Adhyaya 292

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शान्त्यायुर्वेदो नामैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्रपरिभाषा अग्निर् उवाच मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘શાંતિ અને આયુર્વેદ’ નામનો ૨૯૧મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૨૯૨મો અધ્યાય ‘મંત્રપરિભાષા’ શરૂ થાય છે. અગ્નિએ કહ્યું—હું મંત્રવિદ્યાનું ‘હરિ’ તત્ત્વ કહું છું; સાંભળો, તે ભોગ અને મોક્ષ આપનાર છે. હે દ્વિજ, વીસથી વધુ અક્ષરવાળા મંત્રો ‘માલા-મંત્ર’ કહેવાય છે.

Verse 2

दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदर्वाग्वीजसंज्ञिताः वर्धक्ये सिद्धिदा ह्य् एते मालामन्त्रास्तु यौवेन

દસ અક્ષરથી વધુ મંત્રો ‘માલા-મંત્ર’ કહેવાય છે; તેનાથી ઓછા ‘બીજ’ નામે ઓળખાય છે. આ મંત્રો વૃદ્ધાવસ્થામાં સિદ્ધિ આપે છે, જ્યારે માલા-મંત્રો યુવાનીમાં ફળદાયી થાય છે.

Verse 3

पञ्चाक्षराधिका मन्त्राः सिद्धिदाः सर्वदापरे स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रिधाः स्युर्मन्त्रजातयः

પાંચ અક્ષર અથવા તેથી વધુ અક્ષરવાળા મંત્રો સદૈવ સિદ્ધિ આપનારા ગણાય છે. તેમજ વ્યાકરણિક લિંગભેદ મુજબ મંત્રજાતિઓ ત્રણ—સ્ત્રીલિંગ, પુુલ્લિંગ અને નપુંસકલિંગ।

Verse 4

स्त्रीमन्त्रा वह्निजायन्ता नमोन्ताश् च नपुंसकाः शेषाः पुमांसस्ते शस्ता वक्ष्योच्चाटविषेषु च

સ્ત્રીલિંગ મંત્રો, અગ્નિ-બીજ/અગ્નિ-નામથી શરૂ થતા મંત્રો તથા ‘નમઃ’થી અંત થતા મંત્રો—આ નપુંસકલિંગ ગણાય છે. બાકીના મંત્રો પુુલ્લિંગ છે. આ વિધાન પ્રશસ્ત છે; ઉચ્છાટન કર્મમાં તેમના વિશેષ પ્રયોગ હું કહું છું.

Verse 5

क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियो ऽन्यत्र नपुंसकाः मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत्

ક્ષુદ્ર ક્રિયાઓથી ઉત્પન્ન અનિષ્ટના નાશ માટે સ્ત્રીઓ—અન્યત્ર નપુંસક ગણાતી હોવા છતાં—તારાના આદ્ય અને અંત્ય અક્ષરોની વચ્ચે ‘આગ્નેય’ અને ‘સૌમ્ય’ નામના બંને મંત્રોનો જપ કરે.

Verse 6

तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्मणोः क्रूरसौम्ययोः

જે મંત્રમાં ‘તારા’, ‘અંત્ય’, ‘અગ્નિ’ અને ‘વિયત્’ (સંબંધિત ધ્વનિ/અક્ષર)નું પ્રાધાન્ય હોય તે ‘આગ્નેય’ માનવામાં આવે છે. બાકીના મંત્રો ‘સૌમ્ય’ છે. આ બંને ક્રમે ક્રૂર અને સૌમ્ય—બે પ્રકારના કર્મો માટે પ્રશસ્ત છે.

