Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ અધ્યાયથી વિધિવત્ પરિવર્તન કરીને ગજચિકિત્સાને આયુર્વેદની વિશેષ શાખા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, જે રાજશાળા અને યુદ્ધવિજય માટે અનિવાર્ય છે. પાલકાપ્ય ઋષિ લોમપાદને સેવાયોગ્ય શુભ ગજલક્ષણો જણાવે છે—નખોની સંખ્યા, મદકાળ/મસ્તનો ઋતુસંબંધ, દાંતની અસમાનતા, સ્વરગુણ, કાનની પહોળાઈ, ચામડી પર ચિત્તીઓ; બૌના કે વિકૃત ગજ ત્યાજ્ય છે. પછી ગજપાલનને રાજધર્મ અને સૈન્યવિજય સાથે જોડીને કહે છે કે શિસ્તબદ્ધ યુદ્ધહાથી અને સુવ્યવસ્થિત શિબિરનિયમ વિજયનો આધાર છે. ઉપચારક્રમમાં: પવનરહિત સ્નેહનયોગ્ય સ્થળની તૈયારી; બાહ્યકર્મ—ખભા/સ્કંધ ઉપચાર, અભ્યંગ; આંતરિક ઔષધ—ઘૃત-તૈલયોગ, ક્વાથ, દૂધ, માંસરસ; તથા વિશિષ્ટ રોગોમાં ઉપાય—પાંડુસદૃશ ફિકાશ, આનાહ, મૂર્ચ્છા, શિરોદર્દ (નસ્ય સહિત), પગના રોગ, કંપ, અતિસાર, કર્ણશોથ, કણ્ઠાવરોધ, મૂત્રરોધ, ચર્મરોગ, કૃમિ, ક્ષયસદૃશ વ્યાધિ, શૂલ, વિદ્રધિ/ફોડા (છેદનથી સ્નેહન-બસ્તિ સુધી). અંતે આહાર-વિહાર—ધાન્યક્રમ, બળવર્ધક ખોરાક, ઋતુ મુજબ છંટકાવ—અને યુદ્ધ-આચાર—વિજયાર્થે ધૂપન, નેત્રપ્રક્ષાલન/અંજન, મંત્રયુક્ત નેત્રબળ—દ્વારા અગ્નિપુરાણની વૈદિક-ચિકિત્સા, યુદ્ધવિજ્ઞાન અને પવિત્ર પ્રભાવની સંમિશ્ર પરંપરા દર્શાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘કલ્પસાગર’ નામનો ૨૮૫મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૨૮૬મો અધ્યાય ‘ગજચિકિત્સા’ આરંભે છે. પાલકાપ્ય બોલ્યા—હે લોમપાદ! હું તને હાથીઓના લક્ષણ-રોગોની સારવાર કહું છું. લાંબી સૂંઢ અને ગાઢ શ્વાસવાળા ઉત્તમ હાથી પ્રશંસિત ગણાય છે।
Verse 2
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
જેનાં અઠ્ઠાવીસ નખ (પગનાં નખ) હોય, જે શીતકાળમાં મદમાં આવે, જેણો જમણો દાંત ઊંચો હોય, અને જેનો ગર્જન મેઘ સમાન ગાઢ હોય—એવા હાથી શુભ અને ઉત્તમ ગણાય છે।
Verse 3
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
જેનાં કાન વિશાળ હોય અને ચામડી પર સૂક્ષ્મ બિંદુચિહ્નો હોય તે ગ્રહ્ય છે; પરંતુ જે બૌના હોય અથવા જેમનાં કાન અંકુશ જેવા વાંકાં હોય તે તેવી રીતે ગ્રહ્ય નથી।
Verse 4
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
હસ્તિનીઓ, પાર্শ્વગર્ભિણી અને મૂઢ મતંગજ—તેમનો વર્ણ, સ્વભાવ, બળ, રૂપ, કાંતિ, દેહસંહતિ અને વેગ—આ બધું પરખવું જોઈએ।
Verse 5
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
આ રીતે ગજને સાત સ્થિતિમાં ગોઠવવામાં આવે તો તે યુદ્ધમાં વિજય અપાવે છે; અને કુંજરો (યુદ્ધહાથી) શિબિર તથા સેનાબળ—બન્નેની પરમ શોભા છે।
Verse 6
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
પૃથ્વીના રાજાઓ પર વિજય ખરેખર કુંજરો પર જ આધારિત છે; અને તમામ શિબિરો તથા કિલ્લા-મથકોમાં શિસ્ત અને નિયમિત વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવી જોઈએ।
Verse 7
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
ઘી અને તેલથી તૈયાર કરેલું, પવનથી રહિત સ્થાન ગોઠવવું જોઈએ; અને ખભા પરની ઉપચાર-ક્રિયા પણ તેમ જ કરવી—હે નૃપો—બાળકની સંભાળ જેવી સાવધાનીથી।
Verse 8
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
પાંડુરોગમાં ગોમૂત્રનું વિધાન છે; તેમજ બે રજની (હળદરના પ્રકાર) યુક્ત ઘૃત પણ. હે દ્વિજ, આનાહ (ઉદરવાયુ-અવરોધ) માં તેલથી નિષેક/સિંચન-ચિકિત્સા તેના માટે પ્રશસ્ત છે.
