Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

આમ આગ્નેય મહાપુરાણમાં 'ગજચિકિત્સા' નામનો ૨૮૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે 'અશ્વવાહનસાર' નામનો ૨૮૭મો અધ્યાય શરૂ થાય છે. ધન્વંતરિ બોલ્યા: હું અશ્વસવારીનો સાર અને અશ્વચિકિત્સાનું વર્ણન કરીશ. ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ માટે અશ્વોનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ.

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

અશ્વિની, શ્રવણ, હસ્ત અને ત્રણેય ઉત્તરા નક્ષત્રો અશ્વોની પ્રથમ સવારી (આદિવાહન) માટે શ્રેષ્ઠ અને શુભ માનવામાં આવે છે.

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

હેમંત, શિશિર અને વસંત ઋતુઓ અશ્વસવારી માટે યોગ્ય છે; પરંતુ ગ્રીષ્મ, શરદ અને વર્ષા ઋતુમાં અશ્વસવારી નિષેધ છે.

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

ખીલીઓ અને હાડકાંવાળી, ખાડા-ટેકરાવાળી કે કાંટાળી અયોગ્ય જગ્યાએ અશ્વને કઠોર દંડ આપવો કે મારવો જોઈએ નહીં.

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

જ્યારે જમીન રેતી અને કાદવથી ઢંકાયેલી હોય અને ખાડા-ખીણોથી કપટભરી બની હોય, ત્યારે યોગ્ય ઉપાય વિના ત્યાં જ વાહન ચલાવવાનો પ્રયત્ન કરનાર મંદબુદ્ધિ પુરુષ મૂઢ છે।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

તે માત્ર ઘોડા દ્વારા જ વહેંચાય છે—કાઠી (સેડલ) વિના ઘોડાની પીઠ પર બેઠેલો; એ જ રીતે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ કોઈ સમર્થ પુરુષ ક્ષણમાં જ છંદનું જ્ઞાન (ઓળખ અને વ્યાખ્યા) કરાવી શકે છે।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

અભ્યાસ અને એકાગ્ર પ્રયત્નથી, પોતાના સાધન/વાહનનો ધારક સાધક વિનાશાસ્ત્રના પ્રયોગાર્થે સ્નાન કરીને પૂર્વમુખ થઈ દેવતાઓને પોતાના શરીરમાં ન્યાસરૂપે સ્થાપિત કરે।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

પ્રણવ (ઓં) થી આરંભ કરીને ‘નમઃ’ પર અંત થતો મંત્ર લઈ, પોતાના બીજાક્ષરને યથાક્રમે જોડીને—ચિત્તમાં બ્રહ્મા, બળમાં વિષ્ણુ અને પરાક્રમમાં વૈનતેય (ગરુડ) નો ન્યાસ કરવો।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

પાર્શ્વોમાં રુદ્રો નિવાસ કરે; બુદ્ધિમાં ગુરુ (બૃહસ્પતિ) નિવાસ કરે. મર્મસ્થાનોમાં વિશ્વેદેવો; આંખોના વળાંક/કોણે દૃશી અને ઇન્દ્ર; તેમજ બંને કાનમાં અશ્વિનીકુમારો નિવાસ કરે।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

જઠરમાં અગ્નિનું ધ્યાન કરવું; સ્વેદમાં સ્વધા; જિહ્વા પર વાક્; અને વેગમાં અનિલ. પાછળ ‘નાકપૃષ્ઠ’ છે, તથા ખુરાના અગ્રભાગે સર્વ પર્વતો સ્થિત છે.

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

દેહના રોમકૂપોમાં તારાઓનું ધ્યાન કરવું; હૃદયમાં ચંદ્રકલા; તેજમાં અગ્નીરતિ; અને શ્રોણિ તથા લલાટે જગત્પતિનું અધિષ્ઠાન માનવું.

