Adhyaya 293

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्रपरिभाषा नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नागलक्षणानि अग्निरुचाच नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘મંત્રપરિભાષા’ નામનો 293મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે 294મો અધ્યાય ‘નાગલક્ષણાની’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—નાગ વગેરે વિષે ભાવાદિ દસ સ્થાન, કર્મ, સૂતક અને દષ્ટની ચેષ્ટા—આને સાત લક્ષણો તરીકે કહેવામાં આવે છે.

Verse 2

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः

શેષ, વાસુકિ, તક્ષક, કર્કટ, અબ્જ, મહામ્બુજ, શંખપાલ અને કુલિક—આ આઠ શ્રેષ્ઠ નાગરાજો કહેવાયા છે.

Verse 3

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात् विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ

ક્રમ મુજબ બ્રાહ્મણો, રાજા, વૈશ્યો અને શૂદ્રો—તેમની નાગ-સંખ્યા અનુક્રમે દસ, આઠ, પાંચ અને ત્રણ કહેવાઈ છે; અને દરેક વર્ણના બે-બે જણ નાગોમાં કીર્તિત છે.

Verse 4

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः

તેમના વંશપરંપરાથી પાંચસો (પ્રકાર) ઉત્પન્ન થયા; અને તેમમાંથી અસંખ્ય અન્ય જન્મ્યા—ફણી, મંડલી, રાજીલ તથા વાત-પિત્ત-કફ સ્વભાવવાળા તરીકે વર્ગીકૃત છે.

Verse 5

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः

તે વ્યંતર દોષમિશ્ર છે; સર્પોમાં તેઓ ‘દર્વીકાર’ વર્ગ તરીકે સ્મૃત છે, જે રથચક્ર, હળ, છત્ર, સ્વસ્તિક અને અંકુશનાં ચિહ્નો ધારણ કરે છે.

Verse 6

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिण इति ख स्थिता इति ख राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः

ગોનસા સર્પ ધીમા ગતિના અને લાંબા દેહવાળા હોય છે; તેમના પર વર્તુળાકાર ડાઘ અને વિવિધ નકશા હોય છે—રથચક્ર, હળ, ત્ર-મુષ્ટિકા (ગદા/મુઠ્ઠી-ચિહ્ન) અને અંકુશ જેવા. તેઓ રેખાઓથી ચિતરાયેલા, ચીકણા, અને ઘોડાં પર દેખાતી આડી તથા લંબ પટ્ટીઓ જેવા ધારીદાર હોય છે.

Verse 7

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः

વ્યંતર ચાર પ્રકારના—મિશ્રચિહ્નવાળા, ભૂ-પ્રદેશીય, આગ્નેય અને વાયવીય. તેમના છવ્વીસ ઉપભેદ છે; તેમજ ‘ગોનસ’ નામના સોળ વર્ગ પણ સ્મૃત છે.

Verse 8

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः

રાજીલા તેર અને વ્યંતર એકવીસ એમ સ્મૃત છે. જે સર્પ અનુક્ત/અયોગ્ય કાળે જન્મે, તેઓ ‘વ્યંતર’ તરીકે ગણાય છે.

Verse 9

आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते

આષાઢથી આગળ ગર્ભકાળ ત્રણ માસ કહેવાયો છે. ચાર માષના પરિમાણમાં બે સો ચાલીસ અંડાં પ્રસૂતિ પામે છે એમ જણાવાયું છે.

Verse 10

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः

સ્ત્રી, પુરુષ અને નપુંસકને છોડીને સર્પો નવજાતોના સમૂહોને ગ્રસી લે છે. સાત દિવસ પછી આંખ ઊઘડે છે; અને એક માસ પછી કૃષ્ણવર્ણ બહાર પ્રગટ થાય છે.

Verse 11

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात् द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः

બાર દિવસ પછી શિશુ સુબોધ (સ્પષ્ટ પ્રતિભાવ આપનાર) બને છે. સૂર્યદર્શનથી દાંત પ્રગટ થવા લાગે છે. બત્રીસમા માસના વીસમા દિવસે તેમાં ચાર દંષ્ટ્રિકા (કેનાઇન) હોય છે.