Verse 9
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
પાંચ લવણોથી મિશ્રિત વારુણી પ્રતિપાન (અનુપાન) રૂપે લેવી—એવું ધન્વંતરિએ કહ્યું. ‘મર્દના’ નામનો યોગ વિડંગ, ત્રિફલા, વ્યોષ અને સૈંધવથી કવલ (મુખગોળા) બનાવી તૈયાર થાય છે.
Verse 10
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
મૂર્ચ્છામાં નાગ (સીસું) ભોજનરૂપે આપવું અને ક્ષૌદ્ર-તોય (મધુ-જળ) પાવું. શિરઃશૂલમાં શિરોઽભ્યંગ તથા નસ્ય—બન્ને પ્રશસ્ત છે.
Verse 11
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
પાદરોગોમાં પ્રથમ નાગ (સીસું) નું સ્નેહ-પુટક (તેલયુક્ત લેપ/પોટલી) પ્રયોગ કરવો. ત્યારબાદ કલ્ક અને કષાય દ્વારા શોધન (શુદ્ધિ-ચિકિત्सा) કરાય છે.
Verse 12
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
જેનામાં વેપથુ (કંપ) થાય, તેને શિખી અને તિત્તિરિના રસમાં પિપ્પલી તથા મરીચ ભેળવી, તે સાથે નાગ (સીસું) સેવન કરાવવું.
Verse 13
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
અતીસાર (દસ્ત)ના નાશ માટે કુંજરે (હાથીએ) બાલબિલ્વ, લોધ્ર અને ધાતકી ને શર્કરા સાથે મિશ્રિત કરી પિંડિ (ગોળી) બનાવી ભક્ષણ કરવું જોઈએ।
Verse 14
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
નસ્ય માટે ઘૃતને હથેળીમાં પકડીને આપવું જોઈએ; તે સેંધવ લવણથી સંયુક્ત અને માગધી (પિપ્પલી), નાગર (સૂંઠ), અજાજી (જીરું), યવાગૂ (ચોખાની પાતળી ખીર/માંડ) તથા મુસ્તા વડે સિદ્ધ કરેલું હોવું જોઈએ।
Verse 15
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
ઉત્કર્ણક (કાનનું ફૂલવું/ઉભરવું) માં વારાહરસ (વરાહજન્ય સ્નેહ/સાર) આપવો જોઈએ; તેમજ દશમૂલ, કુલત્થ, આમ્લ દ્રવ્યો અને કાકમાચી ને ઉકાળી તૈયાર કરેલો રસ પણ પ્રયોગ કરવો।
Verse 16
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
તેલ અને ઉષ્ણ (તીક્ષ્ણ) દ્રવ્યથી સંયુક્ત ઘૃત ગલગ્રહ તથા કણ્ઠરોગોને હરે છે. અષ્ટ લવણોના કલ્ક સાથે મિશ્રિત કરી તેને સારી રીતે પ્રસન્ન (સ્વચ્છ) કરીને તે ઘૃત પીવડાવવું જોઈએ।
Verse 17
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
મૂત્રભંગ (મૂત્ર અવરોધ/ધારણ) માં ત્રપૂષ (કાકડી) ના બીજનો ક્વાથ પીવો જોઈએ. ત્વચાદોષોમાં હાથીએ નીમનો ક્વાથ અથવા વૃષ (વાસા) નો ક્વાથ પીવો જોઈએ।
Verse 18
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
કૃમિજ ઉદરરોગોમાં ગોમૂત્ર અને વિદંગ (ઔષધ) સેવન પ્રશસ્ત છે; તેમજ સૂંઠ, પિપ્પળી, દ્રાક્ષ અને શર્કરા સાથે ઉકાળેલું દૂધ પીવું પણ હિતકારક કહેવાયું છે।
Verse 19
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
ક્ષત અને ક્ષયમાં બળવર્ધક પાનનું સેવન પ્રશંસનીય છે, તેમજ શુભ માંસરસ પણ હિતકારી છે. અરુચિ (ભૂખ ન લાગવી) માં વ્યોષ (ત્રિકટુ) મિશ્રિત મુદગ-ઓદન વિશેષ પ્રશસ્ત છે।
Verse 20
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
ત્રિવૃત, વ્યોષ (ત્રિકટુ), ચિત્રક, દંતી, અર્ક, શ્યામા, દૂધ અને એભપિપ્પલી—આથી વિધિપૂર્વક બનાવેલો સ્નેહ ગુલ્મહર છે; તેમજ એવો જ બીજો સ્નેહયોગ પણ બનાવાય છે।
Verse 21
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
ભેદન (ચીરા), દ્રાવણ (પકાવવું/દ્રવીકરણ), અભ્યંગ, સ્નેહપાન અને અનુવાસન (તૈલબસ્તિ) દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા સર્વ વિદ્રધિ (ફોડા/અંતઃફોડા) નો યથાવિધિ ઉપચાર કરવો જોઈએ।