Verse 7

बन्धोच्चाटवशेषु चेति ज स्त्रियो नात्रेति ख आग्नेयमन्त्रः सौम्यः स्यात्प्रायशो ऽन्ते नमो ऽन्वितः सौम्यमन्त्रस् तथाग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः

બંધન અને ઉચ્છાટન વિષયે ક્રમે ‘જ’ અને ‘ખ’ એવા અક્ષર-સંકેત જણાવાયા છે; તેમજ કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘અહીં સ્ત્રીઓ (અધિકારિણી) નથી.’ સામાન્ય રીતે આગ્નેય મંત્ર અંતે ‘નમઃ’ જોડાય તો તે સૌમ્ય બને છે; અને સૌમ્ય મંત્ર અંતે ‘ફટ્’ જોડાય તો તે આગ્નેય બને છે.

Verse 8

सुप्तः प्रबुद्धमात्रो वा मन्त्रः सिद्धिं न यच्छति श्वापकालो महावाहो जागरो दक्षिणावहः

ઊંઘમાં કે માત્ર અર્ધજાગૃત અવસ્થામાં મંત્ર સિદ્ધિ આપતો નથી. હે મહાબાહો, ‘શ્વાપ-કાલ’ નિદ્રા માટે યોગ્ય છે; જાગરણ દક્ષિણાવહ (દક્ષિણગતિ) સાથે સંબંધિત છે.

Verse 9

आग्नेयस्य मनोः सौम्यमन्त्रस्यैतद्विपर्ययात् प्रबोधकालं जानीयादुभयोरुभयोरहः

આગ્નેય મનુ-મંત્ર અને સૌમ્ય મંત્રના પ્રસંગે આ નિયમનો વિપરીત (ઉલટો) પ્રયોગ કરીને પ્રબોધ-કાલ જાણવો; બંનેમાં અનુરૂપ દિવસ નિશ્ચિત કરવો.

Verse 10

दुष्टर्क्षराशिविद्वेषिवर्णादीन् वर्जयेन्मनून् राज्यलाभोपकाराय प्रारभ्यारिः स्वरः कुरून्

રાજ્યલાભ માટે અશુભ નક્ષત્ર/રાશિથી શરૂ થતા તથા શત્રુત્વવાળા વર્ણાદિથી આરંભ થતા મનુ-સૂત્રો ટાળવા. શરૂઆતથી જ ઉચ્ચાર-સ્વર એવો ગોઠવવો કે ધ્વનિ ‘અરિ’ (શત્રુદમનકારી) સ્વરૂપની બને.

Verse 11

गोपालककुटीं प्रायात् पूर्णामित्युदिता लिपिः नक्षेत्रेक्षक्रमाद्योज्या स्वरान्त्यौ रेवतीयुजौ

‘ગોપાલક-કુટી’ તરફ જવું; આ લિપિ ‘પૂર્ણા’ તરીકે ઉદિત છે. નક્ષત્રોના ક્રમ અનુસાર તેની રચના કરવી. પ્રથમ અને અંતિમ સ્વરને રેવતી સાથે જોડવા.

Verse 12

वेला गुरुः स्वराः शोणः कर्मणैवेतिभेदिताः लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया षष्ठेशादींश् च योजयेत्

વેલા (કાળમાન) ‘ગુરુ’ છે; સ્વરો ‘શોણ’ (લાલ) છે અને કર્મ અનુસાર ભેદિત થાય છે. લિપિના અક્ષરોને ‘વશિ’ (શિશધ્વનિ-વર્ણ)માં સમજવા; અને ષષ્ઠેશાદિ નિયમો પણ જોડવા.

Verse 13

लिपौ चतुष्पथस्थायामाख्यवर्णपदान्तराः सिद्धाः साध्या द्वितीयस्थाः सुसिद्धा वैरिणः परे

ચતુષ્પથ (ચાર રસ્તાના ચોરાહા) પર મળેલી લખાણમાંથી શકુન વાંચતાં અક્ષરો અને શબ્દો વચ્ચેના અંતરનો અર્થ એવો કરવો—પ્રથમ સ્થાને ‘સિદ્ધ’ (સફળ), દ્વિતીય સ્થાને ‘સાધ્ય’ (સાધનયોગ્ય); ‘સુસિદ્ધ’ પણ દ્વિતીય સ્થાને જ; અને આગળના સ્થાનોમાં ‘વૈરી’ (પ્રતિપક્ષ) સૂચિત થાય છે।

