Adhyaya 282

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘વૃક્ષાયુર્વેદ’ નામનો ૨૮૧મો અધ્યાય. હવે ૨૮૨મો અધ્યાય—‘નાનારોગહર ઔષધિઓ’ શરૂ થાય છે. ધન્વંતરીએ કહ્યું: સિંહી, શટી, નિશાયુગ્મ (હળદર અને દારુહળદર) તથા વત્સકનો ક્વાથ શિશુના સર્વ અતિસાર અને સ્તન્યદોષજન્ય વિકારોમાં પ્રશસ્ત છે।

Verse 2

शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः

શૃંગીને કૃષ્ણા અને અતિવિષા સાથે ચૂર્ણ કરી મધ સાથે ચાટવું. અતિવિષા એકલી પણ શિશુના કાસ, છર્દિ અને જ્વરને હરે છે।

Verse 3

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्

બાળકો માટે વચા (વચ) ઘીમાં મિશ્રિત કરીને, ઉત્તમ દૂધ સાથે અથવા તેલયુક્ત કરીને સેવન કરાવવી. અથવા બાળક યષ્ટિકા (યષ્ટિમધુ) કે શંખપુષ્પી દૂધ સાથે પીવે.

Verse 4

वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं

શિશુમાં વાણી, રૂપ, સમૃદ્ધિ, આયુષ્ય, મેધા અને શ્રીની વૃદ્ધિ થાય છે. વચા, અગ્નિશિખા, વાસા, શુણ્ઠી, કૃષ્ણા અને નિશા—આ રોગનિવારક ઔષધિઓના સેવનથી તે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 5

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां

બાળક સવારે યષ્ટિમધુ સાથે સૈંધવ (શિલાલવણ) મિશ્રિત મેધાવર્ધક યોગ પીવે. તેમજ દેવદારુ, મહાશિગ્રુ, ફલત્રય (ત્રિફલા) અને પયો મુચા વગેરેના મેધ્ય પ્રયોગો પણ વિહિત છે.

Verse 6

क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः

કૃષ્ણા (પિપ્પલી) અને મૃદ્વીકા (કિસમિસ)થી બનેલો ક્વાથ તથા કલ્ક-પ્રયોગ સર્વ પ્રકારના કૃમિઓને નાશ કરે છે. તેને ત્રિફલા, ભૃંગ (ભૃંગરાજ) અને વિશ્વા (સૂંઠ)ના રસમાં મધ અને ઘી સાથે સેવન કરવું.

Verse 7

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः

રોગાવસ્થામાં શિશુ માટે મેષીનું દૂધ અને ગોમૂત્રથી સिक्त (ભીંજવેલ/સંસેચિત) પ્રયોગ હિતકારી છે. નાકમાંથી રક્તસ્રાવ દૂર કરવા નસ્યરૂપે દુર્વારસ અહીં ઉત્તમ ગણાયો છે.

Verse 8

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्

લસણ, તાજું આદુ અને શિગ્રુ (સરગવો) નો નીચોડેલો રસ કાનમાં ભરવો વિહિત છે. અથવા આદુ‑સિદ્ધ તેલ વાપરવું; તે કાનનો શૂલ શમાવે અને હોઠના રોગો દૂર કરે છે.

Verse 9

सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्

‘સિંહી ષષ્ટી’ (ખ) સૂત્રમાં ‘શૂલહા’ શબ્દમાં પુલ્લિંગનો નિર્દેશ આર્ષ (પ્રાચીન) પરંપરા છે; તેમજ ‘મૂત્રહા, શોષરોગનુત્’ (ઞ) માં પણ. હવે ઔષધ—જાતીપત્ર, ફળ (એલચી), વ્યોષ (ત્રિકટુ), કવલ, મૂત્રક અને નિશા (હળદર) ને અભયા (હરિતકી)ના કલ્ક સાથે દૂધના ક્વાથમાં તૈલ સિદ્ધ કરવાથી, તે ઔષધીય તૈલ દ્વિજોની પીડા દૂર કરે છે.

