Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
આ અધ્યાયમાં મંત્ર-નિર્મિત ઔષધોના વિષય પછી આયુર્વેદનું નવું સંકલન શરૂ થાય છે—આત્રેયપ્રણીત અને ધન્વંતરિ દ્વારા પુનઃ ઉપદેશિત ‘સિદ્ધ-યોગો’. જ્વર, કાસ-શ્વાસ-હિક્કા, અરુચિ, છર્દિ-તૃષ્ણા, કુષ્ઠ-વિસ્ફોટ, વ્રણ તથા નાડી/ભગંદર, આમવાત અને વાત-શોણિત, શોથ, અર્શ, અતિસાર, ક્ષય, સ્ત્રીરોગો અને નેત્રરોગો વગેરે મુખ્ય રોગસમૂહોના ઉપચારક્રમો અહીં સંક્ષેપે સંગ્રહિત છે. ક્વાથ, ચૂર્ણ, ઘૃત, તૈલ, લેપ, ગુટિકા, અંજન, નસ્ય, સેક, વમન અને વિરેચન જેવી દવા-રૂપો તથા પ્રક્રિયાઓ મુજબ યોગો ગોઠવાયા છે. અંતે ખાસ કરીને વિરેચન—વિશેષ ‘નારાચ’ યોગ—ને શ્રેષ્ઠ કહી, સુશ્રુતના પ્રમાણથી આ સિદ્ધ-યોગોને સર્વરોગનાશક અને ધર્મરક્ષાર્થે જીવન-સંરક્ષણ તથા સાધના-સમર્થતા વધારનાર ગણાવ્યા છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘મંત્રરૂપ ઔષધકથન’ નામનો ૨૮૩મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૮૪મો અધ્યાય આરંભે છે—‘મૃતસંજીવનીકર સિદ્ધયોગ’. ધન્વંતરીએ કહ્યું—આત્રેયે કહેલા, દિવ્ય, સર્વ વ્યાધિઓને દમન કરનાર, મૃતને પણ જીવંત કરનાર સિદ્ધયોગોનું હું ફરી વર્ણન કરું છું.
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
આત્રેયે કહ્યું—વાતજન્ય જ્વરમાં ‘વિલ્વાદિ પંચમૂલ’નો ક્વાથ આપવો જોઈએ. શુદ્ધિકારક ઉપચાર તરીકે પિપ્પલી-મૂલ, અથવા ગુડૂચી, અથવા ‘વિષ્વજ’ નામની ઔષધિ પણ આપી શકાય.
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘વીરકાર્યે’—આવું ખ-પ્રતિમાં વાંચન છે; ‘એકનામ’ અને ‘સાર્થકમ્’—આવું પણ ખ-પ્રતિમાં છે; તેમજ ‘સર્વવ્યાધિવિનાશકાન્’—આ પણ ખ-પ્રતિનું વાંચન છે. (ઔષધિઓ) આ છે—આમલકી, અભયા, કૃષ્ણા, વહ્નિ, સર્વજ્વરાંતક, બિલ્વ, અગ્નિમન્થ, શ્યોનાક, કાશ્મર્ય, પાર્લા અને સ્થિરા.
