાઉ કહ્યા મુજબ બલિ અર્પણ કરવો.

Verse 6

ग्रही त्रिरात्रे घण्ठाली तच्चेष्टा क्रन्दनं मुहुः जृम्भणं स्वनितन्त्रासो गात्रोद्वेगमरोचनं

ગ્રહબાધામાં ત્રણ રાત્રિની અંદર ઘંટડી જેવી ધ્વનિ (માથા/કાનમાં) થાય છે. લક્ષણો—વિચિત્ર ચેષ્ટા, વારંવાર રડવું, વારંવાર જંભાઈ, પોતાના અવાજથી ડર, અંગોમાં ઉદ્વેગ, અને અરુચિ.

Verse 7

केशराञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् नखराजीबिल्वदलैर् धूपयेच्च बलिं हरेत्

કેસર, અંજન, ગો-ઉત્પાદ (ઘૃત વગેરે) અને હાથીદાંતને બકરાના દૂધ સાથે ભેળવી લેપ કરવો. પછી નખના કાપા અને બિલ્વપત્રોથી ધૂપન કરી, ત્યારબાદ બલિ અર્પણ કરવો.

Verse 8

ग्रही चतुर्थी काकोली गात्रोद्वेगप्ररोचनं फेनोद्गारो दिशो दृष्टिः कुल्माषैः सासवैर् बलिः

ગ્રહગ્રસ્ત માટે ચતુર્થી તિથિએ કાકોલી પક્ષીનો અવાજ નિમિત્ત ગણાય છે. અંગોમાં ઉદ્વેગ અને અરુચિ, ફેનવાળા ડકાર, તથા દિશાઓ તરફ નજર (ઇધર-ઉધર તાકવું) થાય છે. શાંતિ માટે કુલ્માષ (ઉકાળેલા દાળ) અને આસવ (કિણ્વિત મદિરા) સાથે બલિ અર્પણ કરવો.

Verse 9

गजदन्ताहिनिर्मोकवाजिमूत्रप्रलेपनं सराजीनिम्बपत्रेण धूतकेशेन छूपयेत्

હાથીના દાંત, સર્પનો નિર્મોક અને ઘોડાનું મૂત્ર—આનું મિશ્રણ બાહ્ય લેપ તરીકે લગાવવું. રેખાવાળા લીમડાના પાન અને ધોયેલા કેશ સાથે વિધિપૂર્વક ધૂપન/છૂપન કરવું.

Verse 10

हंसाधिका पञ्चमी स्याज्जृम्भाश्वासोर्धधारिणी मुष्टिबन्धश् च तच्चेष्टा बलिं मत्स्यादिना हरेत्

પાંચમી મુદ્રાને ‘હંસાધિકા’ કહે છે. તે જંભા જેવી શ્વાસક્રિયા, ઉપર ઉઠાવી ધારણ કરવું અને મુઠ્ઠી બંધ રાખવાથી થાય છે. એ જ મુદ્રાથી માછલી વગેરે થી શરૂ કરીને બલિ અર્પણ કરવો.

Verse 11

मेषशृङ्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत् फट्कारी तु ग्रही षष्ठी भयमोहप्ररोदनं

મેષના શિંગ, બલા, લોધ્ર, શિલા અને તાલ (હરતાલ) થી બનેલા લેપથી શિશુને લિપ્ત કરવો. આ ‘ષષ્ઠી’ નામની ગ્રહીના ઉપદ્રવ સામે છે, જે ભય, મોહ અને અતિ રોદન કરાવે છે.

Verse 12

निराहारो ऽङ्गविक्षेपो हरेन्मत्स्यादिना बलिं राजीगुग्गुलुकुष्ठेभदन्ताद्यैर् धूपलेपनैः

નિરાહાર રહેવું અને અંગોમાં વિકષેપ (ઝટકા/કંપન) થાય ત્યારે માછલી વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરીને ઉપદ્રવ દૂર કરવો. રાઈ, ગુગ્ગુલુ, કુષ્ઠ, એભદંત વગેરે થી બનેલા ધૂપ અને લેપ દ્વારા શમન કરવું.