Verse 10

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये

ધાન્યામ્બુ (ચોખાનું માડ) અને નારિકેલજળ, ગોમૂત્ર સાથે, ક્રમૂક (સુપારી) અને વિશ્વા (સૂંઠ) નાખી ઉકાળવું. તેનાથી કબલ (ગંડૂષ/કુલ્લા) કરવો; જિહ્વા તથા તેના ઉપરના ભાગના વિકારો શાંત થાય છે.

Verse 11

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा

લાંગલીના કલ્ક અને નિર્ગુંડીના રસથી સિદ્ધ કરેલું તૈલ નસ્યકર્મ દ્વારા ગંડમાળા (ગ્રંથિ‑સ્ફীতি) તથા ગલગંડ (ગળાની ગાંઠ/ઘેંઘા) નો નાશ કરે છે.

Verse 12

पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः

અર્ક, પૂતીક, સ્નૂહી, રુઘ્ઘાત અને જાતી ના કોમળ પલ્લવોમાંથી (ચૂર્ણ/લેપ) બનાવી તેમાં ગોમૂત્ર ભેળવી ઉદ્વર્તન (દેહમર્દન) કરવું; તે સર્વ ત્વગ્દોષોનો નાશ કરે છે.

Verse 13

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्

વાકુચીને તલ સાથે ભોજનરૂપે લેવાથી કુષ્ઠ (દીર્ઘકાળીન ચર્મરોગ) નાશ પામે છે; એક વર્ષ સતત સેવન કરવાથી તે નિશ્ચિત ઉપચારરૂપ બને છે. તેમ જ પથ્યા (હરિતકી)ને ભલ્લાતક સાથે તેલ અને ગોળની પિંડિ બનાવી લેવાથી કુષ્ઠ પર વિજય થાય છે.

Verse 14

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया

ગुदાંકુર (અર્શ/બવાસીર)માં પૂતીક, વહ્નિ, રજની, ત્રિફલા અને વ્યોષના ચૂર્ણથી યુક્ત તક્ર (છાશ) પીવું જોઈએ; અથવા ગોળ સાથે અભયા (હરિતકી) ભક્ષણ કરવી જોઈએ.

Verse 15

फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा

ક્ષૌદ્ર-ક્ષૌદ્ર (મધ અથવા શેરડીના રસ સમાન) પ્રમેહ ધરાવતા દર્દીએ ફલદાર્વી અને વિષાણનો ક્વાથ અથવા ધાત્રી (આમળકી)નો રસ પીવો જોઈએ; અથવા રજની (હળદર)નો કલ્ક સેવવો જોઈએ.

Verse 16

वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी

રસયુક્ત વાસા (વાસાગર્ભ) તથા ‘વ્યાધિઘાત’ ક્વાથને એરંડતેલ સાથે મેળવી પીવાથી વાત-શોણિત (વાતજન્ય રક્તવિકાર) શમે છે. પિપ્પલીને પ્લીહા-રોગહરી કહેવાય છે.

Verse 17

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्

જઠર-રોગી માટે કૃષ્ણા (કાળી મરી)ને સ્નુક્ષીર (સ્નુહીનું ક્ષીર/દૂધ)થી વારંવાર ભાવિત કરીને આપવી જોઈએ; અથવા દંત્યાગ્નિ, વિડંગ અને વ્યોષના કલ્કથી યુક્ત દૂધ આપવું જોઈએ.

Verse 18

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्

ગ્રન્થિકા, ઉગ્રા, અભયા, કૃષ્ણા (પિપ્પલી) અને વિદંગને ઘીમાં સિદ્ધ કરી, સારી રીતે ખાટા (સુસંસ્કૃત) છાશ સાથે આપવાથી ગ્રહણીદોષ, અર્શ, પાંડુ, ગુલ્મ તથા આંતરડાના કૃમિ નાશ પામે છે।

Verse 19

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं

ત્રિફળા, ગુડૂચી, વાસા અને તિક્ત ભૂનિંબનો ક્વાથ મધુ સાથે લેવાથી પાંડુરોગ તથા કામલા (પીળિયા) નાશ પામે છે।