Verse 22
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
યષ્ટિકાનું સેવન મુદગસૂપ સાથે તથા શારદ (શરદઋતુ અનુરૂપ) વિધાન સાથે કરવું જોઈએ. તેમજ નાજુક બિલ્વફળોથી બનાવેલો લેપ ફટુ-રોગોમાં પ્રશસ્ત કહેવાયો છે।
Verse 23
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
પૂર્વાહ્ને વિડંગ, ઇન્દ્રયવ, હિંગુ, સરલ અને બે રજની (હળદરના ભેદ)થી બનેલા પિંડ પાવડાવા; તેથી સર્વ પ્રકારના શૂલ અને પીડા સંપૂર્ણ શમન પામે છે।
Verse 24
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
આ ધાન્યોમાં મુખ્ય ભોજન માટે યષ્ટિક, વ્રીહિ અને શાલી—આ ઉત્તમ ચોખા શ્રેષ્ઠ છે. યવ અને ગોધૂમ મધ્યમ; બાકીના ધાન્ય—જેમ કે દંતિની—અધમ ગણાય છે।
Verse 25
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
યવ અને ઇક્ષુ (ગણું) બંને નાગો માટે બળવર્ધક છે. પરંતુ નાગો માટે શુષ્ક યવસ (સૂકું ઘાસ/ચારો) ધાતુઓને પ્રકોપિત કરી વિકાર ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 26
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
‘મદ-ક્ષીણ’ અવસ્થાથી પીડિત નાગ માટે દૂધપાન પ્રશંસનીય છે; તેમજ દીપનીય દ્રવ્યો સાથે રાંધેલો માંસરસ પણ શુભ અને હિતકર છે।
Verse 27
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
યુદ્ધની મહા આપત્તિમાં મધુથી સંયુક્ત પિંડ કાગડો અને કૂતરો, તેમજ કાગડા-ઘુવડના ઝુંડને આકર્ષે છે; અને શત્રુને વાળવા/નિવારવા માટે પણ ઉપાય બને છે।
Verse 28
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
કટુ મત્સ્ય-દ્રવ્ય, વિદંગ, ક્ષાર, કોષાતકીનું દૂધિયું રસ અને હળદર—આ ધૂપ છે; તે કુંજર (હાથી) માટે વિજયદાયક ગણાય છે.
Verse 29
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
પિપ્પલી, તંડુલ (ચોખાના દાણા), તેલ, માધ્વીક અને મધથી તૈયાર કરેલો નેત્ર-પરિષેક (આંખ ધોવું/સિંચન) દીપનીય—દૃષ્ટિને પ્રેરક—રૂપે પ્રશંસિત છે.
Verse 30
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
ચટક (ચકલી) અને પારાવત (કબૂતર)ની વિષ્ઠા, તેમજ ક્ષીરવૃક્ષોનું ‘કરીષ’ (દૂધિયું સ્રાવ)—આથી પ્રસન્નતા અને સ્પષ્ટતા માટે ઇષ્ટ અંજન બને છે.
Verse 31
मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
‘મુદ્ગ્યૂષેણ’—જ અને ઞ સાથે; ‘મદાય હિ’—ઞ સાથે; તથા ‘ક્ષીરવૃક્ષકરીરાઃ’—ઞ સાથે (આ રીતે પાઠ/જપ કરવો). આ મંત્રપ્રયોગથી અંજનિત નેત્રવાળો યુદ્ધમાં સંહાર કરે છે; નીલ ઉત્પલ અને ‘સુસ્તંતગર’ નામનું વિષ પણ સાધે છે.
Verse 32
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
ચોખાના પાણીથી બનેલા લેપ આંખો માટે પરમ શીતલ-શામક છે. નખ વધે ત્યારે નખ કાપવા; અને માસિક રીતે તૈલ-સેક (તેલ ઢાળવાની સારવાર) પણ હિતકારી કહેવાય છે.
Verse 33
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
હાથીનું શયન સ્થાન સૂકા છાણ અને ધૂળથી તૈયાર કરવું જોઈએ. શરદ અને ગ્રીષ્મ ઋતુમાં ત્યાં ઘીનો છંટકાવ કરવો પણ હિતાવહ છે.
Frequently Asked Questions
It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.
By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).
Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.