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
ત્રિકણ્ટક, પૃશ્નિપર્ણી, વૃહતી અને કણ્ટકારિકા—કુશમૂળ સાથે—જ્વર, અજીર્ણ/વિપાકવિકાર તથા પાર्श્વશૂલને શમાવનાર ઔષધયોગ છે।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
ગુડૂચી, પર્પટી, મુસ્તા, કિરાત અને વિશ્વભેષજ—આ પાંચ દ્રવ્યો વાત-પિત્તજન્ય જ્વરમાં આપવાં યોગ્ય; તેને ‘પંચભદ્ર’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
ત્રિવૃત્, વિશાલા, કટુકા, ત્રિફલા અને આરગ્વધથી સંસ્કારિત કરેલો ભેદન-ક્વાથ (પેય) સર્વ પ્રકારના જ્વરને દૂર કરે છે।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
દેવદારુ, બલા, વાસા, ત્રિફલા, વ્યોપપદ્મક અને વિડંગ—આનું ચૂર્ણ સમાન પ્રમાણની ખાંડ સાથે મિશ્રિત કરવાથી—પાંચ પ્રકારની કાસ (ખાંસી)ને જીતે છે।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
દશમૂલ, શઠી, રાસ્ના, પિપ્પલી, બિલ્વ અને પૌષ્કર; તેમજ શૃંગી, તામલકી, ભાર્ગી, ગુડૂચી અને નાગવલ્લી—આ દ્રવ્યો સાથે (યોગ)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
વિધિપૂર્વક તૈયાર કરેલો યવ (જૌ) નો કષાય મનુષ્યે પીવો જોઈએ; તે ખાંસી, હૃદયક્લેશ, ગ્રહણીના વિકાર, પાર्श્વશૂલ, હિક્કા અને શ્વાસકષ્ટને શાંત કરે છે.
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
મધુ સાથે યષ્ટિમધુ, શર્કરા સાથે પિપ્પળી, ગોળ સાથે નાગર (સૂંઠ), તથા ત્રિલવણ—આ યોગ હિક્કા (હિચકી) નો નાશ કરે છે.
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
કારવી, અજાજી (જીરું) અને મરીચ; દ્રાક્ષ; વૃક્ષામ્લ અને દાડમ—સાથે સૌવર્ચલ લવણ, ગોળ અને મધ—આ બધું સર્વ પ્રકારની અરુચિ (ભૂખ ન લાગવી) નો નાશ કરે છે.
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
શૃંગવેર (તાજું આદુ) નો રસ મધ સાથે આપી પીવડાવવો; તે અરુચિ, શ્વાસકષ્ટ અને ખાંસીનો નાશ કરે છે તથા પ્રતિશ્યાય (સર્દી) અને કફનો અંત કરે છે.
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
વટ, શૃંગી, શિલા-લોધ્ર, દાડમ અને યષ્ટિમધુ—આને મધ સાથે તંડુલતોય (ચોખાના માંડ) માં ભેળવી પીવું; તે ઊલટી અને અતિ તરસનું નિવારણ કરે છે.
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(અન્ય પ્રયોગ:) દેવદારુ, બલા, રાસ્ના, ત્રિફલા, ત્રિકટુ (વ્યોષ) અને પદ્મક; તેમજ ગુડૂચી, વાસક અને લોધ્રને પિપ્પલી તથા મધ સાથે જોડેલ યોગ—કફસંયુક્ત રક્તદોષને જીતે છે અને તૃષા, કાસ તથા જ્વરને શમાવે છે।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
વાસકનો રસ મધ સાથે હિતકારી છે; તેમ જ તામ્રજન્ય રસ પણ મધ સાથે લાભદાયક છે. શિરીષના પુષ્પ અને સુરસા (તુલસી)ના ભાવનથી સંસ્કારિત મરીચ (કાળી મરી) પણ પથ્ય છે।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
પછી—મસૂર સર્વ પીડા નાશક છે; તંડુલીયક પિત્તહર છે; તેમજ નિર્ગુંડી, શારિવા, શેલુ અને રંગોલ—આ બધાં વિષનાશક દ્રવ્યો છે।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
મૂર્છા તથા મદની સ્થિતિમાં—મહૌષધ, મૃતા, ક્ષુદ્રા, પુષ્કર અને ગ્રન્થિકોદ્ભવ સાથે કણા (પિપ્પલી)યુક્ત ક્વાથ પીવો જોઈએ।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
હિંગુ, સૌર્ચલ અને વ્યોષ—દરેકને દ્વિ-પ્લાંશ પ્રમાણમાં લઈને—ગોમૂત્રના ચારગણા દ્રવમાં એક આઢક ઘી સિદ્ધ (પકાવી) કરાય; આ યોગ ઉન્માદ (માનસિક વિક્ષેપ)નો નાશ કરે છે।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
શંખપુષ્પી, વત્તા અને કુષ્ઠથી સિદ્ધ કરીને બ્રાહ્મીરસયુક્ત જે પુરાણ-પ્રયોગ છે, તે અપસ્માર (મિરગી) તથા ઉન્માદનો નાશ કરે છે; તે ઉત્તમ મેધ્ય છે.
