Adhyaya 279

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સિદ્ધૌષધાનિ’ નામનો બે સો ઓગણએંસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે બે સો એંસીમો અધ્યાય—‘સર્વરોગહર ઔષધો’—આરંભ થાય છે। ધન્વંતરિએ કહ્યું: વ્યાધિઓને શરીરસંબંધિત માનવામાં આવે છે અને તે બે પ્રકારની—આગંતુક (બાહ્ય કારણજન્ય) અને સહજ (જન્મજાત)। શારીરિક વ્યાધિઓમાં જ્વર, કુષ્ઠ વગેરે; અને માનસિક વ્યાધિઓ ક્રોધાદિથી ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે।

Verse 2

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

રોગો અનેક પ્રકારના—આગંતુક, આઘાતથી ઉત્પન્ન અને સહજ; જેમ કે ભૂખ, તાવ વગેરે. શરીરના આગંતુક દોષના નાશ માટે રવિવારે ઘી અને ગોળ આપવું જોઈએ.

Verse 3

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

લવણને સોનાં સાથે અને અપુપ (મીઠો કેક) બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું જોઈએ. તેમજ ચંદ્રસંબંધે બ્રાહ્મણને અભ્યંગદાન (મર્દન માટે તેલ/લેપ) આપવાથી સર્વ રોગોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 4

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

શનિવારે (શનૈશ્ચર) તેલદાન કરવું; અને આશ્વિન માસમાં ગોરસાદિ પદાર્થોથી તૈયાર અન્ન અર્પણ કરવું. ઘી અને દૂધથી શિવલિંગનું અભિષેક કરવાથી રોગમુક્તિ થાય છે.

Verse 5

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

ગાયત્રી જપતાં ત્રિમધુરથી ભીંજવેલી દુર્વા અગ્નિમાં હોમ કરવી. જે નક્ષત્રમાં વ્યાધિ લાગી હોય, તે જ નક્ષત્રકાળે સ્નાન અને શુભ બલિ અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 6

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

માનસિક પીડા વગેરેના નિવારણ માટે વિષ્ણુસ્તોત્ર હરણ કરનારું બને છે. હવે વાત, પિત્ત, કફ—આ દોષો તથા ધાતુઓ વિષે પણ સાંભળો.

Verse 7

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

હે સુશ્રુત! ભુક્ત અન્ન પક્વાશયમાં પહોંચ્યા પછી બે ભાગે વિભાજિત થાય છે—એક અંશ કિટ્ટ (અપશિષ્ટ) બને છે અને બીજો અંશ રસ (પોષક સાર) બને છે।

Verse 8

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

આમાં કિટ્ટનો ભાગ ‘મલ’ કહેવાય છે—વિન્ (વિષ્ઠા), મૂત્ર, સ્વેદ વગેરે દૂષકો; તેમજ નાસામલ, કર્ણમલ અને દેહનો અન્ય મલ।

Verse 9

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

રસના ભાગમાંથી એ જ રસ ક્રમે રક્ત બને છે; રક્તમાંથી માંસ ઉત્પન્ન થાય છે; માંસમાંથી મેદ (ચરબી) થાય છે; અને મેદમાંથી અસ્થિ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 10

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

અસ્થિમાંથી મજ્જા થાય છે, તેમાંથી શુક્ર; અને શુક્રમાંથી રાગ (આસક્તિ) તથા ઓજસ (જીવનતેજ) થાય છે। તેમજ દેશ, આર્તિ/રોગ, બળ, શક્તિ, કાળ અને પ્રકૃતિનું પણ પરિક્ષણ કરવું જોઈએ।

Verse 11

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

પરિસ્થિતિ જાણી વૈદ્યે સારવાર કરવી જોઈએ અને ઔષધના બળ (પ્રભાવ)નું પણ નિર્ધારણ કરવું જોઈએ। સારવાર આરંભે રિક્તા તિથિઓ તથા ભૌમ (મંગળવાર) ટાળવો, કારણ કે તે મંદ, બંધક, દારુણ અને ઉગ્ર માનવામાં આવે છે।

