Adhyaya 288

Verse 1

आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

હવે બે સો અઠ્ઠ્યાસી-આઠમો અધ્યાય—અશ્વચિકિત્સા. શાલિહોત્ર બોલ્યા: હે સુશ્રુત, હું ઘોડાઓના લક્ષણો અને તેમની સારવાર કહું છું; જેમ કે—જેનાં દાંત અખંડ હોય, દાંત પ્રખર હોય, જડબાં ભયંકર હોય અને તાલુ કાળું હોય.

Verse 2

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

અને ‘કૃષ્ણજિહ્વ’ નામનો પ્રકાર; તેમજ ‘યમજોજાતમુષ્ક’; ‘દ્વિશફ’ અને ‘શૃંગી’; તેમજ ‘ત્રિવર્ણ’ અને ‘વ્યાઘ્રવર્ણક’ (વાઘ-રંગ) પ્રકાર પણ છે.

Verse 3

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

‘ખરવર્ણ’ (રૂક્ષ/ધૂસર રંગ), ‘ભસ્મવર્ણ’ (રાખ-રંગ), ‘જાતવર્ણ’ (જન્મજાત રંગ), ‘કાકુદી’ (કૂબ/ઉભારવાળો પ્રકાર), ‘શ્વિત્રી’ (સફેદ ચાંઠાવાળો), ‘કાકસાદી’ (કાગડા જેવો કાળો/ધૂમિલ), અને ‘ખરસાર’ (કઠોર-ઘન) —આ પણ નામિત પ્રકાર તરીકે ગણાયા છે.

Verse 4

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

(ગ્રહ/પીડાકારક સત્તાઓ) વાનરાક્ષ, કૃષ્ણશટ, કૃષ્ણગુહ્ય તથા કૃષ્ણપ્રોથ; તેમજ શૂક અને ‘ય’—જે તિત્તિરિ પક્ષી સમાન દેખાય છે।

Verse 5

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

જે ઘોડો દેહરચનામાં વિષમ હોય, શ્વેત પગ ધરાવે, ધ્રુવ (શુભ) આવર્ત વિનાનો હોય અને અશુભ આવર્તોથી યુક્ત હોય—તે તુરંગ વર્જનીય છે।

Verse 6

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

રંધ્ર-ઉપરંધ્રમાં બે બે, મસ્તક અને વક્ષમાં પણ બે બે; તેમજ શિખા (પ્રયાણ) અને લલાટમાં—કંઠના શુભ આવર્ત કુલ દસ કહેવાય છે।

Verse 7

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

કટિ/નિતંબની બાજુ, લલાટ, કર્ણમૂલ, કંઠગર્ત (નિગાલક), બાહુમૂલ અને ગળામાં આવેલા આવર્ત શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; અન્ય સ્થાનોના આવર્ત અશુભ છે।

Verse 8

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

જેઓની કાંતિ શુક, ઇન્દ્રગોપ કે ચંદ્ર જેવી હોય, તેમજ જેઓ કાગડા સમાન વર્ણ ધરાવે; અને જેઓ સુવર્ણવર્ણ તથા સ્નિગ્ધ (મસૃણ-દીપ્ત) હોય—તેઓ સદૈવ પ્રશંસનીય અને શુભ ગણાય છે।

Verse 9

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः

દીર્ઘ ગ્રીવા, પ્રગટ અક્ષિકૂટ (આંખની ઊંચી કાંઠ) અને હ્રસ્વ કર્ણવાળા અશ્વો શોભન અને શુભલક્ષણવાળા માનવામાં આવે છે. અશ્વચિકિત્સક/પાલકે તેમનું યથાવિધિ પાલન-ચિકિત્સા કરવી; પરંતુ જ્યાં અશ્વ ‘રાક્ષા’ નામના દુષ્પ્રભાવ/રોગથી પીડિત હોય, ત્યાંથી વિજયની આશા ત્યજવી।

Verse 10

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

સારી રીતે પાળેલો અશ્વ અને દંતવાળો ગજ શુભફળ આપનારા છે; નહીંતર એ જ દુઃખના કારણ બને છે. વાજિનોને ‘શ્રી’ (લક્ષ્મી)ના પુત્ર, ગંધર્વસંબંધિત, અને રત્નોમાં ઉત્તમ ધન તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે।

