Adhyaya 291

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कृद्वान्यस्मिन्निति ख , ज , ञ च अथैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः शान्त्यायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच गोविप्रपालनं कर्यं रज्ञा गोशान्तिमावदे गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ગજશાંતિ’ નામનો બે સો નેવુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘શાંત્યાયુર્વેદ’ નામનો બે સો એકાણુંમો અધ્યાય આરંભે છે. ધન્વંતરિ બોલ્યા—રાજાએ ગાયો અને બ્રાહ્મણોનું પાલન-રક્ષણ કરવું જોઈએ; હવે હું ગોશાંતિનું વિધાન કહું છું. ગાયો પવિત્ર અને મંગલમય છે; લોક ગાયોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 2

शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं परं गवां कण्डूयनं वारि शृङ्गस्याघौघमर्दनम्

ગોબર અને ગોમૂત્ર તેમના માટે પરમ છે; અલક્ષ્મીનો નાશ કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. ગાયોની ખંજવાળ શમાવવા પાણી ઉત્તમ છે, અને શિંગ પાપસમૂહનો મર્દન કરનાર છે.

Verse 3

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पश् च रोचना शडङ्गं परमं पाने दुःस्वप्नाद्यादिवारणं

ગોમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, સર્પ (સર્પ-સંબંધિત દ્રવ્ય) અને રોચના—આ છ અંગોવાળું પરમ પેય છે; તે દુઃસ્વપ્ન વગેરે ઉપદ્રવોને દૂર કરે છે.

Verse 4

रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां यद्गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः

રોચના વિષનો નાશ કરે છે અને રાક્ષસ-સમૂહ (હાનિકારક ભૂતપ્રેત)ને દૂર કરે છે; ગાયોને ચારો આપનાર સ્વર્ગને પામે છે. પરંતુ જેના ઘરમાં ગાયો દુઃખિત રહે, તે મનુષ્ય નરકમાં જાય છે.

Verse 5

परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् गोदानात्कीर्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम्

જે પરની ગાયના ચારા/ચરાણને હડપતો નથી, જે સ્વર્ગગામી અને ગોહિતમાં તત્પર છે, તે બ્રહ્મલોકનો ભાગી બને છે. ગોદાન, ગુણકીર્તન અને રક્ષા કરીને તે પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 6

गवां श्वासात् पवित्रा भूः स्पर्शनात्किल्विषक्षयः गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

ગાયોના શ્વાસથી પૃથ્વી પવિત્ર બને છે; તેમના સ્પર્શથી પાપક્ષય થાય છે. તેમજ ગોમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશાથી સંસ્કૃત જળ પણ પવિત્રક છે.

Verse 7

एकरात्रोपवासश् च श्वपाकमपि शोधयेत् सर्वाशुभविनाशाय पुराचीरतमीश्वरैः

એક રાત્રિ ઉપવાસથી શ્વપાક (સામાજિક રીતે અત્યંત અશુદ્ધ ગણાતો) પણ શુદ્ધ થાય છે. સર્વ અશુભના વિનાશ માટે આ પ્રાચીનકાળે ઈશ્વરોએ નિર્ધારિત કર્યું હતું.

Verse 8

प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यम्तं महासान्तपनं स्मृतं सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्वाशुभविमर्दनम्

પ્રત્યેક અનુષ્ઠાન ત્રણ દિવસ કરવામાં આવે તો તેને ‘મહાસાંતપન’ કહેવામાં આવ્યું છે. આ સર્વ કામનાઓ આપનારું અને સર્વ અશુભનું મર્દન કરનારું છે.

Verse 9

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं निर्मलाः सर्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्पुर् नतोत्तमाः

એકવીસ દિવસ દૂધ દ્વારા ‘કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર’ અનુષ્ઠાન કરવાથી તેઓ શુદ્ધ થાય છે; અને સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ પરમ ઉત્તમ, તેજસ્વી બની ગગનમાં વિહરે છે.

Verse 10

त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम्

ત્રણ દિવસ ગરમ મૂત્ર પીવું, ત્રણ દિવસ ગરમ ઘી પીવું. ત્રણ દિવસ ગરમ દૂધ પીધા પછી, આગળના ત્રણ દિવસ માત્ર વાયુભક્ષણ (સંપૂર્ણ ઉપવાસ) કરવો.