Verse 13

सप्तमे मुक्तकेश्यार्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं सादः प्ररोदनङ्कासो धूपो व्याघ्रनखैर् लिपेत्

સાતમા ઉપદ્રવમાં દર્દી ખુલ્લા વાળ સાથે વ્યાકુળ રહે છે; દુર્ગંધ, વારંવાર જંભા, સાદ/અવસાદ, રોદન અને કાસ થાય છે. વાઘના નખ વડે ધૂપન કરીને રક્ષણાત્મક લેપ કરવો.

Verse 14

वचागोमयगोमूत्रैः श्रीदण्डी चाष्टमे ग्रही दिशो निरीक्षणं जिह्वाचालनङ्कासरोदनं

વચા, ગોમય અને ગોમૂત્રથી શમન-ઉપચાર કરવો. આઠમે ‘શ્રીદંડિ’ નામનો ગ્રહ બાળકને ગ્રહણ કરે છે; લક્ષણો—વારંવાર દિશાઓ તરફ જોવું, જીભનું કંપન/ઝટકો, અને ગળું અટક્યું હોય તેમ અવાજ સાથે રડવું.

Verse 15

बलिः पूर्वैव मत्स्याद्यैर् धूपलेपे च हिङ्गुला वचासिद्धर्थलशुनैश्चोर्ध्वग्राही महाग्रही

પ્રથમ માછલી વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરવો. ધૂપ અને લેપ (રક્ષા-પ્રયોગ) માટે હિંગુલા (સિન્નાબર) વિહિત છે; તેમજ વચા, સિદ્ધાર્થ (સફેદ સરસવ) અને લસણ સાથે ‘ઊર્ધ્વગ્રાહી’ તથા ‘મહાગ્રાહી’ ગ્રહપીડાનું શમન કરવું.

Verse 16

उद्वेजनोर्ध्वनिःश्वासः स्वमुष्टिद्वयखादनं रक्तचन्दनकुष्ठाद्यैर् धूपयेल्लेपयेच्छिशुं

શિશુમાં અચાનક ભય/ચોંક, ઉપર તરફ કષ્ટદાયક શ્વાસ, અને પોતાની બન્ને મુઠ્ઠી ચાવવાની/ચબાવવાની ટેવ દેખાય તો, રક્તચંદન, કુષ્ઠ વગેરે દ્રવ્યો વડે ધૂપન કરીને અને લેપ લગાવીને શિશુનો ઉપચાર કરવો.

Verse 17

कपिरोमनखैर् धूपो दशमी रोदनी ग्रही तच्चेष्टा रोदनं शश्वत् सुगन्धो नीलवर्णता

કપિના રોમ અને નખ જેવી ધૂપ/ગંધ; દશમી તિથિ; ‘રોદની’ નામની ગ્રહપીડા. તેની ચેષ્ટા-લક્ષણો—સતત રડવું, સુગંધ આવવી, અને નીલવર્ણતા દેખાવું.

Verse 18

धूपो निम्बेन भूतोग्रराजीसर्जरसैर् लिपेत् बलिं वहिर्हरेल्लाजकुल्माषकवकोदनम्

ધૂપ માટે લીમડો તથા ભૂતોગ્રા, રાજી અને સર્જના રસ/રાળથી લેપન કરવું. અને બલિ બહાર લઈ જવી—લાજા (ભૂંજેલું ધાન), કુલ્માષ (ઉકાળેલી દાળ), કવક, અને ઓદન (પકાવેલો ભાત) સહિત.