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

અશુભ હેષિત (હિનહિનાટ)માં ગ્રહોનો પ્રભાવ જાણવો; તેમજ ઉરસમાં પીડા હોય તો તે વાસુકિ સાથે સંબંધિત માનવી. ઉપવાસ કરીને સંબંધિત દેવતાની અર્ચના કરવી; અને ‘સાદી’માં જમણા કાને હયગ્રીવ-મંત્ર જપવો.

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

હે હય, ગંધર્વોના રાજા! મારું વચન સાંભળ અને દૂર થઈ જા. તું ગંધર્વકુલમાં જન્મેલો છે; પોતાના કુલને કલંકિત ન કર.

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

દ્વિજોના સત્યવચનની શક્તિથી, તેમજ સોમ, ગરુડ, રુદ્ર, વરુણ અને પવન (વાયુ)ના બળથી (આ કાર્ય સિદ્ધ થાઓ).

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

હુતાશન (અગ્નિ)ની દીપ્તિથી, હે અશ્વ, તારો સાચો જન્મ સ્મર. તું રાજાધિરાજનો પુત્ર છે; સત્યવચનને વારંવાર મનમાં રાખ.

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

‘ક’ અને ‘ઞ’ આ અક્ષરદ્વયને મલહર (અશુદ્ધિ-નાશક) તરીકે સ્મર; વારુણી કન્યાને સ્મર; અને કૌસ્તુભ મણિને પણ સ્મર—જે દેવાસુરોએ ક્ષીરોદસાગર મથન કરતાં ઉત્પન્ન થયા.

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

તું ત્યાં દેવકુળમાં જન્મ્યો છે; તેથી પોતાના વચનનું પાલન કર. અશ્વોના કુળમાં જન્મેલો તું મારો શાશ્વત મિત્ર બન.

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

હે મિત્ર, મારી આ વાત સાંભળ; હે વાહન, મારા માટે સિદ્ધ બન. મારી વિજયની રક્ષા કર અને સમરમાં મારી પણ રક્ષા કર; મને સિદ્ધિ અપાવ.

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

તારા પીઠ પર આરુઢ થઈ દેવોએ પ્રાચીન કાળે દૈત્યોને સંહાર્યા; હવે તારા પર ચઢીને હું શત્રુસેનાને જીતિશ.

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

શત્રુના કાન પાસે ફુસફુસાટ જેવો ભ્રમક ઉપાય કરી તેમને મોહીત કરીને, સવારએ ઘોડાને ફેરવી વાળવો જોઈએ; યુદ્ધ આગળ ધપાવતાં અંતે વિજય થાય છે।

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

ઘોડાના પોતાના શરીરમાંથી ઊપજતા દોષો મોટાભાગે કઠોર સુધારક પ્રયત્નથી દૂર થાય છે; અને તેના ગુણો ઉત્તમ તાલીમકાર/સવાર દ્વારા ફરી સ્થાપિત થાય છે।

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

ઉત્તમ સવાર/તાલીમકારથી ઉપજેલા (અર્જિત) ગુણો પણ સહજ જેવા દેખાય છે; પરંતુ અન્ય સવારો વિરોધ થતાં એ અર્જિત ગુણોથી બીજા ગુણો—અહીં સુધી કે સહજ ગુણો પણ—નાશ કરે છે।

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

એક વ્યક્તિ ગુણોને જાણે છે, બીજો તેમ જ દોષોને ઓળખે છે. ધન્ય છે તે બુદ્ધિમાન જે બંને જાણે; મંદબુદ્ધિ તો કશું જ જાણતો નથી।

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

જે યોગ્ય કર્મ જાણતો નથી, ઉપાય જાણતો નથી, આવેગમાં આસક્ત છે, અતિ ક્રોધી છે, કઠોર દંડમાં રત છે અને છિદ્ર (દુર્બળતા) શોધી તેનો લાભ લે છે—એવો માણસ મારા દ્વારા પણ પ્રશંસનીય નથી।

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

તે યજ્ઞના ઉપાયો અને વિધિઓમાં નિપુણ, ચિત્ત તથા સંકલ્પને જાણનાર, શુદ્ધ અને દોષનાશક છે. તે સદા ગુણાર્જનમાં તત્પર અને સર્વ કર્મકાંડમાં પ્રવીણ છે.