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
એ જ રીતે પંચગવ્યથી સિદ્ધ ઘીનો ઉપયોગ કરવો; તેમાં કુષ્ઠ (કુષ્ઠનાશક) અને અભયા (હરીતકી) સાથે, પટોલ, ત્રિફલા, નિમ્બ, ગુડૂચી, ધાવણી અને વૃષ પણ જોડવા।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
કરંજ વગેરે સાથે સિદ્ધ કરેલું ઘી કુષ્ઠનાશક ‘વજ્રક’ તરીકે સ્મૃત છે; તેમાં નિમ્બ, પટોલ, વ્યાઘ્રી, ગુડૂચી અને વાસક પણ ઉમેરવા।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
દરેક દ્રવ્યના દસ-દસ પલ ભાગ લઈને જાડા રીતે કૂટવા; પછી એક દ્રોણ પાણીમાં ઉકાળવું, જ્યાં સુધી ચોથો ભાગ જ બાકી રહે.
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
તે ક્વાથ સાથે ત્રિફલાગર્ભ (ત્રિફલાયુક્ત) કરીને એક પ્રસ્થ ઘી પકાવવું; તે સરપી ‘પંચતિક્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને કુષ્ઠનો વિનાશ કરે છે.
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
આ યોગ વાયુજન્ય એંસી રોગો, પિત્તજન્ય ચાલીસ રોગો અને કફજન્ય વીસ રોગોનો નાશ કરે છે; તેમજ કાસ (ખાંસી), પીનસ (નાસારોગ/રાઇનાઇટિસ), અર્શ (બવાસીર), વ્રણ વગેરેમાં પણ હિતકારી છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘વઙ્કોલ’ અથવા ‘પુષ્પક’ શબ્દ મળે છે, ક્યાંક ‘ગ્રન્થિલોદ્ભવ’ સંબંધિત પાઠ; અન્યત્ર ‘ત્રિફલા અને શર્કરા યુક્ત’ એવો પાઠ છે.
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
આ ઔષધ-ચૂર્ણ અન્ય રોગોને પણ નાશ કરે છે, જેમ સૂર્ય નિશ્ચયે અંધકાર દૂર કરે છે; તેનો પ્રયોગ ત્રિફલાના કષાય તથા ભૃઙ્ગરાજના રસ સાથે કરવો.
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
ઉપદંશ (ઘાવવાળો સંક્રમણ/ગુપ્તરોગજન્ય) શમાવવા માટે વ્રણ ધોવું—પટીલ પાનના ચૂર્ણથી, અથવા દાડમની છાલના ચૂર્ણ/રજથી.
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
આ દ્રવ્યોને ગજ (પથ્થરની ઘાણી/સિલ-બટ્ટા) વડે પણ ઘોટવા અને ત્રિફલા-ચૂર્ણનો ઉપયોગ કરવો; તેમજ ત્રિફલા, રજ (પરાગ/ધૂળ), યવ, યષ્ટિમધુ, માર્કવ, ઉત્પલ અને મરીચ સાથે સંયોજવું.
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
સૈંધવ (શિલાલવણ/સેંધા મીઠું) સમભાગે લઈને તેલ પકાવવું; અભ્યંગ (તેલમર્દન) રૂપે વાપરવાથી ઉલટી/છર્દિ દૂર થાય છે. દૂધ સાથેના માર્કવ-રસમાં, તથા મধુક (યષ્ટિમધુ) અને ઉત્પલ બે પ્રસ્થ પ્રમાણમાં લઈને પકાવવું.