Verse 19

यावत्त्रयोदशाहं स्यादेवं धूपादिका क्रिया गृह्नाति मासिकं वत्सं पूतनासङ्कुली ग्रही

બાળકની પીડા તેર દિવસ સુધી રહે ત્યાં સુધી આ રીતે ધૂપ વગેરે ક્રિયા કરવી; કારણ કે સહચરગણ સાથેની પૂતના-ગ્રાહી એક માસના શિશુને પકડી લે છે।

Verse 20

काकवद्रोदनं श्वासो मूत्रगन्धो ऽक्षिमीलनं गोमूत्रस्नपनं तस्य गोदन्तेन च धूपनम्

કાગડાની જેમ રડવું, શ્વાસમાં કષ્ટ, મૂત્રની ગંધ અને આંખો મીંચાઈ જવું—આ લક્ષણો દેખાય તો તેને ગોમૂત્રથી સ્નાન કરાવવું અને ગાયના દાંતથી ધૂપ આપવો।

Verse 21

धूपदीपे चेति ट करकोदनमिति ख पीतवस्त्रं ददेद्रक्तस्रग्गन्धौ तैलदीपकः त्रिविधं पायसम्मद्यं तिलमासञ्चतुर्विधम्

ધૂપ અને દીપ—આ ‘ટ-વર્ગ’ છે; અને ‘કરકોદન’ને ‘ખ-વર્ગ’ કહે છે. પીળું વસ્ત્ર આપવું, લાલ માળા અને સુગંધ અર્પણ કરવી, તથા તેલનો દીવો પ્રગટાવવો. પાયસ અને મદ્ય ત્રણ પ્રકાર; તલ અને માષ ચાર પ્રકાર।

Verse 22

करञ्जाधो यमदिशि सप्ताहं तैर् बलिं हरेत् द्विमासिकञ्च मुकुटा वपुः शीतञ्च शीतलं

કરંજ વૃક્ષની નીચે, યમદિશામાં, તે વસ્તુઓ સાથે સાત દિવસ સુધી બલિ અર્પણ કરવી. દ્વિમાસિકમાં (પ્રેત) મુકુટધારી હોય છે; તેનું શરીર શીત છે અને તે શીતલતામાં રહે છે।

Verse 23

छर्धिः स्यान्मुखशोषादिपुष्पगन्धांशुकानि च अपूपमोदनं दीपः कृष्णं नीरादि धूपकम्

ઉલટી થઈ શકે છે અને મોં સૂકાવું વગેરે લક્ષણો પણ. આ માટે પુષ્પ-સુગંધિત વસ્ત્રો ઉપયોગમાં લેવા; અપુપા અને મોદક અર્પણ કરવા. દીવો પ્રગટાવવો અને નીર વગેરે દ્રવ્યોમાંથી બનાવેલો કૃષ્ણ ધૂપક પણ કરવો।

Verse 24

तृतीये गोमुखी निद्रा सविन्मूत्रप्ररोदनम् यवाः प्रियङ्गुः पलनं कुल्माषं शाकमोदनम्

ત્રીજા અવસ્થામાં ગોમુખી-નિદ્રા, એટલે મુખ નીચે રાખીને સૂવું; પ્રાતઃ સૂર્યોદય સમયે મૂત્રોત્સર્ગ કરવો; અને જવ, પ્રિયંગુ, પલન, કુલ્માષ તથા શાકયુક્ત ઓદન ગ્રહણ કરવો।

Verse 25

क्षीरं पूर्वे ददेन्मध्ये ऽहनि धूपश् च सर्पिषा पञ्चभङ्गेन तत् स्नानं चतुर्थे पिङ्गलार्तिहृत्

પ્રથમ દૂધ આપવું; મધ્યાહ્ને ઘીથી ધૂપન કરવું; ત્યારબાદ પંચભંગ મિશ્રણથી સ્નાન વિધાન છે; ચોથા દિવસે/પ્રયોગે તે પિંગલા-વેદના દૂર કરે છે।