Verse 14

सिद्धादीन् कल्पयेदेवं सिद्धात्यन्तगुणैर् अपि सिद्धे सिद्धो जपात् साध्यो जपपूजाहुतादिना

આ રીતે સિદ્ધ વગેરે (વર્ગો)નું વિધિપૂર્વક કલ્પન/પ્રયોગ કરવો; મંત્રસિદ્ધિથી ઉત્પન્ન પરમ ગુણો દ્વારા પણ. મંત્ર સિદ્ધ થાય ત્યારે સાધક સિદ્ધ બને છે; તે સિદ્ધિ જપ, પૂજા, હવન વગેરે અનુષ્ઠાનો દ્વારા સાધ્ય છે।

Verse 15

सुसिद्धो ध्यानमात्रेण साधकं नाशयेदरिः दुष्टार्णप्रचुरो यः स्यान्मन्त्रः सर्वविनिन्दितः

મંત્ર અત્યંત સુસિદ્ધ હોય તોય શત્રુ માત્ર ધ્યાનથી સાધકનો નાશ કરી શકે છે. અને જે મંત્ર દૂષિત/અશુભ અક્ષરોથી ભરપૂર હોય તે સર્વત્ર નિંદિત ગણાય છે।

Verse 16

प्रविश्य विधिवद्दीक्षामभिषेकावसानिकाम् श्रुत्वा तन्त्रं गुरोर् लब्धं साधयेदीप्सितं मनुम्

વિધિપૂર્વક દીક્ષામાં પ્રવેશ કરીને—અભિષેકથી સમાપ્ત થતી—અને ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત તંત્રનું શ્રવણ/ગ્રહણ કરીને, ત્યારબાદ ઇચ્છિત મંત્ર (મનુ)ની સાધના કરીને તેને સિદ્ધ કરવો।

Verse 17

धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः सिद्धद्यन्तदलैर् अपीति ज जपपूर्णाहुतादिनेति ख सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्त्रज्ञः सत्यभाषणः

તે ધીર, દક્ષ, શુચિ અને ભક્ત હોય છે—જપ, ધ્યાન વગેરેમાં તત્પર. તે સિદ્ધ છે: તપસ્વી, કુશળ, તંત્રજ્ઞ અને સત્ય બોલનાર।

Verse 18

निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्यो हविष्यभुक्

જે નિગ્રહ (શિસ્ત) અને અનુગ્રહ (કૃપા) બંને કરવા સમર્થ હોય તે ‘ગુરુ’ કહેવાય—શાંત, ઇન્દ્રિયદમનવાળો, કુશળ, બ્રહ્મચર્ય આચરેલો અને હવિષ્ (યજ્ઞાહાર) ભક્ષણ કરનાર।

Verse 19

कुर्वन्नाचार्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः स तूपदेश्यः पुत्रश् च विनयी वसुदस् तथा

જે આચાર્યની શુશ્રૂષા (સેવા) કરે અને સિદ્ધિ-કાર્યમાં ઉત્સાહપૂર્વક સ્થિર રહે, તે સાચો શિષ્ય છે. એવો ઉપદેશ માટે યોગ્ય છે; તેમજ વિનયી અને વસુદ (ધન/સહાય આપનાર) પુત્ર પણ શિક્ષણ માટે યોગ્ય છે।

Verse 20

मन्त्रन्दद्यात् सुसिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत् यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा

મંત્ર સુસિદ્ધ થયા પછી જ તેને આપવો; અને શિષ્યે દેશિક (ગુરુ)ના અધિકાર હેઠળ તેને હજાર વાર જપવો. પરંતુ જે મંત્ર યદૃચ્છાએ—છળથી અથવા બળપૂર્વક—સાંભળ્યો હોય, તે વિધિવત્ પ્રાપ્ત ગણાતો નથી।