Verse 12

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः

કરાળી, મકરી, કાલરાત્રી અને યમદૂતિકા—આ શક્તિઓ વિષદંષ્ટ્રાવાળી થઈ ડાબા તથા જમણા પાર्श્વે રક્ષકરૂપે સ્થિત રહે છે।

Verse 13

षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि

છ માસમાં ‘કૃત્તિ’ સ્થિતિ (ચર્મકર્મજીવી અવસ્થા)માંથી મુક્તિ થાય છે. સાઠનું દ્વય (બે સાઠક) જાણવું જોઈએ. રવિવારથી શરૂ થતા વારના અધિપતિ નાગો દિવસ અને રાત્રિ માટે સાત કહેવાયા છે।

Verse 14

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा

તેમના છ પ્રતિિવારો (પ્રતિચક્ર-વળાંકો)માં કુલિક સર્વ સંધિઓમાં રહે છે; અને તેનો ઉદય શંખ સાથે અથવા મહાપદ્મ (મહાબ્જ) સાથે થાય છે।

Verse 15

द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः

બે (અશુભ) નાડિકાઓમાં અથવા ‘કુલિકોદય’ કહેવાતા સમયમાં મંત્રપ્રયોગ માટે તે કાળ અશુભ માનવામાં આવ્યો છે; તે સર્વત્ર હાનિકારક છે—વિશેષ કરીને સર્પદંશમાં।

Verse 16

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी

કૃત્તિકા, ભરણિ, સ્વાતી, મૂલ, ત્રણ પૂર્વા, અશ્વિની, વિશાખા, આર્દ્રા, મઘા, આશ્લેષા, ચિત્રા, શ્રવણ અને રોહિણી।

Verse 17

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः नाडिकामात्रसन्त्रकमिति ञ विनिर्दिशेदिति क , ख , ज , ट च षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी

હસ્તા નક્ષત્ર શનિવાર અને મંગળવારે આવે ત્યારે પંચમી અને અષ્ટમી તિથિ નાડિકામાત્ર અવરોધ આપનારી ગણાય; તેને ‘ઞ’ વર્ગ તરીકે નિર્દેશ્યું છે. તેવી જ રીતે ‘ક, ખ, જ, ટ’ વર્ગમાં ષષ્ઠી તિથિ રિક્ત (નિષ્ફળ), ‘શિવા’ નિંદ્ય, અને પંચમી તથા ચતુર્દશી પણ વર્જ્ય છે।

Verse 18

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्

શરીરના ચાર સંધિ-પ્રદેશ (સંધ્યાચતુષ્ટય) દૂષ્ટ/સંક્રમિત થવા માટે સંવેદનશીલ છે. દગ્ધયોગ સંબંધિત સ્થિતિઓના સમૂહો પણ હોય છે. દંશ (કાટ/ડંખ) એક, બે અથવા અનેક હોઈ શકે; અને ક્ષત—કાટથી, વિદ્ધ/ભેદનથી, તેમજ ફાટી ખંડિત થવાથી—પણ થાય છે।

Verse 19

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा

જ્યાં વાસ્તવિક દંશચિહ્ન ન હોય તેને ‘અવગુપ્ત’ (છુપાયેલું) કહે છે. દંશ ચાર પ્રકારનો કહેવાયો છે; તેમાં ત્રણ છિદ્ર, બે છિદ્ર અથવા એક છિદ્રવાળા દંશ હોય છે—જે પીડાયુક્ત અને વધુ રક્તસ્રાવવાળા હોય છે।

Verse 20

नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः

પછી યમના આદેશથી રાત્રિચર, કાચબાસદૃશ અને એકપગવાળા દંશકારી જીવો તેના પર આક્રમણ કરે છે. ડંખ મારતા કીટકો અને ચીંટીઓના સ્પર્શથી તે પીડાય છે, તેમજ કણ્ઠમાં સોજો અને દુખાવાથી યુક્ત થાય છે।

Verse 21

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे

દંશ (કાટ/ડંખ) સતોદ (ભેદનકારી), રન્થિત (મથન/ફાડનાર), સવિષ (વિષયુક્ત), અથવા ન્યસ્તનિર્વિષ (વિષ પહેલેથી મૂકાયેલું/ક્ષીણ થયેલું) હોઈ શકે છે. આવા દંશકારી દેવાલયમાં, ખાલી ઘરમાં, વલ્મીકમાં, ઉદ્યાનમાં અથવા કોટર (ખોળ/ગુફા)માં મળે છે।

Verse 22

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः

ગલીના સંગમસ્થાને, શ્મશાનમાં, નદીકાંઠે તથા જ્યાં નદી સમુદ્રમાં મળે તે સંગમે; દ્વીપમાં, ચોરસ્તા પર, ઊંચા સૌધમાં, ગૃહમાં, કમળ પર અને પર્વતશિખર સામે—આ સ્થળો જપાદિ અનુષ્ઠાન માટે પ્રભાવશાળી કહેવાય છે।