Verse 11

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

અશ્વમેધ યજ્ઞમાં અશ્વને તેની પવિત્રતા કારણે અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરવામાં આવે છે. તેમ જ વૃષભને પણ; તેમજ લીમડો, બૃહતી, ગુડૂચી અને મધુસહિત દ્રવ્યો પણ (હવિષમાં) પ્રયોગ થાય છે।

Verse 12

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

સિંહા, ગંધકારી, પિંડિ અને શિર માટે સ્વેદન; તેમજ હિંગુ, પુષ્કરમૂલ, નાગર (સૂંઠ) અને ખાટું વેતસ (સામ્લ-વેતસ)—આ ઔષધ દ્રવ્યો (યોગમાં) પ્રયોગ કરવા યોગ્ય છે।

Verse 13

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

પિપ્પળી અને સૈંધવ લવણ ભેળવી, ગરમ પાણી સાથે સેવન કરવાથી શૂલ (ઉદરશૂલ) નાશ પામે છે. (આ યોગમાં) નાગર (સૂંઠ), અતિવિષા, મુસ્તા, અનંતા અને બિલ્વ—આનું ક્રમબદ્ધ સંયોજન ‘બિલ્વમાલિકા’ ઔષધયોગ રૂપે પ્રયોગ થાય છે।

Verse 14

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः

આ દ્રવ્યોનો ક્વાથ ઘોડાએ પીવો; તે સર્વ પ્રકારના અતિસાર/પ્રવાહિકાનો નાશ કરે છે. તેમજ પ્રિયંગુ અને સારિવા સાથે ઉકાળેલું બકરાનું દૂધ પણ આપવું.

Verse 15

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

પર્યાપ્ત પ્રમાણમાં શર્કરા-જળ પીવાથી ઘોડો થાકમાંથી મુક્ત થાય છે. ઘોડાને દ્રોણિકા-માત્રા મુજબ તૈલવસ્તિ (તેલ એનિમા) આપવી જોઈએ.

Verse 16

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

કોષ્ઠજન્ય રોગોમાં શિરાવેધ (રક્તમોક્ષણ) કરવું જોઈએ; તેથી રાહત મળે છે. પછી દાડમ, ત્રિફલા, વ્યોષ (ત્રિકટુ) અને ગોળ—સમાન ભાગે ઉપયોગ કરવો.

Verse 17

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

આ પિંડ (ગોળી/બોલસ) ઘોડાઓને ખાંસી-નાશક તરીકે આપવો. ઘોડાએ પ્રિયંગુ, લોધ્ર અને મધુ સાથે મિશ્રિત વૃષરસ (ટોનિક રસ) પીવો.

Verse 18

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

અથવા દૂધ, અથવા પંચકોલ-આદિથી શરૂ થતી તૈયારી લેવાથી ખાંસીમાંથી નિશ્ચયે મુક્તિ મળે છે. તેમજ પ્રસ્કંધ/ઊર્ધ્વભાગના સર્વ રોગોમાં શરૂઆતમાં શોધન (વિશોધન) કરવું શ્રેયસ્કર છે.

Verse 19

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

અભ્યંગ અને ઉદ્વર્તનથી સ્નેહન કરવું; નસ્ય તથા વર્તિકર્મ પણ વિહિત છે. જ્વરગ્રસ્ત ઘોડાઓ માટે ઉપચારક્રમ માત્ર દૂધ દ્વારા જ કરવો શ્રેય કહેવાયો છે.

Verse 20

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

લોધ્ર અને કંધરાના મૂળ, માતુલંગ (સિટ્રન), અગ્નિ (ચિત્રક) અને નાગર (સૂંઠ) સાથે—(કેટલાક પાઠોમાં રાજ્ઞી, તુરંગમા, ‘યત્ર’ અથવા ‘ઘૃત’નો પણ ઉલ્લેખ)—કુષ્ઠ, હિંગુ, વચા અને રાસ્ના ભેળવી તૈયાર કરેલો આ લેપ શોથ (સૂજન) નાશ કરે છે.

