Adhyaya 290

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘અશ્વ-શાંતિ’ નામનો બે સો નેવુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘ગજ-શાંતિ’ અધ્યાય આરંભે છે. શાલિહોત્ર બોલ્યા—હાથીના રોગો દમન કરનાર ગજ-શાંતિ વિધિ હું કહું છું. પંચમી તિથિએ વિષ્ણુ, શ્રી (લક્ષ્મી) તથા નાગ ઐરાવતનું પૂજન કરવું.

Verse 2

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं

બ્રહ્મા, શંકર (શિવ), વિષ્ણુ, શક્ર (ઇન્દ્ર), વૈશ્રવણ (કુબેર), યમ, ચંદ્ર અને સૂર્ય, વરુણ, વાયુ, અગ્નિ, પૃથ્વી તથા આકાશ—એમનું સ્મરણ/આહ્વાન કરવું.

Verse 3

शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा

શેષ, શૈલ અને કુંજર—આ (સહિત) દેવયોનિ, એટલે દિવ્ય-ઉદ્ભવ ધરાવતા આઠ નાગ છે: વિરূপાક્ષ, મહાપદ્મ, ભદ્ર અને સुमનસ પણ.

Verse 4

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां

કુમુદ, ઐરાવણ, પદ્મ, પુષ્પદંત અને વામન; તેમજ સુપ્રતીક, અંજન અને નાગ—આ આઠ (નામો) છે. ત્યારબાદ હોમ અને દક્ષિણા (વિધિદાન)નું વર્ણન છે.

Verse 5

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः

શાંતિના જળથી છાંટવાથી ગજોમાં વૃદ્ધિ/આરોગ્યમાં સુધારો થાય છે. હવે નિમિત્ત (શકુન) અને તેના ફળ સાંભળો: ગજોના વિષয়ে મકરારંભે તથા ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં નગરની બહાર હોવું (અશુભ) ગણાય છે.

Verse 6

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं

સ્થંડિલ પર રચાયેલા કમલ-મંડળના મધ્યમાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી; કેશરમાં લક્ષ્મીની; તેમજ બ્રહ્મા, ભાસ્કર (સૂર્ય), પૃથ્વી, સ્કંદ અને અનંતકનું પણ યજન કરવું।

Verse 7

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां

પછી ક્રમશઃ દળોમાં ‘ખ’, શિવ, સોમ, ઇન્દ્ર વગેરે તથા તેમના અસ્ત્રોનું સ્થાપન કરવું; અને વજ્ર, શક્તિ, દંડ, તોમર, પાશ તથા ગદા પણ મૂકવા।

Verse 8

शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले

કમળના બહારના વૃંત પર શૂલ સ્થાપવું. ચક્રમાં સૂર્ય તથા બંને અશ્વિનોને મૂકવા; તેમજ આઠ વસુઓને અને સાધ્યોને પણ—દક્ષિણ અને નૈઋત્ય દળોમાં—વિન્યસ્ત કરવા।

Verse 9

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले

અનિલ-પ્રદેશમાં દેવો, આંગિરસો, અશ્વિનો, ભૃગુઓ અને મરુતોનો વિન્યાસ કરવો; દક્ષિણ દિશામાં વિશ્વેદેવો; અને ઇન્દ્ર-દિશામાં રુદ્રો—આ રીતે મંડળમાં ગોઠવવું।

Verse 10

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्

પછી વર્તુળાકાર રેખા દ્વારા બહારથી દેવતાઓનું યજન કરવું; સૂત્રકારો, ઋષિઓ અને વાણી (સરಸ್ವતી)ની પણ પૂજા કરવી; તેમજ પૂર્વથી આરંભ કરીને નદીઓ અને પર્વતોનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 11

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं

ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) વગેરે કોણ-દિશાઓમાં મહાભૂતોને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત/સંયોજિત કરવું. મંડલ ચતુરસ્ર (ચોરસ) રાખી તેમાં પદ્મ, ચક્ર, ગદા અને શંખ ધારણ/અંકિત કરવાં.

Verse 12

चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्

ત્યારબાદ ચાર ધારાઓ (જળપ્રવાહ)વાળા કુંભો સ્થાપિત કરવાં અને અગ્નિ-આદિ (પૂર્વ) દિશામાં નાની પતાકાઓ મૂકવી. દ્વારે ચાર તોરણો ગોઠવી, ઐરાવત વગેરે નાગોનું ચિત્રણ/સ્થાપન કરવું.