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
તેલનું એક કુડવ પ્રમાણ પકાવો; તે સિદ્ધ તેલ નસ્યરૂપે આપવાથી વાળ સફેદ થવું દૂર થાય છે. તે નીમ, પટોલ, ત્રિફલા, ગુડૂચી, સ્વદિર અને વૃષથી સિદ્ધ થાય છે.
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
ભૂનિમ્બ, પાઠા, ત્રિફલા, ગુડૂચી અને રક્તચંદનથી યુક્ત દ્વિવિધ યોગ જ્વરને નાશ કરે છે તથા કુષ્ઠ, વિસ્ફોટક વગેરે ચર્મરોગોને પણ શમાવે છે.
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
પટોલા, અમૃતા (ગુડૂચી), ભૂનિમ્બ, વાસા, અરિષ્ટક અને પર્પટ—આમાં ખદિર વગેરે કષાયાંત દ્રવ્યો જોડીને બનાવેલો ક્વાથ વિસ્ફોટ અને જ્વરને શાંત કરે છે.
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
દશમૂલી, છિન્નરુહા (ગુડૂચી), પથ્યા (હરીતકી), દારુ (દેવદારુ) અને પુનર્નવા—શિગ્રુ તથા વિશ્વજિતા સાથે—જ્વર, વિદ્રધિ અને શોથમાં હિતકારી છે.
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
મધૂક અને નીમના પાનનો લેપ ઘાવ શુદ્ધ કરે છે. તેમ જ ત્રિફલા, ખદિર, દાર્વી, ન્યગ્રોધ, અતિબલા અને કુશ પણ વ્રણશુદ્ધિ માટે ઉપયોગી છે.
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
વ્રણ શુદ્ધિ માટે નીમના મૂળ અને પાંદડાનો કષાય હિતકારી છે. કરંજ, અરિષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ વ્રણમાં ઉત્પન્ન કૃમિઓનો નાશ કરે છે.
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
ધાતકી, ચંદન, બલા, સમંગા, મધુક અને ઉત્પલમાં દાર્વી તથા મેદા ભેળવી ઘી સાથે લેપ કરવો; તે વ્રણ રોપણ કરે છે.
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
ગૂગ્ગુલુ, ત્રિફલા અને વ્યોષ સમભાગે લઈને ઘી સાથે યોગ કરવાથી નાડીરોગ, દુષ્ટ વ્રણ, શૂલ તથા ભગંદરનું મુખ શમન થાય છે.
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
મૂત્રમાં સિદ્ધ કરેલી હરિતકી તેલ અને લવણ સાથે રોજ સવાર સવાર સેવવી; તે કફ-વાતજન્ય રોગોનો નાશ કરે છે.
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
ત્રિકટુ અને ત્રિફલાનો ક્વાથ ક્ષાર અને લવણ સાથે પીવો. કફ-વાત સ્વરૂપના વિકારોમાં આ વિરેચન કફવૃદ્ધિ ઘટાડે છે.