Verse 11

तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं

‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ વ્રત સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને બ્રહ્મલોક આપે છે. એ જ રીતે શીત (શીતતપ) સાથે કરાય તો તે ‘શીતકૃચ્છ્ર’ બને; બ્રહ્માએ કહ્યા મુજબ તે પણ બ્રહ્મલોકદાયક છે.

Verse 12

गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्याच्च गोरसैः गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती

ગોવ્રત પાળનાર ગોમૂત્રથી સ્નાન કરે, ગોરસાદિ ગૌઉત્પાદનોથી જીવનનિર્વાહ કરે, ગોશાળા/ચરાગાહમાં ગાયો સાથે વિહરે અને ગાયો ખાઈ લીધા પછી જ ભોજન કરે।

Verse 13

मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत्

એક જ માસમાં તે નિષ્પાપ બની સ્વર્ગસ્થ ગોલોકલોકને પ્રાપ્ત કરે છે; અને ગોમતી‑વિદ્યાનો જપ કરીને પરમ ગોલોકમાં જાય છે।

Verse 14

गितैर् नृत्यैर् अप्सरोभिर्विमाने तत्र मोदते गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः

ત્યાં દિવ્ય વિમાને અપ્સરાઓના ગીતો અને નૃત્યો વચ્ચે તે આનંદ માણે છે. ત્યાંની ગાયો સદા સુગંધિત છે—મધુર સુવાસવાળી, ગુગ્ગુલની સુગંધથી પરિમળિત ગાયો।

Verse 15

गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम्

ગાયો સર્વભૂતોની પ્રતિષ્ઠા છે; ગાયો પરમ કલ્યાણ અને મંગળનું સાધન છે. ગાયો જ ખરેખર પરમ અન્ન છે, અને દેવતાઓ માટે ગાય સર્વોત્તમ હવિ છે।

Verse 16

पावनं सर्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान्दिवि

તેઓ સર્વભૂતોને પાવન કરે છે; હવિ ઢાલે છે અને મંત્રો ઉચ્ચારે છે. મંત્રપૂત ઘૃત-હવિથી તેઓ સ્વર્ગમાં અમરોને તૃપ્ત કરે છે।

Verse 17

ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं

ઋષિઓના અગ્નિહોત્ર કર્મોમાં હોમયજ્ઞોમાં ગાયો નિયોજિત થાય છે; સર્વ પ્રાણીઓ માટે ખરેખર ગાય સર્વોત્તમ શરણ છે.

Verse 18

गावः पवित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः

ગાયો પરમ પવિત્ર છે; ગાયો જ સર્વોચ્ચ મંગળ છે. ગાયો સ્વર્ગનું સોપાન છે; ગાયો સનાતન ધન્ય અને ધન્યતા આપનાર છે.

Verse 19

नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च नमो ब्रह्मसुताभ्यश् च पवित्राभ्यो नमो नमः

શ્રીમતી ગાયો ને નમસ્કાર, તેમજ સौरભેયી ગાયો ને પણ નમસ્કાર; બ્રહ્મસુતા ગાયો ને નમસ્કાર, પવિત્રાઓ ને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 20

ब्राह्मणाश् चैव गावश् च कुलमेकं द्विधा कृतम् एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति

બ્રાહ્મણો અને ગાયો એક જ કુલ છે, જે બે રીતે વિભક્ત થયું છે; એક તરફ મંત્રો સ્થિત છે અને બીજી તરફ હવિ (યજ્ઞાહુતિ) સ્થિત છે.

Verse 21

देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् धार्यते वै सदा तस्मात् सर्वे पूज्यतमा मताः

દેવો, બ્રાહ્મણો, ગાયો, સાધુઓ અને સાધ્વીઓ દ્વારા સમગ્ર જગત સદા ધારણ થાય છે; તેથી તેઓ સૌ પરમ પૂજ્ય માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 22

पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गङ्गाद्या गाव एव हि गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा शृणु

જ્યાં ગાયો પાણી પીવે છે તે સ્થાન ગંગા વગેરે પવિત્ર નદીઓ સમાન તીર્થ છે. ગૌમાહાત્મ્ય કહેવાયું; હવે તેમનાં ચિકિત્સા-પ્રયોગો પણ તેમ જ સાંભળો.