Verse 12

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

હરિ, ગાય, દ્વિજ (બ્રાહ્મણ), ચંદ્ર, સૂર્ય તથા દેવગણ આદિને વિધિપૂર્વક પૂજીને, હે વિદ્વાન, આ મંત્ર સાંભળ; ત્યારબાદ ઔષધ-ચિકિત્સાનો આરંભ કરવો જોઈએ।

Verse 13

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

બ્રહ્મા, દક્ષ, અશ્વિનીકુમારો, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, વાયુ અને અગ્નિ—તથા ઋષિઓ, ઔષધિ-સમૂહો અને ભૂતસંઘો—આ બધાં તને રક્ષા કરે।

Verse 14

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

આ ઉપચાર તારા માટે ઋષિઓને જેમ રસાયન, દેવોને જેમ અમૃત, અને શ્રેષ્ઠ નાગોને જેમ સુધા—તેમ સાચું ભૈષજ્ય બની રહે।

Verse 15

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

વાત અને શ્લેષ્મ (કફ) પ્રધાન પ્રદેશ એ છે જ્યાં ઘણાં વૃક્ષો અને બહુ જળ હોય; તે ‘અનૂપ’ (આર્દ્ર/દલદલી) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેના વિરુદ્ધ ‘જાંગલ’ (શુષ્ક) પ્રદેશ છે।

Verse 16

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

જ્યાં થોડાં વૃક્ષો અને થોડું જળ હોય એવો પ્રદેશ પણ ‘સાધારણ’ (મધ્યમ) ગણાયો છે. ‘જાંગલ’ (શુષ્ક) પ્રદેશ પિત્ત-બહુલ હોય છે; અને ‘મધ્ય’ પ્રદેશ સાધારણ (મધ્યમ) કહેવાય છે।

Verse 17

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

તેઓ વાયુ (વાત)ને રૂક્ષ, શીત અને ચલ કહે છે; પિત્તને ઉષ્ણ તથા કટુ-ત્રયલક્ષણયુક્ત; અને બલ/શ્લેષ્મન્ (કફ)ને સ્થિર, આમ્લ, સ્નિગ્ધ અને મધુર ગુણવાળો કહે છે।

Verse 18

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

આ દોષોની વૃદ્ધિ સમાન કારણોથી થાય છે અને વિપરીત કારણોથી તેમનો વિપર્યય (શમન) થાય છે. મધુર, આમ્લ અને લવણ રસ કફવર્ધક છે તથા વાતને શમાવે છે।

Verse 19

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

કટુ, તિક્ત અને કષાય રસ વાતવર્ધક તથા શ્લેષ્મ (કફ)નાશક છે. તેમજ કટુ, આમ્લ અને લવણ રસ પિત્તવર્ધક તરીકે જાણવાં।

Verse 20

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

તિક્ત, મધુર અને કષાય રસ પણ પિત્તનાશક છે. આ ગુણ રસનો નથી માનવામાં આવતો; તેને વિપાક (પાચનપશ્ચાત્ પરિવર્તન)નો ગુણ માનવામાં આવે છે।

Verse 21

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

ઉષ્ણવીર્ય દ્રવ્યો કફ અને વાતને શમે છે; શીતવીર્ય દ્રવ્યો પિત્તનો વિનાશ કરે છે. તેમજ પ્રભાવવશાત્ તેઓ પોતપોતાનું વિશેષ કર્મ પણ કરે છે, હે સુશ્રુત।

Verse 22

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

શિશિર, વસંત અને નિદાઘ (ગ્રીષ્મ) ઋતુઓમાં ક્રમશઃ કફના ચય, પ્રકોપ અને પ્રશમનની અવસ્થાઓ વર્ણવાઈ છે।

Verse 23

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

નિદાઘ, વર્ષા, રાત્રિ તથા શરદ ઋતુમાં—સુશ્રુત અનુસાર—વાત (પવન)ના ચય, પ્રકોપ અને પ્રશમનની અવસ્થાઓ વર્ણિત છે।