Verse 20

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्

રક્તપિત્તથી પીડિત દર્દીએ વાસાનો રસ ખાંડ અને મધુ સાથે પીવો; અથવા વરી, દ્રાક્ષા, બલા અને શુણ્ઠીથી અલગ રીતે સિદ્ધ કરેલું દૂધ પીવું।

Verse 21

वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्

ક્ષયરોગી વરી, વિદારી, પથ્યા, બલાત્રય અને વાસકને શ્વદંષ્ટ્રા સાથે મધુ અને ઘૃત મિશ્રિત કરીને લેહ્યરૂપે ચાટી લે।

Verse 22

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्

પથ્યા (હરિતકી), શિગ્રુ, કરંજ અને અર્ક-ત્વકસારનો પ્રયોગ—મધુ અને સૈંધવ સાથે, તથા મૂત્ર સહિત—વિદ્રધિ (ઊંડો ફોડો) નાશ કરે છે; સૂજનને પરિપાક (પકાવા) માટે આ આપવામાં આવે છે।

Verse 23

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे

ત્રિવૃતા, જીવતી, દંતી, મંજિષ્ઠા, બે શર્વરી, તાર્ક્ષજ અને લીમડાના પાનથી બનેલો લેપ ભગંદર (ફિસ્ટુલા) માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે।

Verse 24

रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी

રુગ્ઘાતજ અને નીલાક્ષા ચુર્ણને મધ સાથે મિશ્રિત કરી વસ્ત્રવત્તિ બનાવી વ્રણમાં મૂકવી; તે વ્રણને શુદ્ધ કરે અને રોગની ફેલાતી ગતિ નાશ કરે છે।

Verse 25

श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं

શ્યામા, યષ્ટિ (મુલેઠી), નિશા (હળદર), લોધ્ર, પદ્મક, ઉત્પલ, ચંદન અને મરીચ સાથે દૂધમાં શૃત કરેલું તેલ વ્રણરોહણકારક બને છે।

Verse 26

श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं

શ્રીકાર્પાસના દળ, ભસ્મ, ફલ, ઉપલવણ અને નિશા સાથે પિંડીસ્વેદન તૈયાર કરવું; તાંબાના પાત્રમાં પ્રક્રિયા કરી તેલ સાથે વાપરવાથી તે ક્ષત (ઘાવ) માટે ઔષધ બને છે।

Verse 27

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्

કુંભીનો આંતરિક સાર દૂધ સાથે મિશ્ર કરી અગ્નિથી ગરમ કરીને વ્રણ પર લેપ કરવો; એ જ વ્યાધિ નારિકેલ-રજ (નાળિયેરનો પરાગ/ચૂર્ણ) અને ઘીનું મિશ્રણ કરીને સેક/સિંચન કરવાથી શમે છે।

Verse 28

विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी

વિષ્વા, અજમોદા, સૈંધવ (પથ્થર મીઠું) અને ઇમલીની છાલ, તથા સમમાત્રામાં અભયા (હરિતકી) મેળવી તૈયાર કરેલ યોગ છાશ અથવા ગરમ પાણી સાથે પીવાથી અતિસાર નાશ પામે છે।

Verse 29

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्

વત્સક, અતિવિષા, વિષ્વા, વિલ્લ (વીલા) અને મુસ્તા સાથે ઉકાળેલું પાણી—આમયુક્ત અથવા જૂના અતિસારમાં તથા શ્લેષ્મ/રક્તસહિત શૂલ (આમૃક-શૂલ)માં દર્દીને પાવડાવું જોઈએ।

Verse 30

अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया

શૂલવાળો વ્યક્તિ અંગારામાં શેકેલું શુદ્ધ સૈંધવ ગરમ પાણી સાથે પીવે; અથવા તે શૂલમાં સૈંધવ, હિંગુ, કણ (પિપ્પલી) અને અભયા નો યોગ પણ ઉત્તમ છે।