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
પપ્પલી, પિપ્પલી-મૂળ, વચા, ચિત્રક અને સૂંઠ (નાગર) ઉકાળી બનાવેલી પાતળી પેયા પીવી; તે આમવાતનો નાશ કરે છે।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
રાસ્ના, ગુડૂચી, એરંડ, દેવદારુ અને મહૌષધનું સેવન કરવું; આમસહિત સર્વાંગીક વાત સંધિ-અસ્થિ-મજ્જામાં હોય ત્યારે।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
અથવા દશમૂળનો કષાય સૂંઠ-સંસ્કૃત જળ સાથે પીવો; તેમજ શુંઠી અને ગોક્ષુરનો ક્વાથ દર સવાર સવાર નિયમિત લેવો।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
પ્રસારણીના મૂળ, પાંદડા અને શાખાઓથી સિદ્ધ કરેલું તેલ આમસહિત વાતને પચાવે છે અને કટિ-શૂલ તથા શરીરદુખાવો નાશ કરે છે।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
ગુડૂચી અને સુરસા (તુલસી) નો કલ્ક, ચૂર્ણ અથવા ક્વાથ—આમાંથી કોઈપણનું લાંબા સમય સુધી સેવન કરવાથી વાતશોણિતમાંથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
પિપ્પલીનું ‘વર્ધમાન’ (ક્રમશઃ વધતી માત્રા) પ્રમાણે સેવન કરવું; અથવા હરિતકી (પથ્યા) ને ગોળ સાથે લેવી; અથવા પટોળ, ત્રિફલા અને તીવ્રકટુકા વડે સિદ્ધ ઘી પીવું।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
આ તૈયારી યોગ્ય રીતે પકવીને સેવન કરવાથી સદા રહેતો દાહ અને વાત-શોણિત (રક્તનો વાતજ વિકાર) ઝડપથી જીતે છે તથા કફ-વાત વિકારોનો નાશ કરે છે—આને ‘જ’ કહેવામાં આવ્યું છે. ‘ત્રિકટુ–ત્રિફલા–કુષ્ઠ’ યોગ ‘ઞ’ છે. પટોળ, ત્રિફલા, અભિરુ, કટુકા અને અમૃતા (ગુડૂચી) વડે સિદ્ધ યોગ ‘ખ/છ/ઞ’ કહેવાય છે. ગુગ્ગુલુ ગરમ કે ઠંડું, ગુડૂચી-ત્રિફલા-સંસ્કૃત પાણી સાથે આપવું।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
બલા અને પુનર્નવાને તાજા અંડ, બંને બૃહતી અને ગોક્ષુર સાથે, તેમજ હિંગ અને લવણો સહિત પીવાથી આ પેય તરત જ વાતજન્ય પીડા દૂર કરે છે।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
પિપ્પલીમૂળ એક કાર્ષ પ્રમાણ, તેમજ પાંચેય લવણો; સાથે પિપ્પલી, ચિત્રક, શુણ્ઠી, ત્રિફલા, ત્રિવૃત અને વચા—આ આ ઔષધયોગના દ્રવ્યો છે।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
બે ક્ષાર, શાદ્વલા, દંતી, સ્વર્ણક્ષીરી અને વિષાણિકા—આથી કૉલ (બોર) જેટલી ગોળી બનાવી, તેને સૌવીરક (કિણ્વિત ખાટું પેય) સાથે પીવી જોઈએ।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
સોજો પાકે ત્યારે અને ઉદર રોગમાં નસોતર વાપરવું. દેવદાર, સાટોડી અને સૂંઠ વાળું દૂધ સોજાને મટાડે છે અને ગુણકારી છે.
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
આંકડો, સાટોડી અને લીમડાના ઉકાળાનો શેક સોજાને મટાડે છે. ખાખરાના ક્ષારજળમાં ત્રિકટુ નાખીને લેવું હિતાવહ છે.
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
આ ઘી પીવાથી હરસ મસા ચોક્કસ મટી જાય છે. વિષ્વક્સેના અને નગોડથી સિદ્ધ કરેલું લવણ પણ ગુણકારી છે.
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
વાવડિંગ, ચિત્રક, સિંધવ મીઠું, રાસ્ના, જવખાર અને દેવદાર વડે તેલ સિદ્ધ કરવું. આમાં ચાર ગણું પાણી અથવા કડવા દ્રવ્યો વાપરવા.
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
આ તેલના માલિશથી ગંડમાળા અને ગલગંડ મટે છે. કચૂરો, કુનાગ અને બલાનો ઉકાળો દૂધ સાથે લેવો.