Verse 26

तनुः शीता पूतिगन्धः शोषः स म्रियते ध्रुवम् पञ्चमी ललना गात्रसादः स्यान्मुखशोषणं

જો શરીર ઠંડું પડી કૃશ બને, દુર્ગંધ આવે અને શોષ (ક્ષય) થાય, તો તે નિશ્ચિત મરે છે. પાંચમા દિવસે સ્ત્રીમાં ગાત્રસાદ અને મુખશોષ થાય છે।

Verse 27

अपानः पीतवर्णश् च मत्स्याद्यैर् दक्षिणे बलिः षण्मासे पङ्कजा चेष्टा रोदनं विकृतः स्वरः

આ અપાન-દોષનું લક્ષણ છે અને વર્ણ પીળાશ ધરાવે છે; માછલી વગેરે વડે જમણી બાજુ બલી આપવી. છઠ્ઠા માસે કમળસદૃશ અસ્થિર ચેષ્ટા, રોદન અને સ્વરવિકાર થાય છે।

Verse 28

मत्स्यमांससुराभक्तपुष्पगन्धादिभिर्बलिः सप्रमे तु निराहारा पूतिगन्धादिदन्तरुक्

માછલી, માંસ, સુરા, ભક્ત (પક્વ અન્ન), પુષ્પ, સુગંધ વગેરે વડે બલી આપી શકાય. પરંતુ સપ્રમે વર્ગ માટે બલી નિરાહાર—દુર્ગંધયુક્ત દ્રવ્યો સાથે, દંતરુક સહિત કરવી।

Verse 29

पिष्टमांससुरामांसैर् बलिः स्याद्यमुनाष्टमे विस्फोटशोषणाद्यं स्यात् तच्चिकित्सान्न कारयेत्

યમુનાતીરે અષ્ટમીએ પિષ્ટ માંસ, સુરા અને માંસથી બલિ આપવો. વિસ્ફોટ, શોષણ વગેરે વ્યાધિઓ થાય તો તેની સારવાર ન કરાવી, નિર્ધારિત શાંતિ-કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 30

नवमे कुम्भकर्ण्यार्तो ज्वरी च्छर्दति पालकम् रोदनं मांसकुल्माषमद्याद्यैर् वैश्वके बलिः

નવમીએ કુંભકર્ણી-પીડા થાય ત્યારે બાળકનો પાલક તાવગ્રસ્ત થઈ ઉલટી કરે છે અને રડવું થાય છે. વૈશ્વદેવ કર્મમાં માંસ, કુલ્માષ (ઉકાળેલા દાળ), મદ્ય વગેરે વડે બલિ આપવો જોઈએ.

Verse 31

दशमे तापसी चेष्टा निराहारोक्षिमीलनम् घण्टा पताका पिष्टोक्ता सुरामांसबलिः समे

દશમીએ તાપસી ચેષ્ટા—ઉપવાસ અને આંખો મીંચવી. કર્મમાં ઘંટા અને પતાકા હોય; પિષ્ટ (લોટ)ની બલિ કહેલી છે, અને એ જ કર્મમાં સુરા-માંસની બલિ પણ અર્પણ કરવી.

Verse 32

राक्षस्येकादशी पीडा नेत्राद्यं न चिकित्सनम् चञ्चला द्वादशे श्वासः त्रासादिकविचेष्टितम्

રાક્ષસી-પીડામાં એકાદશીએ વેદના થાય; નેત્ર વગેરે વિકારોની સારવાર કરવી નહીં. દ્વાદશીએ ચંચળતા, શ્વાસકષ્ટ અને ભયજન્ય વ્યાકુળ ચેષ્ટાઓ વગેરે લક્ષણો દેખાય છે.