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

પછી લગામ પકડીને અને વાહનના પીઠ પર ચઢીને, સવારએ પોતાના આસન અને સંભાળ મુજબ ડાબા-જમણા ભેદથી વાહનને નિયંત્રિત કરીને ચલાવવું જોઈએ.

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

આ રીતે (સંકેતોને) જાણી—જ્યારે ઘોડાના શરીરમાં દર્શાવેલ લક્ષણો દેખાય—તો ચઢ્યા પછી ઉત્તમ ઘોડાને અચાનક મારવું નહીં. મારવાથી દ્વિવિધ હાનિ થાય છે અને ભયથી મોહ (નિયંત્રણભંગ) પણ જન્મે છે.

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

સવારે સવારએ હળવા ઉછાળ સાથે લગામ ઊંચી કરીને ઘોડાને ચલાવવો. ધીમે ધીમે—નાલ/ખુરથી પ્રહાર કર્યા વિના—લગામ પકડીને, દિવસના અંતે ફરી તેને અભ્યાસ કરાવવો.

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

પ્રથમ ઉપાય ‘આશ્વાસન’ (સાંત્વના) કહેવાયો છે. દૂત દ્વારા ‘સામ’ અને ‘ભેદ’ પ્રયોગ કરવાના. ચાબુકથી તાડન અને દંડવિધાન ‘દંડ’; ભેટ આપવી ‘દાન’; અને યોગ્ય સમય સુધી ધીરજ રાખવી ‘કાલસહિષ્ણુતા’ છે.

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

પગથિયાવાર શુદ્ધિ કરતી વખતે પૂર્વવિધિ પછી ઉત્તરવિધિ ક્રમે ક્રમે કરવી જોઈએ. જીભની નીચે નિર્ધારિત પ્રયોગ કરવો અને વાહનરૂપે—અર્થાત્ અશ્વને માધ્યમ બનાવી—એ જ ઔષધ આપવું.

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

ઘણી પટ્ટીઓવાળી લગામ અને ગાલ‑પટ્ટી સાથે અશ્વને અભ્યાસમાં પ્રવેશ કરાવવો. પછી બંધનો ધીમે ધીમે ઢીલા કરતાં, તેનો ભય/પ્રતિરોધ ભૂલાવી સવારી માટે તાલીમ આપવી.

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

જિહ્વા‑અંગમાં દોષ ધરાવતા અશ્વની જિહ્વા‑ગ્રંથિ (ફ્રેનુલમ)ને મુક્ત/ઢીલી કરવી. જીભની કઠિનતા ‘સ્તોભ’ (અટકતી ધ્વનિ) ન રહે ત્યાં સુધી દૂર કરવી.

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

તે સો પડનું ઉરસ્ત્રાણ (વક્ષ‑રક્ષક) બનાવે અને તેને ઢીલ વિના બાંધે/છોડે. મુખ ઊંચું રાખી, પોતાનું વાદ્ય વગાડતો, તેનું ઉરસ્ત્રાણ દૃઢ અને અશ્લથ રહે છે.

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

આ રીતે ગોઠવીને શ્રેષ્ઠ અશ્વસવાર માત્ર દૃષ્ટિથી, સહજ લીલાભાવે અશ્વને ચલાવે. તેનું ડાબું પૂર્વભાગ ડાબી વલ્ગા સાથે સંયુક્ત અને સમન્વિત રહે.