Verse 13

पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं

પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને, ઔષધિઓ સાથે દેવતાઓ માટે અલગ અલગ ભાજન/અર્પણપાત્ર ગોઠવવા. પછી ઘીથી પ્રત્યેક માટે સો સો આહુતિ આપવી, ગજોની પૂજા કરીને પ્રદક્ષિણા કરવી.

Verse 14

नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा

નાગ, અગ્નિ તથા અન્ય દેવતાઓનું વિધિપૂર્વક વિસર્જન કર્યા પછી તેઓ પોતાના વાહનો સાથે પોતાના ધામે ગયા. ત્યારબાદ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) નિર્ધારિત દક્ષિણા આપવી અને તેમ જ અશ્વવૈદ્ય વગેરે નિષ્ણાતોને પણ આપવી.

Verse 15

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्

કરિણી (હથિણી) પર આરોહણ કરીને કાલવિદ્ (સમયજ્ઞ) કાને ઉચ્ચારે— ‘મરુતઃ, અનલ’ (જ-કાર સાથે), ‘ચતુઃકુંભા’ (ઞ-કાર સાથે) અને ‘પતાકિન’ (જ-કાર સાથે). નાગરાજ અમૃત માટે શાંતિ-કર્મ કરીને, તે પ્રસંગે નિર્ધારિત મંત્રનો જપ કરવો.

Verse 16

श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः

રાજાએ તને શુભ રાજહાથી તરીકે નિયુક્ત કર્યો છે; તું તેના હાથીઓમાં અગ્રણી છે. તે ભૂપતિ માળાઓ અને ઉત્તમ ભોગ અર્પી તારી પૂજા કરશે.

Verse 17

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे

તેની આજ્ઞાથી લોકો ત્યારે તારી પૂજા કરશે. તેથી યુદ્ધમાં, માર્ગમાં તથા ગૃહમાં પણ તારે રાજાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.

Verse 18

तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः

તિર્યક્ (પશુ) ભાવ ત્યજી દિવ્ય ભાવનું સ્મરણ કર. દેવો અને અસુરોના પ્રાચીન યુદ્ધમાં ‘શ્રીગજ’ ત્રિદશ દેવોએ સ્થાપિત કર્યો હતો.

Verse 19

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते

ઐરાવણનો પુત્ર ‘અરિષ્ટ’ નામનો શ્રીમાન હાથી—શ્રીગજોમાં તે સર્વ તેજ અને સામર્થ્ય સંપૂર્ણરૂપે વિદ્યમાન રહે છે.

Verse 20

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे

હે નાગેન્દ્ર! દિવ્યભાવથી યુક્ત તારો તે તેજ તારા મંગલ માટે પ્રગટ થાઓ; અને યુદ્ધમાં રાજાનું રક્ષણ કર.

Verse 21

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः

આ રીતે વિધિપૂર્વક અભિષિક્ત થયેલો નૃપ શુભ આસન/વાહન પર આરોહણ કરે. તેના અનુગમનમાં શસ્ત્રધારી પરિચારકો સહિત નવ ઉત્તમ ગજ આગળ વધે.

Verse 22

शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं

યજ્ઞશાળાના સ્થંડિલ પર આંકેલા કમળમંડળમાં દિક્પાલ આદિ દેવતાઓનું યજન/પૂજન કરવું. અને બહાર, કેશર/દલરેખાઓ પર બલ, નાગ, ભુવ તથા સરસ્વતીની પણ આરાધના કરવી.

Verse 23

मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च

મધ્યભાગમાં પ્રથમ ગંધ, માળા અને અનુલેપનથી ડિણ્ડિમ (નગાડા)નું પૂજન કરવું. પછી હવન કરીને રસથી ભરેલો કલશ દ્વિજને પણ અર્પણ કરવો.

Verse 24

गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्

ગજાધ્યક્ષ, પાંચ હાથી-પરિચારકો અને ગણિતજ્ઞનું પૂજન-સન્માન કરવું. ગજાધ્યક્ષને ડિણ્ડિમ (નગાડો) આપવો; તે પણ શુભ અને ગંભીર ધ્વનિથી તેને વગડાવી, પાછળ ઊભો રહી અભિવાદન કરે.