Verse 21

पत्रे स्थितञ्च गाथाञ्च जनयेद्यद्यनर्थकम् मन्त्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः

જો કોઈ અર્થહીન ગાથા-શ્લોકો રચીને અથવા પત્ર પર લખીને ફેલાવે તો તે નિષ્ફળ છે; પરંતુ જે જપ, હોમ, અર્ચન વગેરે દ્વારા એક જ મંત્રને સાધે છે, તે જ ખરેખર હેતુ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 22

क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात् सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन

જેના પાસે સમ્યક્ રીતે સિદ્ધ થયેલો એક મંત્ર હોય, તેના માટે અલ્પ સાધનથી જ અનેક ક્રિયાઓ સિદ્ધ થાય છે; એવા સમ્યક્-સિદ્ધ મંત્ર માટે અહીં કશું પણ અસાધ્ય નથી।

Verse 23

बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः दशलक्षजपादेक वर्णो मन्त्रः प्रसिध्यति

જે પુરુષ પાસે અનેક મંત્રો હોય, તેના વિષે વધુ શું કહેવું? તે નિશ્ચયે શિવસ્વરૂપ છે. દસ લાખ જપથી એકાક્ષર મંત્ર પણ સુસ્થાપિત અને સિદ્ધ થાય છે.

Verse 24

वर्णवृद्ध्या जपह्रासस्तेनान्येषां समूहयेत् वीजाद्द्वित्रिगुणान्मन्त्रान्मालामन्त्रे जपक्रिया

મંત્રમાં વર્ણ વધે ત્યારે જપની સંખ્યા ઘટાડવી જોઈએ; એ જ નિયમથી અન્ય સહાયક મંત્રોની સંખ્યાઓ પણ અનુપાતે ગોઠવવી. માળા-મંત્રમાં જપક્રિયા બીજ-જપની બે કે ત્રણ ગણું કરવી વિધાન છે.

Verse 25

सङ्ख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिषु जपाद्दशांशं सर्वत्र साभिशेकं हुतं विदुः

જ્યારે સંખ્યા નિર્ધારિત હોય, ત્યારે જપ વગેરેમાં ૧૦૮ અથવા ૧૦૦૦ વાર કરવું જોઈએ. સર્વત્ર હોમને જપનો દશમांश માનવામાં આવે છે, અને તે અભિષેકসহ કરવો વિધાન છે.

Verse 26

द्रव्यानुक्तौ घृतं होमे जपो ऽशक्तस्य सर्वतः मूलमन्त्राद्दशांशः स्यादङ्गादीनां जपादिकम्

દ્રવ્ય ન જણાવાયું હોય તો હોમમાં ઘી વાપરવું. જે સંપૂર્ણ વિધિ કરવા અસમર્થ હોય, તેના માટે સર્વથા જપ જ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે. મૂળમંત્ર-જપના દશમांश જેટલો અંગમંત્રોના જપ વગેરે કરવો જોઈએ.

Verse 27

जपात्सशक्तिमन्त्रस्य कामदा मन्त्रदेवताः साधकस्य भवेत् तृप्ता ध्यानहोमार्चनादिना

શક્તિયુક્ત મંત્રના જપથી સાધકની ઇચ્છાઓ આપનાર મંત્રદેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે; ધ્યાન, હોમ, અર્ચન વગેરે ઉપાયો દ્વારા તેઓ સંતોષ પામે છે.