Verse 23

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च

તૂટેલું કે ફાટેલું દ્વાર, જર્જર કૂવો, જીર્ણ ઘર અને નુકસાન પામેલી દીવાલ; તેમજ શિગ્રુ, શ્લેષ્માતક અને અક્ષ વૃક્ષો વચ્ચે, તથા જાંબુ અને ડુંબર (ગૂલર) વૃક્ષો વચ્ચે આવેલું નિવાસ—આ બધું દોષ અને અશુભ પરિસ્થિતિ ગણાય છે।

Verse 24

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः

(આ વ્યથા) વટિ/જાંઘની જડ (ગ્રોઇન)માં અને જૂના ઘાવના નિશાનમાં; મોં અને ગળામાં, હૃદયપ્રદેશમાં, બગલમાં અને જત્રુ (કોલર-બોન)માં; તાલુમાં, શંખપ્રદેશમાં, ગળામાં, માથામાં, ઠોડીમાં, તેમજ નાભિ અને પગમાં પણ સ્થિત થાય છે।

Verse 25

दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः

દંશ (કાટ/ડંખ)નું નિશાન ધરાવતો દૂત અશુભ છે. શુભ દૂત તો—જેના હાથમાં પુષ્પ હોય, જે સુવાક્ય બોલે, બુદ્ધિમાન હોય, જેના અંગલક્ષણ અને વર્ણ સ્વાભાવિક રીતે સમાન હોય, જે શ્વેત વસ્ત્રધારી, નિર્મળ અને શુચિ હોય।

Verse 26

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्

અશુભ દ્વાર પાસે ઊભેલો શસ્ત્રધારી, બેદરકાર, નજર જમીન તરફ રાખનાર; ફિક્કા/વિવર્ણ વસ્ત્રો પહેરનાર, હાથમાં પાશ વગેરે ધરાવનાર, અને ગદગદ/કર્કશ સ્વરે બોલનાર—આવો દૃશ્ય અપશકુન ગણાય છે।

Verse 27

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः

તે સુકાં કાષ્ઠ પાસે રહે; તપશ્ચર્યાથી થાકેલો અને સંયમી રહે; તિલ-આલક્તકથી હાથ અને વસ્ત્ર લિપ્ત હોય; ભીંજાયેલા વસ્ત્ર ધારણ કરે અને વાળમાં કાળા તથા લાલ પુષ્પો ગૂંથે।

Verse 28

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः सदंशमवलुप्तमिति ञ कण्ठशोषरुजान्त्रित इति ञ केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः

જે દૂતિકા સ્તન દબાવે, નખ કાપે, ગુદા સ્પર્શે અથવા પગથી જમીન પર રેખા/ખરોચ કરે; જેના પર દંશચિહ્નો હોય અથવા વાળ ટુકડાઓમાં ઊડી ગયા હોય; જે ગળાની શુષ્કતા, પીડા અને આંતરડાની વ્યથા થી પીડિત હોય—એવી દૂતિકા અશુભ (દુષ્ટા) ગણાય. તેમજ જે વાળ ઉપાડે અથવા નિષ્ફળ ઘાસ કાપે, તે પણ અપશકુની દૂત છે।

Verse 29

इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्

જો દૂત અને પોતાના અંદર ઇડા અથવા બીજી (પિંગલા) નાડીનો પ્રવાહ દ્વિવિધ રીતે વહે, તો તે બંને પ્રવાહોના પુષ્ટિ-લક્ષણોથી આવનાર જ્ઞાન/ફળ સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક સ્વભાવનું છે તે નક્કી કરવું।

Verse 30

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा

દૂત જે અંગને સ્પર્શ કરે, તે જ સ્થાને દંશ/વ્રણ હોવાનું કહેવું. દૂતના પગની ચંચળ ચાલ અશુભ; સ્થિર અને નિશ્ચલ ઊભા રહેવું શુભ।

Verse 31

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने

જીવિત વ્યક્તિની બાજુએ શુભ દૂત હોય અને અન્યત્ર દુષ્ટ દૂત મળે, તો આવનજાવનથી વ્યક્તિ અશુભતાથી પીડિત ગણાય; પરંતુ દૂતનું નિવેદન/સમાચાર શુભ હોય તો તેને શુભ જ માનવું।

Verse 32

दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता

દૂતનું વચન દૂષિત થાય તો તે ‘પૂર્વામજાર્ધનિંદિતા’ નામના દોષરૂપે નિંદિત ગણાય છે. અને વાક્યના અંતે ખોટો પદવિભાગ થાય તો ‘વિષ–નિર્વિષ–કાલતા’ દોષ થાય—અર્થાત્ પદચ્છેદ અને ઉચ્ચારણ-કાળની ભૂલથી ‘વિષ’ને ‘નિર્વિષ’ કે ઉલટું કરી નાખવું.