Verse 21

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

મંજીષ્ઠા, મધુક (યષ્ટિમધુ), દ્રાક્ષા, બે બૃહતી (બૃહતી અને કંટકારી), રક્તચંદન, ત્રપુષીના બીજ અને મૂળ, તેમજ શૃંગાટક અને કશેરુક—આ દ્રવ્યો યથાવિધિ ઉપયોગ માટે જણાવ્યા છે.

Verse 22

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

બકરાના દૂધમાં ઉકાળેલું આ કઢું સારી રીતે ઠંડું કરીને ખાંડ ભેળવી પીવું; ત્યારબાદ નિરાહાર રહેવાથી મનુષ્ય રક્તમેહમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 23

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

મન્યા (ગળાની પાછળ), હનુ (જડબું) અને નિગાલ (કંઠપ્રદેશ)માં આવેલી શિરાઓની સૂજન તથા ગલગ્રહ (ગળું જકડાવું) માટે, તે જ સ્થિતિઓમાં કટુ તૈલથી અભ્યંગ ખાસ કરીને પ્રશસ્ત છે.

Verse 24

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

ગલાગ્રહ (ગળું જકડાવાનો રોગ) તથા ગળાના પ્રદેશમાં થતો શોથ હોય ત્યારે પ્રત્યક્પુષ્પી, બહ્નિ, સૈંધવ (શિલાલવણ) અને સૌરસ રસ (ખાટો રસ) ઔષધયોગ રૂપે પ્રયોગ કરવો।

Verse 25

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

આ દ્રવ્યોમાં કૃષ્ણા (કાળી મરી) અને હિંગુ ભેળવી નસ્ય કરવાથી પીડા થતી નથી। રાત્રે જ્યોતિષ્મતી, પાઠા, કૃષ્ણા, કુષ્ઠ, વચા અને મધુથી નસ્ય આપવું।

Verse 26

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

જિહ્વાસ્તંભ (જીભ જડ થવી) માં ગોળ અને મૂત્રયુક્ત આ લેપ હિતકારી છે; તેમાં તલ, યષ્ટિમધુ, રજની (હળદર) અને લીમડાના પાન ભેળવવા।

Verse 27

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

મધુથી બનેલી પિંડિ વ્રણને શુદ્ધ કરે છે અને ઘૃતથી બનેલી પિંડિ વ્રણ-રોપણ કરે છે। આઘાતથી લંગડા બનેલા અને તીવ્ર પીડાવાળા અશ્વો માટે આ પ્રયોગો છે।

Verse 28

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

તેમના માટે તેલથી પરિષેક-ક્રિયા ત્વરિત પીડા હરે છે। દોષકોપ અથવા આઘાતથી પક્વ થઈ ફાટી ગયેલા વ્રણમાં વ્રણ-ચિકિત્સાનો ક્રમ અપનાવવો।

Verse 29

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः

અશ્વત્થ, ઉદુમ્બર, પ્લક્ષ, મધૂક અને વટ વૃક્ષોના ઔષધીય કલ્ક (લેપ) વડે।

Verse 30

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

ઘણાં પાણીથી બનાવેલો ક્વાથ સુખદ ઉષ્ણ રાખવાથી વ્રણશોધન કરે છે—શતાહ્વા, નાગર, રાસ્ના, મંજિષ્ઠા, કુષ્ઠ અને સૈંધવથી સિદ્ધ।

Verse 31

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

દેવદારુ, વચા, યુગ્મ-રજની (બે હરિદ્રા) અને રક્તચંદન સાથે; ગુડૂચીના કષાય અને દૂધ સાથે તલતેલ પકાવી ઔષધી તૈલ સિદ્ધ કરવું।

Verse 32

तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

‘તલતેલથી’—એવો વિધાન: મર્દન/અભ્યંગથી લગાવવું, તેમજ બસ્તિ યોગ્ય વિકારો અને ક્ષયમાં પણ ઉપયોગ કરવો. લિંગના સર્વ રોગોમાં જલૌકાથી રક્તમોક્ષણ; અને આંખના ખૂણે રોગ હોય તો યથોચિત નેત્રચિકિત્સા કરવી।