Verse 24

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

પિત્ત માટે પણ મેઘકાળ, શરદ અને હેમંતમાં ક્રમશઃ ચય, પ્રકોપ અને પ્રશમનની અવસ્થાઓ જણાવાઈ છે।

Verse 25

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

વર્ષાથી શરૂ થતા ત્રણ ઋતુઓને ‘વિસર્ગ’ કહે છે; હેમંતથી શરૂ થતા ત્રણ પણ તેવી જ રીતે ગણાય છે; અને શિશિરથી શરૂ થતા ત્રણને ‘આદાન’ કહે છે—આ રીતે ગ્રીષ્માંત સુધી ઋતુત્રયો ગણાય છે।

Verse 26

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

‘વિસર્ગ’ને સૌમ્ય (ચંદ્રસ્વભાવ) અને ‘આદાન’ને આગ્નેય (અગ્નિસ્વભાવ) તરીકે પરિકીર્તિત કરવામાં આવ્યું છે। સોમ વર્ષાથી શરૂ થતા ત્રણ ઋતુઓમાં ક્રમશઃ વિહરતો રહી ઋતુ-રસોને યથાક્રમે પ્રવર્તાવે છે।

Verse 27

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

શિશિરાદિ ઋતુઓમાં ક્રમે સંચરતો સૂર્ય યથાક્રમે આમ્લ, લવણ અને મધુર—આ ત્રણ રસોને ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 28

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

એ જ રીતે તિક્ત, કષાય અને કટુ રસોને પણ ક્રમે વધારવા જોઈએ, જેથી દોષો નિયંત્રિત રીતે વધે; કારણ કે ખરેખર વધારવાનું એક જ—બળ (દેહશક્તિ) છે।

Verse 29

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

મનુષ્યો માટે જેમ જેમ ભોગવાયેલા (વીતી ગયેલા) રાત અને દિવસ ક્રમે ઘટતા જાય છે, તેમ તેમ આયુષ્ય પણ એ જ રીતે ઘટે છે।

Verse 30

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

આરંભ, મધ્ય અને અંતમાં કફ, પિત્ત અને સમીરણ (વાત) પ્રકોપ પામે છે; અને તેમના પ્રકોપકાળના આરંભે જ તેમનો સંચય થાય છે એમ સ્મૃત છે।

Verse 31

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

હે વિપ્ર! તેમના પ્રકોપ પછીના કાળમાં તેમનો શમન કહેવાયો છે—અતિભોજનથી પણ અને તેમ જ અભોજન (ઉપવાસ)થી પણ।

Verse 32

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

શરીરના સ્વાભાવિક વેગોને બળજબરીથી ઉદ્દીપિત કરવાથી અથવા દબાવવાથી સર્વ રોગો ઉત્પન્ન થાય છે. પેટ એવું ભરવું કે બે ભાગ અન્નથી અને એક ભાગ પાનથી ભરાય.

Verse 33

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

વાત વગેરે દોષોના આશ્રયસ્થાનને નક્કી કરીને, વિચાર પછી જે અવશેષ રહે તેને નિર્ણાયક કારણ માનવું. એ જ રીતે વ્યાધિનું નિદાન (કારણ) જાણી, તેના વિપરીત ઔષધ પ્રયોગ કરવો.

Verse 34

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

અહીં કરવાનું આ જ છે; મેં તેનો સાર પ્રકીર્તિત કર્યો છે. નાભિ ઉપર અને નીચે, તેમજ ગુદ અને શ્રોણિ પ્રદેશમાં પણ એ જ રીતે લાગુ કરવું.

Verse 35

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

દેહમાં બલાસ (શ્લેષ્મ/કફ), પિત્ત અને વાતના સ્થાનો વર્ણવ્યા છે; છતાં પણ એ બધા દેહભરમાં વ્યાપે છે—વિશેષ કરીને વાયુ (વાત).

Verse 36

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

દેહના મધ્યમાં હૃદયને તે મનનું સ્થાન કહેવાય છે. (એવો વ્યક્તિ) કૃશ, અલ્પકેશ, ચપળ, બહુ બોલનાર અને વિષમ જઠરાગ્નિવાળો હોય છે.