Verse 33

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

આદિ સ્વરો અને ‘ક’થી શરૂ થતા વર્ગો સાથે લિપિ (વર્ણમાળા) બે પ્રકારની કહેવાય છે. માતૃકાનું વર્ગીકરણ ચાર રીતે થાય છે—સ્વરજા, વસુમાન્ (અષ્ટવિધ), વર્ગી (વર્ગબદ્ધ વ્યંજન), અને ઇતિ-ક્ષેપા (અંતે જોડાતું ‘ઇતિ’ ચિહ્ન).

Verse 34

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः

વ્યંજન વર્ગોમાં પ્રથમ ચાર પંક્તિઓ ક્રમે વાત, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને જલ-સ્વરૂપ ગણાય છે. પાંચમી પંક્તિ નપુંસક માનવામાં આવે છે. અને સ્વરોને ‘શક્ર, અંબુ અને યોની’ નામોથી સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 35

दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः

દૂત માટે વાણી અને પગ (ના લક્ષણો) અશુભ ગણાય છે. વાત-અગ્નિ પ્રધાન વર્ણ મધ્યમ; હરિ (પીળો-હરો) વર્ણ શુભ; વારુણ (જલપ્રધાન) વર્ણ પણ શુભ; પરંતુ નપુંસક (લિંગહીન/ઉભયલિંગી) રૂપ અતિ અશુભ છે.

Verse 36

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं

પ્રસ્થાન સમયે મંગલ વચન, વાદળો અને હાથીઓનું ગર્જન, પ્રદક્ષિણ (જમણી તરફ) નિમિત્ત, વૃક્ષ પર ફળ હોવું, અને ડાબી તરફથી આવતો પક્ષી વગેરેનો અવાજ—આ બધાં શુભ અને વિજયદાયક શકુન ગણાય છે.

Verse 37

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्

ગીત વગેરે શુભ શબ્દો ગણાય છે; પરંતુ એવો જ ધ્વનિ ક્યારેક અસિદ્ધિનો સંકેત પણ બને. તેમ જ નિરર્થક વાણી, રડારડ, જમણી (દક્ષિણ) બાજુથી સાંભળાતો કૂકાર અને તે ક્ષણે છીંક—આ અપ્રાપ્તિના નિમિત્તો છે.

Verse 38

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः

વેશ્યા, છીંક, રાજા, કન્યા, ગાય, હાથી, મૃદંગ અને ધ્વજ, દૂધ-ઘી-દહીં, શંખ અને પાણી, છત્ર, ભેરી, ફળ અને સુરા (મદિરા)—આ અહીં નિમિત્તચિહ્નોમાં ગણાય છે.

Verse 39

तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्

સિદ્ધિ માટે ચોખાના દાણા, સોનું અને ચાંદી—આ સાધક/કર્મની સામે મૂકવા. તેમજ લાકડાં અને અગ્નિ સાથે આવતો, મેલાં વસ્ત્ર ધારણ કરેલો (અલંકારરહિત) કારીગર પણ શુભ માનવામાં આવે છે.

Verse 40

गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये

નિષેધ/પ્રતિકાર માટે ગલસ્થટંગ, ગોમય, ગિધ, ઘુવડ અને કપર્દિકા સાથે સિદ્ધ કરેલું તેલ, તેમજ કપાલ (અસ્થિ) અને કપાસ સહિત—આ ભસ્મ (હાનિકારક અસર) નાશ માટે વિધાન છે.

Verse 41

विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम् आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून प्राप्नोति हि क्रमात्

વિષરોગ સાત કહેવાય છે; વિષ એક ધાતુમાંથી બીજા ધાતુમાં પહોંચવાથી તે ઉત્પન્ન થાય છે. દંશસ્થાનનો પ્રભાવ પહેલા કપાળ સુધી જાય છે, પછી આંખોમાં, અને ત્યારબાદ થોડી શાંતિ થાય છે. પછી મોઢેથી વાણી-નાડીઓ સુધી પહોંચી, ક્રમે ધાતુઓમાં પ્રવેશે છે.