Verse 23

शृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं शृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं

ગાયોના શિંગના રોગોમાં સૈંધવ મીઠું ભેળવેલું તેલ આપવું. સૂંઠ, બલા અને માંસના કલ્કથી સિદ્ધ કરેલું તેલ મધ સાથે ભેળવી પ્રયોગ કરવું.

Verse 24

कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनाथ वा पुनः

બધા પ્રકારના કાનના દુખાવામાં મંજિષ્ઠા, હિંગ અને સૈંધવથી સિદ્ધ કરેલું તેલ કાનમાં નાખવું; અથવા લસણથી સિદ્ધ તેલ પણ.

Verse 25

बिल्वमूलमपामार्गन्धातकी चसपाटला कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं

બિલ્વમૂળ, અપામાર્ગ, ધાતકી, પાટલા અને કુટજથી બનાવેલો લેપ દાંતના મૂળ (મસૂડા) પર લગાવવાથી તે દાંતનો દુખાવો નાશ પામે છે.

Verse 26

दन्तशूलहरैर् द्रव्यैर् घृतं राम विपाचितं मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं

હે રામ! દાંતના શૂલને હરનારા દ્રવ્યો સાથે પકાવેલું ઘી મુખરોગ હરણારું છે એમ જાણવું. અને જીભના રોગોમાં સૈંધવ (પથ્થર મીઠું) વિધાન છે.

Verse 27

शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे हृच्छूले वस्तिशूले च वातरोगे क्षये तथा

ગળાના અવરોધ/સંકોચ, હૃદયપ્રદેશનો શૂલ, બસ્તિ/મૂત્રમાર્ગનો શૂલ, વાતજન્ય રોગો તથા ક્ષયમાં શૃઙ્ગવેર (સૂંઠ), હરિદ્રા-દ્વય અને ત્રિફળાનું પ્રયોગવિધાન છે।

Verse 28

त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत्

અતિસારમાં ઘૃતમિશ્રિત ત્રિફળાનું પાન અત્યંત પ્રશંસનીય છે. અતિસારમાં હરિદ્રા-દ્વય તથા પાઠા પણ આપવી જોઈએ।

Verse 29

सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथाशाखागदेषु च शृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत्

બધા કોષ્ઠરોગોમાં તથા શાખાગત વ્યાધિઓમાં પણ, કાસ અને શ્વાસમાં શૃઙ્ગવેર (સૂંઠ) અને ભાર્ગી આપવી જોઈએ।

Verse 30

दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लबणान्विता तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं

ભગ્નસંધાન (હાડકાં જોડાણ) માટે પ્રિયંગુ અને લવણયુક્ત તૈલ આપવું જોઈએ. તે તૈલ વાતહર હોવું જોઈએ; અને પિત્તસ્થિતિમાં મધુયષ્ટીથી વિપાચિત તૈલ આપવું।

Verse 31

कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजो ऽस्रजे तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिशृतन्ददेत्

કફવિકારમાં મધુ સહિત વ્યોષ અને પુષ્ટકરજનું ચૂર્ણ આપવું જોઈએ. અસ્રજ (રક્તવિકાર/રક્તસ્રાવ) માં તૈલ અને આજ્ય તથા હરિતાલ પણ આપવું; અને ભગ્ન-ક્ષતિ માટે શૃત (પકાવેલ/સંસ્કૃત) ઔષધ આપવું।

Verse 32

मासास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदात्वियं

માષ, તલ અને ઘઉં તેમજ પશુદૂધ અને ઘી—આ બધું મીઠા સાથે પિંડિ બનાવી આપવાથી વાછરડાંને પુષ્ટિ અને બળ મળે છે।

Verse 33

बलप्रदा विषाणां स्यद्ग्रहनाशाय धूपकः देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाः

વિષનાશક અને બળ આપનાર ધૂપક, ગ્રહદોષ નાશ માટે નિર્દિષ્ટ છે—દેવદારુ, વચા, માંસી, ગુગ્ગુલ, હિંગ અને સરસવ।

Verse 34

ग्रहादिगदनाशाय एष धूपो गवां हितः घण्ठा चैव गवां कार्या धूपेनानेन भूपिता

ગ્રહાદિ રોગોના નાશ માટે આ ધૂપ ગાયો માટે હિતકારી છે. ગાયો માટે ઘંટ પણ બનાવવો, અને આ જ ધૂપથી તેને શુદ્ધ/અભિષિક્ત કરવો।

