Adhyaya 295

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चाङ्गरुद्रविधानं अग्निर् उवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परं हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम्

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં “દષ્ટચિકિત્સા” નામનો બે સો ચોરાણું અધ્યાય સમાપ્ત થયો। હવે બે સો પંચાણું અધ્યાય—“પંચાંગ રુદ્રવિધાન”—આરંભ થાય છે। અગ્નિ બોલ્યા: “હું રુદ્રવિધાન કહું છું—આ પરમ, પંચાંગ અને સર્વફલદાયક છે: હૃદય, શિવસંકલ્પ, શિવ (મંત્ર), સૂક્ત અને પૌરુષ।”

Verse 2

शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि

શિખાઓ (શિરોચૂડા)માંથી ‘આશુ’ નામનું સૂક્ત સંભૃત થાય છે; તેમજ ‘કવચ’ અને ‘શતરુદ્રીય’ ‘અસ્ત્ર’ રૂપે—આ જ રુદ્રનાં પાંચ અંગો છે।

Verse 3

पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्तः क्रमात् यज्जाग्रत इति सूक्तं यदृचं मानसं विदुः

પંચાંગ ન્યાસ કરીને અને તેમનું ધ્યાન કરીને, પછી ક્રમશઃ રુદ્ર-મંત્રોનો જપ કરવો. ‘યજ્ જાગ્રત…’થી શરૂ થતું સૂક્ત અને તે વિશેષ ઋચા—આ બન્નેને માનસ-જપ માનવામાં આવે છે।

Verse 4

ऋषिः स्याच्छिवमङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणो ऽप्यृषिः

ઋષિ ‘શિવમઙ્કલ્પ’ કહેવાય છે; છંદ ત્રિષ્ટુભ જાહેર કરાયો છે. દેવતા શિવ—‘સહસ્રશીર્ષ’ રૂપે સ્તુત; અને તે સૂક્ત માટે નારાયણ પણ ઋષિ તરીકે માન્ય છે।

Verse 5

देवता पुरुषो ऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः

દેવતા ‘પુરુષ’ તરીકે જાણવો; છંદ અનુષ્ટુપ છે અને ત્રિષ્ટુભ પણ સમજવો. ‘અભ્યશ્રસમ્ભૃત’ નામના સૂક્તના ઋષિ ‘ઉત્તરગોનર’ છે।

Verse 6

आद्यानान्तिमृणां त्रिष्टुप्छन्दो ऽनुष्ठुव्द्वयोरपि उत्तरगोनस इति ज , ट च छन्दस्त्रिष्टुभमन्त्यायाः पुरुषो ऽस्यापि देषता

‘આ’થી શરૂ થઈ ‘મૃ’થી અંત થતો (ગણ/વર્ણસમૂહ)નો છંદ ત્રિષ્ટુભ છે; અને અનુષ્ટુપના બે રૂપો માટે પણ ‘ઉત્તર-ગણ’ કહેવાય છે. ગણો ‘જ’ અને ‘ટ’ અક્ષરોથી સૂચિત છે; અંતિમનું છંદ ત્રિષ્ટુભ છે અને તેની દેવતા પણ ‘પુરુષ’ જ છે।

Verse 7

आशुरिन्त्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्चके

આ બાર મંત્રો માટે દેવતા ઇન્દ્ર કહેવાયો છે; છંદ ત્રિષ્ટુભ જાહેર કરાયો છે; અને ઋષિ પ્રતિરથ જણાવાયો છે—સત્તર ઋચાવાળા સૂક્તમાં।

Verse 8

पृथक् पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता अवशिष्टदैवतेषु छन्दो ऽनुष्टुवुदाहृतं

દેવતાઓને અલગ અલગ રીતે ક્રમશઃ નિયોજિત કરવાં. ‘પુરુવિદ-અંગ’ વિભાગમાં દેવતા નિર્દિષ્ટ છે; અને બાકી દેવતા-નિયોજન માટે છંદ અનુષ્ટુભ કહેવાયો છે.

Verse 9

असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः पङ्क्तिच्छन्दो ऽथ मर्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः

‘અસૌ’થી શરૂ થતા મંત્રના દેવતા યમ છે; ‘ભવિત્રી’ના દેવતા ઇન્દ્ર છે. જ્યાં દેવતા પુલ્લિંગમાં કહેવાય ત્યાં છંદ પંક્તિ; ત્યારબાદ મર્મ અને ત્વચા માટે નપુંસકલિંગમાં કહેવાયેલા દેવતાઓ માનવા.