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

જે પશ્ચિમનો પગ પાછો ખેંચે છે, તે તે પગ પકડાય ત્યારે ક્રમે જમણી તરફ જાય છે; અને જે આ ક્રમમાં સેવા કરે છે, તે વામાવર્તે—અર્થાત્ શુભ દક્ષિણાવર્તના વિરુદ્ધ ગતિથી—કરે છે।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

એ જ રીતથી બંને પગ પકડવા; ખરેખર પહેલાં ડાબો પગ જ પકડવો. પગને આગળ છોડીને (સ્થિર) મૂકતાં અત્યંત દૃઢ આસન ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘યૌ’ અને ‘હૃતૌ’—આ શબ્દો ‘દુષ્કર કાર્ય’ના અર્થમાં વપરાય છે. ‘મોટક’ નાટકાયન (નાટ્યપાઠ/ખંડ)નું નામ છે. ‘સવ્યહીન’ વ્યક્તિને ‘ખલીકાર’ કહે છે. તેમ જ ‘હનેન’ શબ્દ ‘ગણના/ગુણના’ના અર્થમાં આવે છે।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

ઘોડાનું મોઢું આગળ તરફ ફેરવવું તેનો સ્વભાવ જ છે; એવી સ્થિતિમાં ઘોડાના પગ પકડવા (અથવા રોકવા) માટે આ યોગ્ય કારણ નથી।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

ઘોડો વિશ્વાસમાં આવ્યો છે એમ જોઈ આસન (કાઠી)ને મજબૂત રીતે દબાવવું; તેને રોકીને મોઢા પાસેનો આગળનો પગ પકડી તપાસ કરવી—આ નિરીક્ષણ હિતકારી છે।

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

બંને રાગને દૃઢપણે દબાવી અને વલ્ગા પાછળ ખેંચવાથી ઘોડો અટકાવી વશમાં લેવાય છે. આ રીતે બાંધવાથી તેના બંને આગળના પગ નિયંત્રિત થાય છે; તેવી નિયંત્રણકારી આજ્ઞાને ‘વક્વન’ કહે છે.

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

વલ્ગા દ્વારા ઘોડાના પગોને યોગ્ય રીતે સંયોજિત કરીને, પછી ઇચ્છા મુજબ વલ્ગા ઢીલી કરવામાં આવે છે. જ્યાં બહારની એડીના પ્રયોગથી નિયંત્રણ થાય, તે ક્રિયાને ‘તાડન’ (સુધારક પ્રેરણા) માનવામાં આવે છે.

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

પ્રલયકાળે થનારા વિપ્લવને જાણીને બુદ્ધિમાન પુરુષે આ જ ક્રમથી આગળ વધવું જોઈએ. ચોથી રીત ‘મોટન’ દ્વારા આ વિહિત વિધિ સંપન્ન થાય છે.

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

જો નાના મંડળ (વ્યાયામ-વૃત્ત)માં ઘોડો પોતાનો ખુર નીચે ન મૂકે, તો નાભિ પ્રદેશની નજીક ‘મોટન’ અને ‘ઉદ્વક્ક’ બિંદુઓ પર પકડી તેને નિયંત્રિત ખુર મૂકવા પ્રેરિત કરવો જોઈએ.

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

પટ્ટી/બંધને વાળી ગાદી જેવી બનાવી આસન/આધાર પર મૂકી, દૃઢ પરંતુ કોમળ પકડ સાથે આગળ વધવામાં આવે—જ્યાં આ રીતે સંಗ್ರહથી અંગ સ્થિર અને સુરક્ષિત થાય—તે પ્રક્રિયાને ‘સંગ્રહણ’ કહે છે.