Verse 33

बलिः पूर्वे ऽथ मध्याह्ने कुल्मापाद्यैस्तिलादिभिः यातना तु द्वितीये ऽब्दे यातनं रोदनादिकम्

પ્રથમ બલિ આપવો; પછી મધ્યાહ્ને કુલ્માષ વગેરે ભોજન અને તિલ વગેરે અર્પણ કરવું. પરંતુ યાતનાનો સમય બીજા વર્ષે આવે છે; તે યાતના રડવું વગેરે કષ્ટરૂપ છે.

Verse 34

तिलमांसमद्यमांसैर् बलिः स्नानादि पूर्ववत् तृतीये रोदनी कम्पो रोदनं रक्तमूत्रकं

તલ, માંસ, મદ્ય તથા અન્ય માંસથી બલિ અર્પણ કરવો; સ્નાનાદિ ક્રિયાઓ પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે. ત્રીજા પ્રસંગે રોદન અને કંપ થાય છે; તથા રક્તમિશ્રિત મૂત્રપ્રવાહ પણ થાય છે.

Verse 35

गुडौदनं तिलापूपः प्रतिमा तिलपिष्टजा तिलस्नानं पञ्चपत्रैर् धूपो राजफलत्वचा

ગોળ સાથે પકાવેલો ઓદન (મીઠો ભાત), તલનો અપુપ અને તલપિષ્ટથી બનેલી પ્રતિમા વિહિત છે. તલજળથી સ્નાન કરવું; પાંચ પાંદડાંથી ધૂપ અર્પણ કરવો, અને રાજફળની છાલથી ધૂપન કરવું.

Verse 36

चतुर्थे चटकाशोफो ज्वरः सर्वाङ्गसादनम् मत्स्यमांसतिलाद्यैश् च बलिः स्नानञ्च धूपनम्

ચોથા તબક્કે અચાનક સોજો, તાવ અને સર્વાંગ શૈથિલ્ય થાય છે. માછલી, માંસ, તલ વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરવો; તેમજ સ્નાન અને ધૂપન કરવું.

Verse 37

चञ्चला पञ्चमे ऽब्दे तु ज्वरस्त्रासो ऽङ्गसादनम् मांसौदनाद्यैश् च बलिर्मेषशृङ्गेण धूपनम्

પાંચમા વર્ષે ‘ચંચલા’ (ગ્રહપીડા) તાવ, ભય અને અંગશૈથિલ્ય ઉત્પન્ન કરે છે. તેની શાંતિ માટે માંસ, ઓદન વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરવો અને મેષના શિંગથી ધૂપન કરવું.

Verse 38

पलाशोदुम्बराश्वत्थवटबिल्वदलाम्बुधृक् षष्ठे ऽब्दे धावनीशोषो वैरस्यं गात्रसादनम्

પલાશ, ઉદુંબર, અશ્વત્થ, વડ અને બિલ્વના પાંદડાંથી સંસ્કૃત જળ પર જીવતો મનુષ્ય—છઠ્ઠા વર્ષે—દેહશોષ, મોઢામાં વૈરસ્ય (કસાશ/અરુચિ) અને અંગદુર્બળતા અનુભવે છે.

Verse 39

सप्ताहोभिर्बलिः पूर्वैर् धुपस्नानञ्च भङ्गकैः सप्तमे यमुनाच्छर्दिरवचोहासरोदनम्

પૂર્વવર્તી અઠવાડિયાંમાં બળહાનિ થાય છે; ધૂપન-યુક્ત સ્નાન અને દેહશૈથિલ્ય/ભંગ પણ થાય છે. સાતમે યમુના-જળ સમું ઉલટી, અસંગત વાણી, હાસ્ય અને રોદન થાય છે.

Verse 40

मांसपाद्यसमद्याद्यैर् बलिः स्नानञ्च धूपनम् अष्टमे वा जातवेदा निराहारं प्ररोदनम्

માંસ, પક્વ અન્ન વગેરે તથા મદ્યાદિ સાથે બલિ અર્પણ કરવી; સ્નાન અને ધૂપન પણ કરવું. અથવા આઠમે દિવસે જાતવેદ (અગ્નિ) માટે નિરાહાર વ્રત રાખી વિધિપૂર્વક વિલાપ/રોદન કરવું.

