Adhyaya 285

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘મૃતસંજીવનીકર-સિદ્ધયોગ’ નામનો ૨૮૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘કલ્પસાગર’ નામનો ૨૮૫મો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ધન્વંતરિ બોલ્યા—હું મૃત્યુઞ્જય કલ્પો કહું છું, જે આયુદાન કરે અને રોગોનો નાશ કરે. ‘ત્રિશતી’ રોગહર છે; મધ, ઘી અને ત્રિફળાથી અમૃતસમાન બનાવી તેનું સેવન કરવું.

Verse 2

पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः

ત્રિફળા સંપૂર્ણ પ્રમાણમાં લેવી; માત્રા એક પલ, અર્ધ પલ અથવા એક કર્ષ. તેમજ બિલ્વતેલનું નસ્ય એક મહિનો ચાલુ રાખવું; વિદ્વાન કહે છે કે આ પાંચસો શ્લોકોમાં કહેલું છે.

Verse 3

रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः

તલ, ભલ્લાતક તથા પંચાંગ-યોગ અને વાકૂચીચૂર્ણ—આ બધું ખદિરના ક્વાથ/જળ સાથે છ માસ સુધી સેવવું; તે રોગ, અકાળમૃત્યુ અને બળક્ષયને જીતે છે એમ કહેવાય છે.

Verse 4

क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्

ક્વાથોથી કુષ્ઠ/ત્વચા-રોગને જીતવો. સેવ્ય (ખસ) અને નીલકુરુણ્ટજનું ચૂર્ણ દૂધ અથવા મધ સાથે લેવાથી શતાયુ થાય; વિશેષે કરીને ખાંડમિશ્રિત દૂધ આહાર કરનારને.

Verse 5

मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः

સવારે મધ અને ઘી સાથે શુંઠી એક પલ નિયમિત સેવવાથી સમૃદ્ધિવાળો માણસ કરચલીઓ અને સફેદ વાળને જીતે છે અને દીર્ઘજીવી બને છે. તેમજ માંડકીચૂર્ણ મિશ્રિત દૂધ પીવું.

Verse 6

उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्

ઉચ્ચટા એક કર્ષ મધ સાથે દૂધમાં પીવનાર પુરુષ મૃત્યુજિત બને છે. તેમજ નિર્ગુંડીને મધ-ઘી સાથે અથવા દૂધ સાથે સેવવાથી રોગ અને મૃત્યુ પર વિજય થાય છે.

Verse 7

तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः

આને ‘તૈલ’ જાણીને પલાશ-તૈલ એક કર્ષ માત્રામાં મધ સાથે છ માસ સુધી પીવું. દૂધને જ આહાર રાખવાથી મનુષ્ય પાંચસો વર્ષનું તેજ-બળ પામે અને સહસ્રાયુ બને.

Verse 8

ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं

જ્યોતિષ્મતીના પાનનો રસ દૂધ સાથે પીવો અને ત્રિફળા પણ પેયરૂપે લેવી. ત્યારબાદ મધ અને ઘી સાથે મિશ્રિત શતાવરીનું ચૂર્ણ એક પલ માત્રામાં સેવવું.

Verse 9

क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं

નિર્ગુંડીને મધ-ઘી સાથે અથવા દૂધ સાથે લેવાથી તે રોગ અને (અકાળ) મૃત્યુને જીતનારી બને છે. તેમ જ, લીમડાના પંચાંગને લીમડાના ચૂર્ણ સાથે જોડીને ખદિર ક્વાથમાં ભાવિત કરવાથી તે મહૌષધિ બને છે.

Verse 10

कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्

ભૃંગ-રસ સાથે એક કર્ષ માત્રા લેવાથી પણ મનુષ્ય રોગોને જીતી અજર સમાન બને છે. રુદંતિકાને ઘી અને મધ સાથે ખાઈ અને દૂધને આહાર રાખીને તે મૃત્યુને જીતે છે (દીર્ઘાયુ બને છે).

Verse 11

कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्

હરીતકીનું ચૂર્ણ એક કર્ષ માત્રામાં લઈને ભૃંગરાજના રસથી ભાવિત કરી, પછી ઘી અને મધ સાથે સેવવું. તે ત્રણસો વર્ષનું આયુષ્ય આપે અને રોગોને જીતે છે.

Verse 12

वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी

વારાહિકા, ભૃંગરાજનો રસ, લોહચૂર્ણ અને શતાવરી—ઘી સાથે—એક કર્ષ માત્રામાં સેવનીય છે. તેમ જ પંચશતી તથા કર્તચૂર્ણ પણ શતાવરી સાથે વિહિત છે.