Verse 31

कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्

કટુરોહ, ઉત્કણા, ટંક અને લાજનું ચૂર્ણ મધમાં ભીંજવી—અથવા કટુરોહ, ઉત્પલ, ટંક અને લાજનું ચૂર્ણ—છિદ્રવાળા કપડામાં રાખી મોઢામાં મૂકવાથી અતિ તૃષા નાશ પામે છે।

Verse 32

पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्

પાઠા, દાર્વી અને જાતિ (ચમેલી)ના પાંદડા; દ્રાક્ષા, મૂળ અને ફલત્રય (ત્રિફલા) સાથે સાધિત ક્વાથમાં મધ ભેળવી કવળ (ગરારા) કરવાથી મોઢાના દોષ/અશુદ્ધિ દૂર થાય છે।

Verse 33

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः

કૃષ્ણા (પિપ્પલી), અતિવિષા, તિક્ત દ્રવ્યો, ઇન્દ્રદારુ, પાઠા અને પયો મુચનો ક્વાથ મૂત્રમાં ઉકાળી, મધ સાથે પીવાથી ગળાના સર્વ રોગો દૂર થાય છે।

Verse 34

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति

પથ્યા, ગોક્ષુર, દુસ્પર્શા, રાજવૃક્ષ અને શિલાભિદનો કષાય મધ સાથે પીવાથી મૂત્રકૃચ્છ્ર (કષ્ટદાયક મૂત્રવિસર્જન) દૂર થાય છે।

Verse 35

वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्

વંશત્વક (વાંસની છાલ) અને વરુણનો ક્વાથ શર્કરા/અશ્મરી (કંકર અને મૂત્રપથરી) તોડે છે। તેમજ શ્લીપદ (હાથીપગ) ધરાવનારએ શાકોટનો ક્વાથ મધ અને દૂધ સાથે નિયમિત લેવો।

Verse 36

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा

માષ (ઉડદ), અર્કની છાલ અને દૂધથી સિદ્ધ કરેલું તેલ, તેમાં મધ અને સૈંધવ (પથ્થર મીઠું) ભેળવી ઉપયોગ કરવાથી પાદરોગ દૂર થાય છે; તેમજ જાલકુક્કુટમાંથી મળેલું ઘી પણ પગના રોગો નાશ કરે છે।

Verse 37

शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने

શુણ્ઠી, સીવર્ચલા (કાળું મીઠું) અને હિંગનું ચૂર્ણ—શુણ્ઠીરસ સાથે ભેળવી ઘી સાથે આપવાથી—વેદના દૂર થાય છે। આ ક્વાથ-પ્રયોગને બદ્ધાગ્નિ (દબાયેલી જઠરાગ્નિ) માટે ઉપચાર તરીકે જાણો।

Verse 38

सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्

ગુલ્મથી પીડિત દર્દીએ સૌવર્ચલ (કાળું મીઠું), પિપ્પલી, હિંગુ વગેરે દીપન દ્રવ્યોના રસ સાથે મિશ્રિત છાશ પીવી; અથવા વિડા અને દીપ્યક સાથેની છાશ પણ પીવી।

Verse 39

धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः

ધાત્રી (આમળા), પટોલ અને મુદગ (લીલા મગ) નો ક્વાથ ઘી સાથે લેવાથી વિસર્પ નાશ પામે છે. બીજો ઉપાય—શુણ્ઠી, દારુણવા અને દૂધનો ક્વાથ મૂત્ર સાથે આપવો।

Verse 40

सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः

સુંઠ અને પિપ્પલીના ચૂર્ણ-ક્ષાર તથા ફળનો ક્વાથ શોથ (સોજો) હરે છે. તેમજ ગોળમાં શિગ્રુ અને ત્રિવૃત ભેળવી, સૈંધવ લવણના ચૂર્ણ સાથે આપવાથી સોજો શમે છે।

Verse 41

त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्

ત્રિવૃતના ફળનો ક્વાથ ગોળ સાથે લેવાથી વિરેચન (રેચક) થાય છે. વચા અને ફળના કષાયથી સિદ્ધ કરેલું દૂધ વમનકારક (ઉલટી કરાવનાર) બને છે।