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

સ્થાને દૃઢ રહી પાર्श્વ પર પ્રહાર કરીને (અશ્વ/પ્રતિસ્પર્ધીનું) મન વ્યગ્ર કરવું; પછી પગથી લગામ ખેંચી, કંટકસમાન અવરોધભરી દોડે ભાગનારને પકડી રોકવો।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

જે ઘોડો ઊભો ચઢે ત્યારે એડી અને પગના દબાણથી વશ થાય અને ‘ખલી’ (બિટ/કર્બ) સ્વીકાર કરાવી પકડાય, તેને ‘ખલીકાર’ કહે છે; તે ચલાવા યોગ્ય અશ્વ છે।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

ત્રણ ગતિઓમાં (વિધિ-નિર્ણયમાં) અપરાધીને માત્ર ચોથો ભાગ મળે છે, ઇચ્છિત ફળ નહીં. પરંતુ જ્યાં હત્યા કર્યા પછી પણ દંડ દ્વારા જ વ્યવહાર કરવો પડે, તે પ્રકરણ ખરેખર ગહન છે।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

ચતુષ્ક (ચાર પ્રકારના સાધન) વડે ‘ખલી’ બાંધી, ઘોડાને બીજી લગામ/દોરીથી નિયંત્રિત કરવો. અને તેને ઉચ્છાસ (ફુંકાર/સ્નોર્ટ) કરાવી અન્ય પકડથી પકડી લેવાય, તો એ રીત ફરી ‘ઉચ્છાસન’ કહેવાય।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

જો પ્રતિસ્પર્ધી સ્વભાવથી બહાર તરફ સરકે/વળે, તો એ જ દિશામાં પાદાયન (પગલું આગળ વધારવું) લગાવી તેને પકડવો; આને ‘મુખ-વ્યાપર્તન’—અર્થાત્ મુખ/મસ્તક ફેરવી વશ કરવું—કહે છે।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

પછી ‘પાદ’ને ત્રિવિધ વિન્યાસમાં યથાક્રમે સ્થિર કરીને, મંડલ આદિથી આરંભ કરી પંચધારાઓમાં ક્રમશઃ સાધના-સિદ્ધિ કરવી।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ઘૂંટણથી ઉપરનો ભાગ શિથિલ રાખીને મૃદુ રીતે સવારી કરવી; અંગોમાં લાઘવ થાય ત્યાં સુધી જ ઘોડાને ચલાવવો।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

જ્યારે ઘોડો ખભા પર મૃદુ, મોઢામાં (લગામ સ્વીકારમાં) હલકો અને સર્વ સાંધામાં શિથિલ હોય, તથા સવારના સંકેતોને વશ રહે—ત્યારે તે ઘોડાને ‘સંગ્રહ’ કરવો।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

જ્યારે પાછળનો પગ સારી રીતે સ્થિર હોય, ત્યારે તેને છોડવો (ઉઠાવવો) નહીં; એ સમયે ‘બલ્ગયા’ વિધિમાં બંને હાથથી ખેંચીને અંદર લાવવાની ક્રિયા કરવી।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

ત્યાં ઘોડો ‘ત્રિક’ સ્થિતિમાં ઊભો રહે—ગરદન ઊંચી અને મુખ સમ; તેના બંને પાછળના પગ ધરા પર હોય અને આગળના પગ જાણે અંતરીક્ષમાં આધારિત (હલકા/ઉઠેલા) હોય।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

ત્યારે દૃઢ રોક (નિયંત્રણ) કરવું જોઈએ; અને મુઠ્ઠીથી લગામ/પટ્ટો પણ કસીને પકડવો, જેથી ઘોડો અચાનક ખેંચાયો છતાં ઠપ થઈને ઊભો ન રહે।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

જે વિરોધી શરીરને ફેંકી-ફેંકી હલાવે છે, તેને મંડલ-ભ્રમ (વર્તુળાકાર ફેરા) વડે વશમાં કરવો. અને જે ખભા પર ઉઠાવી ફેંકે, તેને ‘વલ્ગા’ (અચાનક ઝંપ/છલાંગ) વડે દબાવી નિયંત્રિત કરવો।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

ગોમય, લવણ અને ગોમૂત્રને ઉકાળી તેમાં માટી ભેળવી બનાવેલો અંગ-લેપ, માખી વગેરેના કાટા/ડંખની અસર તથા થાક નાશ કરે છે।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