Verse 35

अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्यते गृहे

અશ્વગંધા અને તલ સાથે શ્વેત (તલ-મિશ્રણ) આપવાથી ગાય દૂધાળ બને છે. તેમજ રસાયનરૂપ પિન્યાક (ખોળ) ઘરમાં રાખી ખવડાવવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે।

Verse 36

भवां पुरीषे पञ्चभ्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् वासुदेवञ्च गन्धाद्यैर् अपरा शान्तिरुच्यते

શાંતિ માટે પંચગવ્યાદિ પાંચ ગૌ-ઉત્પાદોથી, ગોબર વગેરે સહિત, નિત્ય શ્રી (લક્ષ્મી)ની પૂજા કરવી. તેમજ સુગંધ વગેરે અર્પણોથી વાસુદેવની પણ પૂજા કરવી—આને બીજી શાંતિવિધિ કહે છે।

Verse 37

अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं हरिरुद्रमजं सूर्यं श्रियमग्निं घृतेन च

અશ્વયુજ માસના શુક્લપક્ષની પંદરમી (પૂર્ણિમા) તિથિએ હરિનું પૂજન કરવું. તેમજ હરિ, રુદ્ર, અજ (બ્રહ્મા), સૂર્ય, શ્રી (લક્ષ્મી) અને અગ્નિની ઘૃતાહુતિથી આરાધના કરવી.

Verse 38

दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्यं वाह्निप्रदक्षिणं वृषाणां योजेयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर् वहिः

દહીં ગ્રહણ કરીને ગાયોનું પૂજન કરવું અને પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરવી. ત્યારબાદ (યજ્ઞસ્થાનની) બહાર ગાન-વાદ્યના નાદ સાથે બળદોની સ્પર્ધા/યુદ્ધ ગોઠવવું.

Verse 39

गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया

ગાયોનું દાન મીઠા (લવણ) સહિત આપવું અને બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી. નૈમિત્તિક કર્મમાં—મકર વગેરે અવસરોમાં—શ્રી (લક્ષ્મી) સહિત વિષ્ણુનું પૂજન કરવું.

Verse 40

स्थण्डिलेब्जे मध्यगते दिक्षु केशरगान् सुरान् सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः

સ્થંડિલ પર કમળરચના દોરી મધ્યમાં દેવતાને સ્થાપિત કરવી અને દિશાઓમાં કેસર પર દેવગણને વિન્યસ્ત કરવો. ‘સુભદ્રાજ’ નામે રવિ બહુરૂપ છે; વહન થતી બલી-આહુતિ સહિત પૂજ્ય છે.

Verse 41

खं विश्वरूपा सिद्धिश् च ऋद्धिः शान्तिश् च रोहिणी दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश् चन्द्र ईश्वरः

‘ખં’, વિશ્વરૂપા, સિદ્ધિ, ઋદ્ધિ, શાંતિ અને રોહિણી—(આ નામો/શક્તિઓ). દિગ્ધેનુ એટલે પૂર્વ વગેરે દિશાઓની (ગાયો); અને ઈશ્વર ચંદ્રને કૃશર (ખિચડી) નૈવેદ્યથી પૂજવો.

Verse 42

दिक्पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान्

દિક્પાલોની તૃપ્તિ માટે પદ્મપત્રોથી, કુંભોમાં તથા અગ્નિમાં પણ હોમ કરવો. ક્ષીરવૃક્ષની સમિધા, સરસવ, અક્ષત અને તંડુલ અર્પણ કરવા.

Verse 43

शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः

દ્વિજને સૈંકડો પ્રમાણમાં સોનું તથા કાંસ્ય વગેરે દાન આપવું. શાંતિ માટે ક્ષીરાદિથી યુક્ત ગાયોને પૂજીને પછી મુક્ત કરવી.

Verse 44

अग्निर् उवाच शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् पालकाप्यो ऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत्

અગ્નિએ કહ્યું—શાલિહોત્રે સુશ્રુતને હય-આયુર્વેદ કહ્યો; અને પાલકાપ્યે અંગરાજને ગજ-આયુર્વેદ સમજાવ્યો.