Verse 28

उच्चैर्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्दशभिर्गुणैः जिह्वाजपे शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः

ઉચ્ચ સ્વરે જપ કરતાં ઉપાંશુ (ધીમે) જપ દશગણો શ્રેષ્ઠ છે; જિહ્વાજપ શતગણો અને માનસજપ સહસ્રગણો ફળદાયક કહેવાયો છે।

Verse 29

प्राङ्मुखो ऽवाङ्मुखो वापि मन्त्रकर्म समारभेत् प्रणवाद्याः सर्वमन्त्रा वाग्यतो विहिताशनः

પૂર્વમુખે અથવા ઉત્તરમુખે રહી મંત્રકર્મ આરંભ કરવું. સર્વ મંત્રોના આરંભે પ્રણવ ‘ઓં’ હોવો જોઈએ; અને સાધકે વાણી-સંયમ રાખી વિહિત આહાર-નિયમ પાળવો।

Verse 30

आसीनस्तु जपेन्मन्त्रान्देवताचार्यतुल्यदृक् कुटीविविक्ता देशाः स्युर्देवालयनदीह्रदाः

આસન પર બેસીને મંત્રોનો જપ કરવો અને દેવતા તથા આચાર્યને સમાન શ્રદ્ધાદૃષ્ટિથી જોવો. જપ માટે એકાંત કૂટિ, તેમજ દેવાલય, નદીકાંઠા અને હ્રદ-સરોઅર વગેરે યોગ્ય સ્થાનો છે।

Verse 31

सिद्धौ यवागूपूपैर् वा पयो भक्ष्यं हविष्यकम् मन्त्रस्य देवता तावत् तिथिवारेषु वै जपेत्

મંત્રસિદ્ધિ માટે હવિષ્યરૂપે યવાગૂ (ચોખાની પાતળી ખીર/માંડ) અને પૂપ (પુઆ) અથવા દૂધને ભક્ષ્ય-હવિષ્ય બનાવી અર્પણ કરવું. પછી તે મંત્રની દેવતાના વિધાન મુજબ તિથિ અને વારમાં જપ કરવો।

Verse 32

कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकः दस्रो यमो ऽनलो धाता शशी रुद्रो गुरुर्दितिः

કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી અને ચતુર્દશી, તેમજ ગ્રહણના આરંભે સાધક-યોગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે; તેના નામો—દસ્ર, યમ, અનલ, ધાતા, શશી, રુદ્ર, ગુરુ અને દિતિ।

Verse 33

सर्पाः पितरो ऽथ भगो ऽर्यमा शोतेतरद्युतिः त्वष्टा मरुत इन्द्राग्नी मित्रेन्द्रौ निरृतिर्जलम्

નાગો (સર્પો), પિતૃઓ; ત્યારબાદ ભગ અને અર્યમા; શોતે તથા તરદ્યુતિ; ત્વષ્ટા; મરુતો; ઇન્દ્ર અને અગ્નિ; મિત્ર અને ઇન્દ્ર; નિરૃતિ તથા જળ—આ દેવસમૂહ છે।

Verse 34

विश्वेदेवा हृषीकेशो वायवः सलिलाधिपः अजैकपादहिर्व्रध्नः पूषाश्विन्यादिदेवताः

વિશ્વેદેવો, હૃષીકેશ, વાયુદેવો, જળના અધિપતિ; અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, પૂષા અને અશ્વિનીકુમારો—આ તથા અન્ય આદિદેવતાઓ પૂજ્ય છે।

Verse 35

अग्निदस्रावुमा निघ्नो नागश् चन्द्रो दिवाकरः मातृदुर्गा दिशामीशः कृष्णो वैवस्वतः शिवः

અગ્નિ, નાસત્ય (અશ્વિનીકુમારો), વાયુ, વિઘ્નનાશક, નાગ, ચંદ્ર, સૂર્ય, માતૃ-દુર્ગા, દિશાઓના ઈશ્વર, કૃષ્ણ, વૈવસ્વત (યમ) અને શિવ।

Verse 36

पञ्चदश्याः शशाङ्कस्तु पितरस्तिथिदेवताः हरो दुर्गा गुरुर्विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरः

પંચદશી તિથિની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા શશાંક (ચંદ્ર) છે; તિથિઓના દેવતા પિતૃઓ માનવામાં આવ્યા છે. આ ક્રમમાં હર (શિવ), દુર્ગા, ગુરુ (બૃહસ્પતિ), વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, લક્ષ્મી અને ધનેશ્વર (કુબેર) પણ છે।