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
ક્ષયરોગમાં પયસ્યા, પિપ્પલી અને વાસાનો કલ્ક સિદ્ધ કરીને સેવન હિતકારક છે. તેમજ વચા, વિડભયા, શુણ્ઠી, હિંગુ, કુષ્ઠ અને અગ્નિદીપ્યક વગેરે ઔષધિઓ પણ ઉપયોગી છે.
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
બે, ત્રણ, છ, ચાર, એક, સાત અને પચાસ ભાગ—આ ક્રમ પ્રમાણે માત્રા લઈને—આ ચૂર્ણ પીવાથી ગુલ્મ, ઉદરરોગ, શૂલ અને કાસનો નાશ થાય છે.
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
પાઠા, નિકુંભ, ત્રિકટુ, ત્રિફલા અને અગ્નિ (ચિત્રક) સાથે સંસ્કાર કરીને સિદ્ધ કરી, ઠંડું કર્યા પછી તેના ચૂર્ણની ગોળી બનાવી, મૂત્રને અનુપાન રાખીને આપવાથી તે ગુલ્મ અને પ્લીહા વગેરે રોગોનો નાશ કરે છે.
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
વાસા, નિમ્બ અને પટિલા ત્રિફલા સાથે લેવાથી વાત-પિત્ત શમે છે. તેમજ વિડંગનું ચૂર્ણ મધ સાથે ચાટી લેવાથી કૃમિ (આંતરડાના કીડા) નાશ પામે છે.
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
વિડંગ, સૈંધવ, ક્ષાર અને મૂત્ર સાથે હરીતકી પણ આપી શકાય. તેમજ શલ્લકી, બદરી, જંબુ, પિયાલ, આમ્ર અને અર્જુન વૃક્ષોની છાલનો પણ ઔષધરૂપે પ્રયોગ જણાવ્યો છે.
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
દૂધ સાથે મધુ ભેળવી, અલગ-અલગ પકાવી ઘટાવેલા બિલ્વ, આમ્ર, ઘાતકી, પાઠા, શુણ્ઠી અને મોચરસના સ્વરસ સમભાગે લઈ આંતરિક પાન કરવું વિહિત છે।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
ગોળ ભેળવેલા છાશ સાથે, ચાંગેરી, કોલ, દહીં-મિશ્રિત પાણી, શુણ્ઠી અને ક્ષારરસ જોડાયેલો આ યોગ આંતરિક સેવনে દુર્જય અતિસારને પણ રોકે છે।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
ઘી સાથે ઉકાળીને બનાવેલું પેય ગુદભ્રંશમાં પીડાનાશક છે. તે વિડંગ, અતિવિષા, મુસ્તા, દારુ, પાઠા અને કલિંગકથી સિદ્ધ થાય છે।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
મરીચ સાથે જોડવાથી તે શોથ અને અતિસારનો નાશ કરે છે. તેને શર્કરા, સૈંધવ અને શુણ્ઠી સાથે, અથવા પિપ્પલી, મધુ અને ગોળ સાથે પણ આપવું।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
હરીતકીની બે-બે માત્રા ખાવાથી મનુષ્ય સુખી રહી સો વર્ષ જીવે છે. તેમ જ પિપ્પલીયુક્ત ત્રિફળાને ઘીમાં ભેળવી લઈને પણ એ જ ફળ મળે છે।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
આમળાનું ચૂર્ણ બનાવી તેને સુરસા (તુલસી)ના રસથી ભાવિત કરવું. પછી મધ, ઘી અને ખાંડ સાથે મિશ્રિત કરીને ચાટવું; ત્યારબાદ સ્ત્રીએ દૂધ પીવું.
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
માષ (ઉરદ), પિપ્પલી, શાલી ચોખા તથા જવ અને ઘઉં—આ બધાના ચૂર્ણ સમાન ભાગે લઈને શુભ પિપ્પલી-યોગને પકાવી તૈયાર કરવો.