Verse 42

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्

ત્રિફળાના સો પલ (પ્રત્યેક ભાગ) ને મધથી ભાવિત કરવું. પછી દ્રાક્ષા, અમૃતા (ગુડૂચી) અને ‘ફલત્રય’ સાથે, વિડંગ અને લોહચૂર્ણ—આ બન્નેને પણ દશમ ભાગ પ્રમાણમાં ભેળવીને ગ્રહણ કરવું।

Verse 43

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः

શતાવરી, ગુડૂચી અને અગ્નિ (ચિત્રક)ના એકસો વીસ પલ લઈ, મધ, ઘી અને તિલજ પદાર્થો સાથે મિશ્રિત કરીને લેહ્યરૂપે ચાટવું; તેથી વળી અને પલિત દૂર થાય છે।

Verse 44

शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता

નિશ્ચયે મનુષ્ય સર્વ રોગોથી રહિત રહી સો વર્ષ જીવી શકે છે. મધ સાથે અને શર્કરા મિશ્રિત ત્રિફલા સર્વ રોગોનો નાશ કરે છે।

Verse 45

सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः

શર્કરા, મધ અને ઘીથી યુક્ત—કૃષ્ણા (પિપ્પલી) સહિત—ત્રિફલા; તેમજ પથ્યા (હરીતકી), ચિત્રક, શુણ્ઠી, ગુડૂચી અને મુષલીનું રજ (ચૂર્ણ)—આ ઔષધયોગ છે।

Verse 46

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले

ગોળ સાથે ભક્ષણ કરવાથી તે રોગહર બને છે અને ત્રણસો વર્ષ જીવેલા સમાન પ્રભાવ આપતું કહેવાય છે. જવા-પુષ્પનું થોડું ચૂર્ણ ગોળી બનાવી જળમાં વિસર્જિત કરવું જોઈએ।

Verse 47

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना

તેલને ઘી જેવું ઘાટું કરવું; થોડું ચૂર્ણ પાણી સાથે મિશ્રિત કરીને—આ ધૂપ (ધૂમન) માટે—વૃષદંશ-જરાયુ (વૃષ/બળદ સંબંધિત ઝિલ્લી/અપરા) સાથે વિશેષ પ્રયોગ રૂપે દર્શાવાયું છે।

Verse 48

पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्

ફરી માક્ષિક (મધુમાખીના મોમ) ધૂપથી તે પૂર્વવત્ દેખાય છે. તેમ જ કપૂર-જળથી સિદ્ધ અભિષેક-તેલમાં પાટલીમૂળ ભેળવી પ્રયોગ કરવો જોઈએ.

Verse 49

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं

દ્રવ્યને પીસીને બંને પગ પર લેપ કરી મનુષ્યે સળગતા અંગારાઓ પર ચાલવું. તૃણ-ઉત્થાન વગેરેને વ્યૂહરૂપે ગોઠવી તે ખરેખર એક અદ્ભુત દર્શાવે છે.

Verse 50

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं

વિષનિવારણ, ગ્રહપીડા, વેદના-નાશ, (હાનિકર પ્રભાવનો) ધ્વંસ, ક્ષુદ્ર-નર્મ (નાના જાદુઈ કૌશલ્ય) અને કામિક (આકર્ષણ/કામ્ય) કર્મ—આ બધું તને માટે ષટ્કર્મ તરીકે કહેલું છે, જે દ્વિવિધ સિદ્ધિના આશ્રય પર આધારિત છે.

Verse 51

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्

જ્યાં મંત્રજપ, ધ્યાન, ઔષધિઓનું વર્ણન અને મુદ્રાપૂજા—મુષ્તિ મુદ્રાઓ સહિત—ઉપદેશાય છે અને ચતુર્વર્ગનું ફળ જણાવાયું છે; જે તેને પાઠ કરે છે તે સ્વર્ગે જાય છે.