Verse 37

एते सुर्यादिवारेशा लिपिन्यासो ऽथ कथ्यते केशान्तेषु च वृत्तेषु चक्षुषोः श्रवणद्वये

આ સોમવારથી નહીં, પરંતુ રવિવારથી શરૂ થતા દિવસોના અધિષ્ઠાતા છે. હવે લિપિ-ન્યાસ કહેવામાં આવે છે—કેશાંત પર, વર્તુળ (કપોલ/કર્ણ) પ્રદેશોમાં, બંને આંખોમાં અને બંને કાનમાં અક્ષરન્યાસ કરવો।

Verse 38

नासागण्डौष्ठदन्तानां द्वे द्वे मूर्धस्ययोः क्रमात् वर्णान् पञ्चसुवर्गानां बाहुचरणसन्धिषु

પાંચ વ્યંજન-વર્ગોના વર્ણો ક્રમથી નાસા, ગાલ, ઓષ્ઠ અને દાંત પર બે-બે કરીને ઉચ્ચારવા; તેમજ બાકીના સ્થાનોમાં તાલુ અને કંઠ પર પણ; અને બાહુ તથા ચરણના સંધિ-સ્થાનોમાં તેમનો ઉચ્ચાર-સંકેત પણ દર્શાવાયો છે।

Verse 39

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्न्यसेत् तरेति ख पञ्चस्वरवर्गाणामिति ख यादींश् च हृदये न्यस्येदेषां स्युः सप्तधातवः

બંને બાજુઓ, પીઠ, નાભિ અને હૃદય પર ક્રમથી (નિર્ધારિત અક્ષરોનો) ન્યાસ કરવો. પાંચ સ્વર-સમૂહો તથા ‘ય’ આદિ શ્રેણી હૃદયમાં સ્થાપિત કરવી; એમાંથી સાત ધાતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 40

त्वगसृङ्मांसकस्नायुमेदोमज्जाशुक्राणि धातवः वसाः पयो वासको लिख्यन्ते चैव लिपीश्वराः

ત્વચા, રક્ત, માંસ, સ્નાયુ/તંતુ, મેદ, મજ્જા અને શુક્ર—આ ધાતુઓ કહેવાય છે. ઉપરાંત વસા, પયઃ (દૂધ) અને વાસક પણ લખાય/નોંધાય છે—એવું લિપિ-વિદ્વાનો કહે છે।

Verse 41

श्रीकण्ठो ऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः अग्नीशो भावभूतिश् च तिथीशः स्थानुको हरः

તે શ્રીકણ્ઠ છે; તે અનંત અને સૂક્ષ્મ પણ છે. તે ત્રિમૂર્તિ અને અમરેશ્વર છે. તે અગ્નીશ, ભાવ અને ભૂતિ છે; તે તિથીશ, સ્થાનુ અને હર છે।

Verse 42

दण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः अक्रूरश् च महासेनः शरण्या देवता अमूः

સ્મરણ કરવા યોગ્ય દેવતાઓ આ છે—દંડીઈશ, ભૌતિક, સદ્યોજાત, અનુગ્રહેશ્વર, અક્રૂર અને મહાસેન; તેઓ શરણદાતા અને કલ્યાણકારી છે।

Verse 43

ततः क्रोधीशत्तण्डौ च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ तथैव रुद्रकूर्मौ च त्रिनेत्रौ चतुराननः

ત્યારબાદ ક્રોધીશ અને તંડુ, પંચાંતક અને શિવોત્તમ; તેમજ રુદ્ર અને કૂર્મ; અને ત્રિનેત્ર તથા ચતુરાનન—એમનું આવાહન કરવામાં આવે છે.

Verse 44

अजेशः शर्मसोनेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ अर्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ

અજેશ, શર્મસોનેશ; તેમજ લાંગલિન અને દારુક; અર્ધનારીશ્વર; ઉમા; કાંત; અને આષાઢિ તથા દંડિન—આ શિવના નામો છે.