Verse 37

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

જે સ્વપ્નમાં આકાશમાં વિહરે છે, તેને વાત-પ્રકૃતિનો કહેવાય; તે અકાળે સફેદ વાળવાળો, ક્રોધી, વધુ પરસેવાવાળો અને મધુર રસપ્રિય હોય છે।

Verse 38

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

જે સ્વપ્નમાં પણ દીપ્તિમાન (અગ્નિસમાન) દૃશ્યો જુએ છે, તેને પિત્ત-પ્રકૃતિનો કહેવાય; તેના અંગો દૃઢ, ચિત્ત સ્થિર, વર્ણ તેજસ્વી અને વાળ-દાઢી સ્નિગ્ધ હોય છે।

Verse 39

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

જે પુરુષ સ્વપ્નમાં શુદ્ધ જળ જુએ છે, તે કફ-પ્રકૃતિનો હોય છે; અને આવા સ્વપ્નલક્ષણો ત્રિગુણ—તામસ, રાજસ અને સાત્ત્વિક—રૂપે પણ સમજવામાં આવે છે।

Verse 40

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

હે મુનિશાર્દૂલ! મનુષ્યો વાત, પિત્ત અને કફથી બનેલા છે; અને અતિશય વ્યવાય (મૈથુન) તથા ગુરુ/કઠોર કર્મોમાં પ્રવૃત્તિથી રક્તપિત્ત રોગ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 41

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

કદન્ન (નિકૃષ્ટ/અહિતકર) ભોજન અને શોકથી દેહમાં વાયુ કુપિત થાય છે; તેમજ વિદાહક પદાર્થો સેવન કરનાર, અગ્નિ/તાપના સંપર્કમાં રહેનાર, ઉષ્ણ અન્ન ખાવનાર અને અતિપ્રવાસ કરનારામાં પણ।

Verse 42

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

હે દ્વિજ! ભયથી પિત્તનો પ્રકોપ થાય છે; તેમજ જે અતિજળપાન કરે, ભારે અન્ન ભોજન કરે અને ભોજન પછી તરત શયન કરે, તેમનામાં પણ પિત્ત વધે છે।

Verse 43

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

તેમજ આળસુ લોકોમાં શ્લેષ્મ (કફ)નો પ્રકોપ થાય છે; અને વાત વગેરે દોષોથી ઉત્પન્ન રોગોને તેમના લક્ષણોથી ઓળખીને, તે-તે લક્ષણ અનુસાર તેમનું શમન કરવું જોઈએ।

Verse 44

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

હાડકાં તૂટતા હોય તેવી પીડા, મોઢામાં કષાય સ્વાદ, મોઢું સૂકાવું, વારંવાર જાંભાઈ આવવી અને રોમાંચ—આ વાતજન્ય વ્યાધિઓનાં લક્ષણો છે।

Verse 45

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

નખ, નેત્ર અને શિરાઓમાં પીળાશ, મોઢામાં કટુ સ્વાદ, તરસ, દાહ અને અતિઉષ્ણતા—આ પિત્તજન્ય વ્યાધિઓનાં સૂચક લક્ષણો છે।

Verse 46

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

આળસ, વધુ લાળ પડવી, ભારપણું, મોઢામાં મીઠાશ અને ઉષ્માની ઇચ્છા—આ શ્લૈષ્મિક (કફજન્ય) વ્યાધિઓનાં લક્ષણો છે।

Verse 47

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

સ્નિગ્ધ અને ઉષ્ણ અન્ન, અભ્યંગ (તેલમર્દન) તથા તૈલપાન વગેરે ઉપાયો વાતને શમાવે છે. ઘી, દૂધ, ખાંડ વગેરે અને ચંદ્રકિરણ જેવી શીતલ રીતો પિત્તને શમાવે છે.

Verse 48

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

મધુયુક્ત ત્રિફલા-તેલ તથા વ્યાયામ વગેરે ઉપાયો કફને દૂર કરે છે. સર્વ રોગોની શાંતિ માટે વિષ્ણુનું ધ્યાન અને પૂજન પણ વિધાન કરાયું છે.