Verse 41

कृशरापूपदध्याद्यैर् बलिः स्नानञ्च धूपनम् कालाब्दे नवमे वाह्वोरास्फोटो गर्जनं भयम्

ખિચડી, પૂપ (મીઠો કેક), દહીં વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરવી; સ્નાન અને ધૂપન પણ કરવું. કાળચક્રના નવમા વર્ષે બાહુઓમાં ફડકાટ/ચટક અને ગર્જના ભયના સૂચક છે.

Verse 42

बलिः स्यात् कृशरापूपशक्तुकुल्मासपायसैः दशमे ऽब्दे कलहंसी दाहो ऽङ्गकृशता ज्वरः

ખિચડી, પૂપ, સત્તુ, કુલ્માષ (ઉકાળેલા દાળ/ધાન્ય) અને પાયસ વડે બલિ અર્પણ કરવી. દસમા વર્ષે કલહપ્રવૃત્તિ, દાહ, અંગકૃશતા અને જ્વર થાય છે.

Verse 43

वैवर्ण्यमिति ठ भागकैर् इति ख पौलिकापूपदध्यन्नैः पञ्चरात्रं बलिं हरेत् निम्बधूपकुष्ठलेप एकादशमके ग्रही

‘વૈવર્ણ્ય’ નામના વિકારમાં (ઠ-ખ ભેદ મુજબ) પૌલિકા/ચોખાના કેક (પૂપ), દહીં અને ભાતથી પાંચ રાત્રિ બલિ અર્પણ કરવી. અગિયારમા પ્રકારમાં ગ્રહીને નીમ-ધૂપ અને કુષ્ઠ (કોસ્ત)ના લેપથી શાંત કરવો.

Verse 44

देवदूती निष्ठुरवाक् बलिर्लेपादि पूर्ववत् बलिका द्वादशे बलिर्लेपादि पूर्ववत्

દેવદૂતી અને નિષ્ઠુરવાક માટે બલિ, લેપ વગેરે કર્મો પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે કરવાં. બલિકા માટે પણ દ્વાદશ (દિવસ/વ્રત)માં બલિ, લેપ વગેરે સર્વ પૂર્વવત્ જ કરવાં.

Verse 45

त्रयोदशे वायवी च मुखवाह्याङ्गसादनम् रक्तान्नगन्धमाल्याद्यैर् बलिः पञ्चदलैः स्नपेत्

ત્રયોદશ (દિવસ/વ્રત)માં વાયવી વિધિ કરવી—મુખ તથા બાહ્ય અંગોનું સાધન/સંસ્કાર. લાલ અન્ન, સુગંધ, માળા વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરી, પાંચ દળ/પાંદડાંથી સ્નપન કરાવવું.

Verse 46

राजीनिस्वदलैर् धूपो यक्षिणी च चतुर्दशे चेष्टा शूलं ज्वरो दाहो मांसभक्षादिकैर् बलिः

રાજીનીના પાંદડાંથી ધૂપન કરવું; ચતુર્દશ (દિવસ/વ્રત)માં યક્ષિણી વિધિ નિર્દિષ્ટ છે. ચેષ્ટા-વિકાર, શૂલ, જ્વર, દાહ વગેરેમાં માંસ, ભક્ષ્ય વગેરે વડે બલિ અર્પણ કરવી.

Verse 47

स्नानादि पूर्ववच्छान्त्यै मुण्डिकार्तिस्त्रिपञ्चके तच्चेष्टासृक्श्रवः शश्वत्कुर्याम्मातृचिकित्सनम्

શાંતિ માટે સ્નાન વગેરે પૂર્વવત્ કરવું. મુંડિકા-આર્તિ વગેરે ત્રિ-પંચક દુઃખોમાં, તેમજ ચેષ્ટા-વિકાર અને સતત રક્તસ્રાવ સાથે, માતૃ-ચિકિત્સન (માતૃદેવીઓનું ઉપચારકર્મ) હંમેશા કરવું જોઈએ.