Verse 45

अत्रिर्मोनश् च मेषश् च लोहितश् च शिखी तथा छगलण्डद्विरण्डौ द्वौ समहाकालवालिनौ

અત્રિ, મોન, મેષ, લોહિત અને શિખી; તેમજ બે—છગલંડ અને દ્વિરંડ—મહાકાલ અને વાલિન સહિત—આ અહીં ગણાયેલા નામો છે.

Verse 46

भुजङ्गश् च पिनाकी च खड्गीशश् च वकः पुनः श्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश् च सम्बर्तकः स्मृतः

તે ભુજંગ, પિનાકી અને ખડ્ગીશ તરીકે ઓળખાય છે; ફરી વક; તેમજ શ્વેત, ભૃગુ, લગુડીશાક્ષ; અને તેને સંબર્તક તરીકે પણ સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 47

रुद्रात्मशक्तान् लिख्यादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् अङ्गानि विन्यसेत्सर्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः

રુદ્રાત્મા શક્તિઓનું—લિખ્યાદિથી લઈને ‘નમો’ સુધી—ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો. પછી તેને અંગોમાં વિન્યાસ કરવો. સર્વ મંત્રો સाङ્ગ (અંગમંત્રો સહિત) હોય ત્યારે સિદ્ધિદાયક બને છે.

Verse 48

हृल्लेखाव्योमसपूर्वाण्येतान्यङ्गानि विन्यसेत् हृदादीन्यङ्गमन्त्रान्तैर् यो जपेद्धृदये नमः

હૃત્, લેખા અને વ્યોમ વગેરે મંત્રોથી આરંભ કરીને હૃદયાદિ અંગોમાં ન્યાસ કરવો. જે હૃદયથી શરૂ કરીને અન્ય અંગ-મંત્રો અંગસૂત્ર સાથે જપે, તે હૃદયમાં ‘નમઃ’ પણ ઉચ્ચારે.

Verse 49

स्वाहा शिरस्यथ वषट्शिखायां कवचे च् हूं वौषत् नेत्रे ऽस्त्राय फटस्यात् पञ्चाङ्गं नेत्रवर्जितम्

‘સ્વાહા’ શિરે, ‘વષટ્’ શિખામાં, ‘હૂં’ કવચમાં, ‘વૌષટ્’ નેત્રોમાં અને ‘ફટ્’ અસ્ત્ર-મંત્ર માટે ન્યાસ કરવો. આ રીતે નેત્રોને બાદ કરીને પંચાંગ સમૂહ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 50

निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्येमान्नियुतं जपेत् क्रमाभ्यां देवीं वागीशीं यथोक्तांस्तु तिलान् हुनेत्

નિરંગ સ્વરૂપ આત્માને આધાર માની અંગ-ન્યાસ કરીને આ મંત્રનો એક નિયુત (દસ હજાર) જપ કરવો. ત્યારબાદ કહેલા બે ક્રમ મુજબ દેવી વાગીશીની પૂજા કરીને પૂર્વોક્ત રીતે તલની આહુતિ અગ્નિમાં આપવી.

Verse 51

लिपिदेवी साक्षसूत्रकुम्भपुस्तकपद्मधृक् कवित्वादि प्रयच्छेत कर्मादौ सिद्धये न्यसेत् निष्कविर्निर्मलः सर्वे मन्त्राःसिध्यन्ति मातृभिः

લિપિ-દેવી જપમાળા, યજ્ઞોપવીત, કુંભ, પુસ્તક અને પદ્મ ધારણ કરે છે અને કાવ્યપ્રતિભા વગેરે આપે છે. કોઈપણ કર્મની સિદ્ધિ માટે આરંભમાં માતૃકા-ન્યાસ કરવો. અકવિ પણ નિર્મળ બને છે; માતૃકાઓથી સર્વ મંત્રો સિદ્ધ થાય છે.