Verse 33

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

ઉદુમ્બર અને અશ્વત્થના કષાયથી ઔષધી સાધન કરવું; ધાત્રી, દુરાલભા, તિક્તા, પ્રિયંગુ અને કુંકુમ—સમભાગે મિશ્રિત કરવું।

Verse 34

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

ગુડૂચીથી બનાવેલો કલ્ક (લેપ) આધારપટ્ટી જરૂરી હોય તેવી અંત્રવૃદ્ધિ/હર્નિયા પીડિતને હિતકારી છે; તેમજ ગુદાભ્રંશ, મૂત્રાશ્મરી/કંકર, મૂત્રકૃચ્છ્ર અને શિશ્નશુષ્કતામાં પણ ઉપયોગી છે।

Verse 35

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

દોષોના તીવ્ર (અચાનક) વિકારમાં તરત આપવાનું ચૂર્ણ નિર્દિષ્ટ છે—ગોબર, મંજિકા, કુષ્ઠ, હળદર, તલ અને રાઈ (મર્ષપ)નું મિશ્રણ।

Verse 36

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

ગાયના મૂત્રમાં પીસેલા લેપથી મર્દન કરવાથી ખંજવાળ નાશ પામે છે. ઠંડો કરેલો મધયુક્ત ક્વાથ, શર્કરાસહિત, નાસિકામાં આપવો.

Verse 37

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

પાનરૂપે આપવાથી તે રક્તપિત્ત શમાવે છે; તેમજ અશ્વકર્ણ સાથે પણ આપવું. ઘોડાઓને દરેક સાતમા દિવસે મીઠું આપવું જોઈએ.

Verse 38

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

તેમજ ભોજન કરેલા વ્યક્તિને પણ આ આપવું; પરંતુ અતિપાન (અતિમદ્યપાન)માં વારુણી આપવી—જીવનીય, સમમધુર દ્રવ્યો વડે સિદ્ધ, મૃદ્વીકા (કિસમિસ) અને શર્કરાયુક્ત।

Verse 39

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

શરદઋતુમાં પિપ્પલી તથા પદ્મકયુક્ત પ્રતિપાન લેવુ જોઈએ; તેમાં વિડંગ, પિપ્પલી, ધાન્ય, શતાહ્વા, લોધ્ર અને સૈંધવ (શિલાલવણ) ભેળવવા।

Verse 40

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

શિયાળામાં ઘોડાઓને ચિત્રકયુક્ત પ્રતિપાન આપવું; તેમાં લોધ્ર, પ્રિયંગુ, મુસ્તા, પિપ્પલી અને વિશ્વભેષજ (સૂંઠ) ભેળવવા।

Verse 41

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

વસંતઋતુમાં મધુસહિત પ્રતિપાન કફનાશક ગણાય; તે પ્રિયંગુ, પિપ્પલી, લોધ્ર, યષ્ટ્યાહ્વ (યષ્ટિમધુ) તથા સમાન ઔષધોથી સિદ્ધ કરવું।

Verse 42

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

ઉનાળામાં પ્રતિપાન માટે ગોળમિશ્રિત મદિરા આપવી. વેધના (ચુભતી પીડા) માં લોધ્રકાષ્ઠ, લવણ, પિપ્પલી અને વિશ્વભેષજ (સૂંઠ) નો વિધાન છે।

Verse 43

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

વર્ષાઋતુમાં આ જ દ્રવ્યોને તેલયુક્ત કરીને પ્રતિપાન લેવુ. જે ઉનાળામાં વધેલા પિત્તથી પીડાય છે, તેઓ શરદઋતુમાં શોણિતપુષ્ટિ (રક્તપોષણ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 44

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

વરસાદ ઋતુમાં જેમની વિષ્ટા ઢીલી થાય એવા ઘોડાઓને ઘી પિવડાવવું જોઈએ; અને જેમમાં કફ તથા વાયુ પ્રધાન હોય તેમને તેલપાન કરાવવું વિધેય છે।