Verse 10

रौद्राध्याये च सर्वस्मिन्नार्षं स्यात् परमेष्वपि प्रजापतिर्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणाम् पुनः

રૌદ્ર અધ્યાયમાં સર્વત્ર—પરમ દેવતા વિષયમાં પણ—આને ‘આર્ષ’ (ઋષિ-પ્રકાશિત) માનવું. ઋષિ પ્રજાપતિ; અને દેવતાઓ માટે ફરી, ત્રણ મંત્રોમાં ઋષિ કુત્સ છે.

Verse 11

मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश् च देवताः आद्योनुवाको ऽथ पूर्व एकरुद्राख्यदैवतः

‘મનોદ્વય’ નામના મંત્રસમૂહ માટે દેવતા માત્ર ઉમા; ત્યારબાદ રુદ્ર અને રુદ્રગણ દેવતાઓ છે. પરંતુ પ્રથમ અનુવાકનો પૂર્વ અધિષ્ઠાતા ‘એક-રુદ્ર’ નામનો દેવતા છે.

Verse 12

छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम्

પ્રથમ સમૂહનું છંદ ગાયત્રી છે; ત્રણ ઋચાઓનું છંદ અનુષ્ટુપ્ છે. આગળની ત્રણ ઋચાઓનું છંદ પઙ્ક્તિ છે; અને પછી ફરી અનુષ્ટુપ્—એવું પરંપરામાં સ્મરિત છે.

Verse 13

द्वयोश् च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च

બે (ઋચાઓ)નું છંદ જગતી છે; રુદ્રોના પણ એંસી (પ્રકાર/પાઠ) સ્મરિત છે. હિરણ્યવાહ ત્રણ છે; આપ સૌને નમસ્કાર, તથા કિરિકાને પણ.

Verse 14

पञ्चर्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाककः विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता

રુદ્રાનુવાક મંત્રમાં રુદ્ર-દેવતાઓ પાંચ ઋચાઓના સમૂહરૂપે હોય છે. વીસ ઋચાઓના સમૂહમાં તે રુદ્ર-દેવતાઓ ગણાયેલા છે; અને પ્રથમ છંદ ‘વૃહતી’ તરીકે સ્મરિત છે.

Verse 15

ऋग्द्वितीया त्रिजगती त्रिष्टुवेव च अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्

બીજું છંદ ‘ઋક્’ છે; ત્રીજું ‘ત્રિજગતી’ છે; તેમજ ‘ત્રિષ્ટુપ્’ અને ‘અનુષ્ટુપ્’ પણ. આ ત્રણ ‘યજુસ્’ છંદો કહેવાય છે. જે આર્યા વગેરે જાણે છે તે સંપૂર્ણ સિદ્ધિનો ભાગી બને છે.

Verse 16

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं

‘ત્રૈલોક્યમોહન’ મંત્રથી પણ શત્રુ-મર્દન તથા વિષ અને વ્યાધિનો નિગ્રહ થાય છે—આ ત્રિષ્ટુપ્ છંદમાં છે. દેવતા લિંગોક્ત સૂચન મુજબ છે; અને કેટલાક પાઠોમાં આ મંત્રને રુદ્રના આંતરિક સ્વરૂપનો વાચક કહેવામાં આવ્યો છે. અન્ય પાઠમાં ‘વિષવ્યાધિવિમર્દન’ કહેવાયું છે. ત્યારબાદ મંત્ર—“ઇં શ્રીં હ્રીં હ્રૌં हूं, ત્રૈલોક્યમોહનાય વિષ્ણવે નમઃ”—આ અનુષ્ટુપ્ છંદમાં છે; નૃસિંહ-રૂપે વિષ અને વ્યાધિનો વિનાશ કરે છે.

Verse 17

ॐ इं इं उग्रवीरं मंहाविष्णुं ज्वलन्तंसर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं मृत्युमृत्युम्नमाम्यहं

ૐ। ઇં ઇં। હું નરસિંહને નમસ્કાર કરું છું—ઉગ્રવીર, મહાવિષ્ણુ, જ્વલંત, સર્વતોમુખ, ભયંકર, અને મૃત્યુનો પણ મૃત્યુ।

Verse 18

अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ

આ જ પંચાંગ મંત્ર સર્વાર્થસાધક છે. દ્વાદશાક્ષરી અને અષ્ટાક્ષરી મંત્રો પણ વિષ તથા વ્યાધિનો નાશ કરે છે.

Verse 19

कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्धनः सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः

‘કુબ્જિકા’, ‘ત્રિપુરા’, ‘ગૌરી’, ‘ચન્દ્રિકા’ અને ‘વિષહારિણી’—આ મંત્ર-નામો છે. ‘પ્રસાદ-મંત્ર’ વિષ દૂર કરે છે અને હૃદયબળ, આયુષ્ય તથા આરોગ્ય વધારે છે. તેમ જ સૌર, વિનાયક અને એ જ રીતે રુદ્ર-મંત્રો પણ સર્વદા સર્વત્ર અસરકારક છે.