Verse 48

वानरी षोडशी भूमौ पतेन्निद्रा सदा ज्वरः पायसाद्यैस्त्रिरात्रञ्च वलिः स्नानादि पूर्ववत्

ષોડશી (તિથિ/દિવસ)માં વાનરી દોષ થાય તો ભૂમિ પર સૂઈ રહેવું; નિદ્રા આવશે અને જ્વર સતત રહેશે. પાયસ વગેરે વડે ત્રણ રાત્રિ બલિ અર્પણ કરવી; સ્નાન વગેરે પૂર્વવત્ કરવું.

Verse 49

गन्धवती सप्तदशे गात्रोद्वेगः प्ररोदनम् कुल्माषाद्यैर् बलिः स्नानधूपलेपादि पूर्ववत्

સત્તરમા ગંધભેદ ‘ગંધવતી’માં શરીરમાં ઉદ્વેગ અને રોદન થાય છે. કુલ્માષ આદિ દ્રવ્યો વડે બલિ કરવી; સ્નાન, ધૂપ, લેપન વગેરે પૂર્વવત્ કરવાં.

Verse 50

दिनेशाः पूतना नाम वर्षेशाः सुकुमारिकाः आकट्टय एवं सिद्धरूपो ज्ञापयति हरे हरे निर्दोषं कुरु कुरु बालिकां बालं स्त्रियम् पुरुषं वा सर्वग्रहाणामुपक्रमात् चामुण्डे नमो देव्यै ह्रूं ह्रूं ह्रीं अपसर अपसर दुष्टग्रहान् ह्रूं तद्यथा गच्छन्तु गृह्यकाः अन्यत्र पन्थानं रुद्रो ज्ञापयति सर्वबालग्रहेषु स्यान्मन्त्रो ऽयं सर्वकामिकः

દિનેશો, ‘પૂતના’ નામની, વર્ષેશો અને સુકુમારિકાઓ—આ રીતે સિદ્ધરૂપ જણાવે છે: “હરે હરે—સર્વ ગ્રહોના ઉપક્રમથી બાલિકા, બાલક, સ્ત્રી કે પુરુષને નિર્દોષ કર, નિર્દોષ કર. હે ચામુંડે દેવી, નમો: હ્રૂં હ્રૂં હ્રીં—દુષ્ટ ગ્રહો, અપસર અપસર—હ્રૂં. ગૃહ્યક (ઘરમાં ચોંટેલા ગ્રહ) અન્ય માર્ગે ચાલ્યા જાય; રુદ્ર માર્ગ જણાવે છે.” સર્વ બાલગ્રહોમાં આ મંત્ર પ્રયોગ્ય અને સર્વકામિક છે.

Verse 51

ॐ नमो भगवति चामुण्डे मुञ्च मुञ्च बलिं बालिकां वा बलिं गृह्ण गृह्ण जय जय वस वस सर्वत्र बलिदाने ऽयं रक्षाकृत् पठ्यते मनुः रक्षन्तु च ज्वराभ्यान्तं मुञ्चन्तु च कुमारकम्

ઓં ભગવતી ચામુંડેને નમો. મુઞ્ચ મુઞ્ચ—બલિ (ગ્રહણ કર), બાલિકા માટે હોય કે અન્યથા; બલિ ગ્રહણ કર, ગ્રહણ કર. જય જય; સર્વત્ર વસ વસ. દરેક બલિદાનમાં આ રક્ષાકર્તા મંત્ર પાઠ થાય છે—“જ્વરથી પીડિતનું રક્ષણ કરો અને બાળકને (તે પીડાથી) મુક્ત કરો.”