Verse 45

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

જેઓમાં સ્નેહપાનથી ઉપદ્રવ થયો હોય, તેમના માટે રૂક્ષણ કરવું જોઈએ. ત્રણ દિવસ તેમનું ભોજન રૂક્ષ યવાગૂ રહે અને તે તક્ર સાથે લેવાય।

Verse 46

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

શરદ અને ગ્રીષ્મમાં ઘી તથા તેલ પ્રશસ્ત છે; શીત ઋતુ અને વસંતમાં, તેમજ વર્ષા અને શિશિરમાં પણ—આ ઋતુઓમાં ‘યમક’ (ઘી-તેલ મિશ્રણ) નો પ્રયોગ વિધેય છે।

Verse 47

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

સ્નેહપાન કરનાર માટે ગુરુ અને અભિષ્યંદી (કફવર્ધક) ભોજન વર્જ્ય છે; તેમજ વ્યાયામ, સ્નાન, તાપ/ધુપ, સીધી પવન અને વાહનયાત્રા પણ નિષિદ્ધ છે।

Verse 48

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

ઘોડાઓને પાણી મળતાં સ્નાન, પાન અને મલ-મૂત્રનો ત્યાગ સ્વાભાવિક છે; પરંતુ અત્યંત ખરાબ હવામાનમાં અને અયોગ્ય સમયે માત્ર પાણી પિવડાવવું જ પ્રશસ્ત છે।

Verse 49

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

સમશીત-તાપના કાળમાં દિવસમાં બે વાર જલપાન અને એક વાર સ્નાન કરવું જોઈએ. ગ્રીષ્મ ઋતુમાં ત્રણ વાર સ્નાન તથા ત્રણ વાર જલપાન કરવું યોગ્ય છે; અને તે કાળમાં જળમાં વધુ સમય સુધી અવગાહન કરવું પણ પ્રશસ્ત છે.

Verse 50

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

છાલ ઉતારેલા યવ ચાર આṭકના પ્રમાણમાં દાન આપવા જોઈએ. તેમજ ચણા, ચોખા, મગ (મૌદગ) અથવા વટાણા (કલાય) પણ દાન કરાવવું.

Verse 51

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

એક અહોરાત્ર અને તેના અર્ધકાળ માટે લીલા યવની અઢાર તુલા દાન આપવી જોઈએ; અથવા સૂકા (યવની) ચાર તુલા—અથવા વિકલ્પરૂપે વુષ વગેરે ધાન્ય/ઉપજનું સમતુલ્ય દાન કરવું.

Verse 52

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

દૂર્વા પિત્તવિકારને શમાવે છે; યવ કાસ (ખાંસી) દૂર કરે છે; વુષ કફસંચયનો નાશ કરે છે. અર્જુન વૃક્ષ શ્વાસકષ્ટને શાંત કરે છે; તેમજ માન નામનું બલવર્ધક ઉપાય બલક્ષયનો પ્રતિકાર કરે છે.

Verse 53

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

વાતજ, પિત્તજ, કફજ તથા સન્નિપાતજ—આ રોગો તેને પીડિત નહીં કરે, જેના આંતરિક શરીરનું રક્ષણ દૂર્વા-આહારના સતત સેવનથી થાય છે.

Verse 54

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

દોષયુક્ત (વાંકાં) ધનુષના બંને પાંખ પર બે રજ્જુબંધ કરવાં; ત્યારબાદ દૂર ગાડેલા કીલના આધારથી ટેક આપી ધનુષની વક્રતા સુધારવી।

Verse 55

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः

તેમને સારી રીતે પાથરેલા સ્થાને રાખવા, જ્યાં ભૂમિનું ધૂપન (ધૂમ-શોધન) કરેલું હોય; જ્યાં ઘાસ/યવનો ચારો મૂકેલો, દીવા પ્રજ્વલિત અને સ્થળ સુરક્ષિત હોય. અશ્વગૃહમાં કૃકવાકુ પક્ષીઓ, બકરાં અને દૂધ આપતાં પશુઓ રાખવા; તેમજ મૃગ પણ અશ્વગૃહમાં રાખી શકાય।