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
તે તૈયારી ભક્ષણ કરીને ખાંડથી મીઠું કરેલું દૂધ પીવું. પછી ચકલીની જેમ વારંવાર, નિશ્ચિત રીતે, સ્ત્રી સાથે નવ અથવા દસ વાર સંભોગ કરવો.
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
સમંગા, ધાતકીના પુષ્પ, લોધ્ર અને નીલોત્પલ—આ મિશ્રણનું ત્રિપલા (ત્રણ પલ) આમ્લપિત્ત નાશક કહેવાય છે. તેને દૂધ સાથે આપવું; તે સ્ત્રીઓના પ્રદરનો નાશ કરે છે.
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
વધુમાં બીજઙ્કૌરણ્ટક, મધૂક (યષ્ટિમધુ) અને શ્વેતચંદન; તેમજ પદ્મ અને નીલોત્પલના મૂળ, સાથે મધૂક, ખાંડ અને તલ લેવા.
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
જ્યારે ગર્ભ દ્રવિત થઈ પડવાની આશંકા હોય, ત્યારે ગર્ભધારણ ટકાવવા દેવદારુ, નભઃ, કુષ્ઠ, નલદ અને વિશ્વભેષજનો યોગ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
કાઞ્ચિકને સારી રીતે પીસી તેલ સાથે મિશ્રિત કરીને લેપ કરવાથી માથાનો દુખાવો શમે છે. મિંધૂત્યને હળવું ગરમ કરી કપડાથી ગાળી કાનમાં નાખવું; તે કાનનો શૂલ દૂર કરે છે.
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
લસણ, તાજું આદુ અને શિગ્રુ (સરગવો) ના રસ અલગ અલગ લઈને, અથવા કેળાનો રસ લઈને, બલા, શતાવરી, રાસ્ના અને અમૃતા (ગુડૂચી) સાથે તૈયાર કરેલું મૈરીયક પીવું જોઈએ.
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
ત્રિફલા સાથે સિદ્ધ કરેલું ઘી તિમિરનાશક અને અનુપમ ઔષધ છે. ત્રિફલા, વ્યોષ અને સૈંધવ સાથે યોગ્ય રીતે સિદ્ધ કરેલું ઘૃત મનુષ્યે પીવું જોઈએ.
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
નીલોત્પલનું પરાગ ગોશકૃત-રસ સાથે મિશ્રિત કરવાથી તે નેત્રહિત, ભેદન (અવરોધભેદક), હૃદ્ય, દીપન અને કફજન્ય રોગનાશક બને છે.
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
આ ગૂટિકાઞ્જન (ગોળીરૂપ અંજન) બનાવવું જોઈએ; દિવસ અને રાત્રિમાં થતી અંધતા માટે તે હિતકારી છે. યષ્ટીમધુ, વચા, કૃષ્ણાના બીજ અને કુટજથી તે સિદ્ધ થાય છે.
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
લીંબડાનો કષાય તેના જ કલ્ક સાથે મિશ્રિત કરીને વમન માટે આપવો. સ્નેહન અને સ્વેદન પછી જવયુક્ત આ તૈયારી વિરેચન રૂપે આપવી જોઈએ.
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
નહિતર મંદાગ્નિ, ગૌરવ અને અરુચિમાં તેને યથાયોગ્ય રીતે પ્રયોગ કરવો. પથ્યા (હરિતકી), સૈંધવ અને કૃષ્ણા (કાળી મરી)નું ચૂર્ણ ગરમ પાણી સાથે પીવું.
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
વિરેચન સર્વરોગનાશક છે; તેમાં શ્રેષ્ઠ ‘નારાચ’ નામનો યોગ છે. આત્રેયે મુનિઓને દર્શાવેલા સિદ્ધયોગોને સુશ્રુતે સર્વરોગહર અને સર્વયોગોમાં અગ્ર્ય કહ્યા છે.
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).