Verse 13

भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका

ભૃંગરાજથી વારંવાર ભાવિત કરવાથી તે મધુ-ઘીયુક્ત ત્રિશતી માત્રાનો યોગ બને છે. તામ્ર ‘મૃત’ થઈ સૃત (શોધિત/ગલિત) સમાન બને છે; અને ગંધક પણ કુમારિકા (ઘૃતકુમારી) સાથે વિહિત છે.

Verse 14

रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्

રસોથી મર્દન કરીને બે ગુંજા માત્રા, ઘી સાથે, ‘પાંચસો વર્ષ’ આયુવર્ધક યોગ કહેવાય છે. તેમ જ અશ્વગંધા એક પલ—તેલ, ઘી અને ખંડ (શર્કરા) સાથે—‘સો વર્ષ’ આયુ-યોગ છે.

Verse 15

पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्

ફરી પુનર્નવા નું તાજું ચૂર્ણ એક પલ, મધુ-ઘી અને દૂધ સાથે પીવું જોઈએ. તેમ જ અશોકચૂર્ણ એક પલ પણ મધુ-ઘી સાથે દૂધમાં લેવાથી પીડા/વ્યાધિ શમે છે.

Verse 16

तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्

તલનું તેલ મધુ સાથે નસ્યરૂપે આપવું જોઈએ; તેથી વાળ કાળા રહે અને સો વર્ષની આયુ થાય. તેમ જ અક્ષ (વિભીતક) એક કર્ષ મધુ-ઘી સાથે દૂધમાં પીવાથી શતાયુ થાય છે.

Verse 17

रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्

ગોળ સાથે અભયા (હરિતકી) ભોજન કરીને, પછી ઘી તથા મધુર વર્ગના દ્રવ્યો સાથે સેવન કરે અને દૂધ-ભાતનો આહાર રાખે; તો રોગમુક્ત, કાળા વાળવાળો થઈ પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

Verse 18

पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्

પલ અને કુષ્માંડિકા નું ચૂર્ણ મધ, ઘી અને દૂધ સાથે મિશ્રિત કરીને એક મહિનો પીવે અને દૂધ-ભાતનો આહાર રાખે; તો રોગમુક્ત થઈ હજાર વર્ષનું આયુષ્ય પામે છે.

Verse 19

शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्

શાલૂકનું ચૂર્ણ; તેમજ ભૃંગરાજ-સિદ્ધ ઘૃતને મધ અને ઘી સાથે લેવાથી સો વર્ષનું આયુષ્ય થાય છે. કટુતુંબીનાં તેલનું નસ્ય એક કર્ષ પ્રમાણમાં કરવાથી બે સો વર્ષનું આયુષ્ય કહેવાયું છે.

Verse 20

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्

ત્રિફલા, પિપ્પલી અને શુણ્ઠીનું નિયમિત સેવન ત્રણસો વર્ષ (આયુષ્ય-ફળ) આપનારું કહેવાયું છે. શતાવરીનો પૂર્વોક્ત યોગ હજાર વર્ષનું આયુષ્ય અને વિશેષ બળ આપે છે.

Verse 21

चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः

એ જ રીતે ચિત્રક અને પૂર્વ (પૂર્વોક્ત દ્રવ્યો) સાથે, તેમજ શુણ્ઠી અને વિદંગના સંયોગથી; લોહ (લૌહ-પ્રયોગ) સાથે, ભૃંગરાજ, બલા અને લીમડાના પંચાંગ સાથે (આ સંયોજન કરવું).

Verse 22

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः

ખદિર, નિર્ગુણ્ડી, કણ્ટકારી અને વાસકથી—અથવા વર્ષાભૂ વગેરેના રસોથી ભાવિત કરીને—પછી તેને વટિકા (ગોળી) રૂપે બનાવવામાં આવે છે।

Verse 23

चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः

‘યોગરાજક’ નામનો યોગ ચુર્ણ સાથે, અથવા ઘી સાથે, અથવા મધ સાથે, અથવા ગોળ વગેરે સાથે, અથવા પાણી સાથે સેવન કરાવવો; અને ‘ૐ હ્રૂં સ’ આ મંત્રથી મંત્રિત કરીને આપવો।

Verse 24

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं

‘મૃતસંજીવની’ નામનો કલ્પ મૃત્યુમાંથી પુનર્જીવિત કરનાર અને રોગ-મૃત્યુનો વિજેતા બને છે. ‘કલ્પ-સાગર’—ઔષધવિધિઓના મહાસાગર—દેવ, અસુર અને મુનિઓ દ્વારા સેવિત છે. આ પરંપરામાં પાલકાપ્યે અંગરાજને ગજ-આયુર્વેદ ઉપદેશ્યો।