ભદ્રા વગેરે જાતિના ઘોડાઓને મધ્યાહ્ને સવારએ પાતળો માંડો (દળિયો/ઝોળ) આપવો જોઈએ. મંદ/દુર્બળ દેખાવ, ઉત્સાહનો અભાવ અને ભૂખ—આ ઘોડાની (દુર્બળ) સ્થિતિનાં લક્ષણો છે।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

ઘોડો જેટલો વશ હોય તેટલી જ શિક્ષા આપવી; અતિ હાંકવાથી શિસ્ત નષ્ટ થાય છે. અતિ ન હાંકીએ તો તેઓ ભટકતા નથી; તેથી ઉગ્ર/મજબૂત મોઢાવાળા ઘોડાઓને પણ વિધિપૂર્વક ચલાવી (વ્યાયામ કરાવી) સંભાળવા જોઈએ।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

બંને ઘૂંટણથી દૃઢ દબાવી અને મુઠ્ઠીની પકડ સ્થિર રાખીને ઘોડાને સંયમમાં રાખવો. અયાળની વેણીના પ્રકાર—‘ગોમૂત્રાકુટિલા’ (સર્પિલ વળાંક), ‘કુંડલિતા’, ‘પદ્મમંડલ’ અને ‘માલિકા’।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

‘ઓલૂખલિકા’ નામે પાંચ પ્રકાર અપનાવવાના; તેમાં ‘ગર્વિતા’ અતિપ્રસિદ્ધ કહેવાય છે. ભેદ—સંક્ષિપ્ત, વિક્ષિપ્ત, કુંચિત અને યથાચિત (યોગ્ય મુજબ)।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

‘વલ્ગિત’ અને ‘અવલ્ગિત’ એમ પણ કહેવાય છે; તેમજ ‘ષોટા’ પણ આ રીતે ઉલ્લેખિત છે. ‘વીથી’નું પરિમાણ સો ધનુષ સુધી છે; તેમજ એંસી અને નેવું પરિમાણ પણ જણાવ્યાં છે।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

‘ભદ્ર’ ઘોડો સહેલાઈથી તાલીમ પામે છે. ‘મંદ’ ઘોડાનું મન માત્ર દંડ (ચાબુક) પર જ સ્થિર રહે છે, એટલે દંડથી જ ચાલે છે. ‘મૃગજઙ્ઘ’ (હરણ-જાંઘ) ‘મૃગ’ પ્રકારનો ઘોડો; અને ‘સંકીર્ણ’ પ્રકારમાં આ ગુણોનું મિશ્રણ સમજવું.

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

જે શર્કરા, મધુ અને લાજ (ભૂંજેલા ધાન)માંથી ઉત્પન્ન મીઠી તૈયારી સમાન, સુગંધિત; જે અશ્વ, શુચિ, ‘દ્વિજ’ (બ્રાહ્મણ) સમાન; તેજસ્વી, ‘ક્ષત્રિય’ સમાન; અને વિનયી તથા બુદ્ધિમાન હોય—આવા શુભ ઉપાધિ/લક્ષણો જણાવાયા છે।

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

અશુચિ, ચંચળ, મંદ, વિકૃતરૂપ, વિપરીતમતિવાળો અને દુષ્ટ એવો શૂદ્ર; તેમજ લગામથી કાબૂમાં રાખવો પડે એવો ઘોડો, અને જે મોઢામાંથી લાળ બતાવે—આ બધાં અશુભ લક્ષણો છે.

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

તેને તાલીમની રેખાઓમાં યોગ્ય રીતે લગાવવો, લગામ પકડવી અને છોડવી એવા અભ્યાસ સાથે. હવે હું ઘોડા વગેરેના લક્ષણો કહું છું, જેમ શાલિહોત્રે યથાવત્ શીખવ્યું છે.