Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સર્વરોગહર ઔષધિઓ’ નામનો બે સો એંસીમો અધ્યાય (સમાપ્ત) થયો. (અન્ય પાઠમાં—‘ઉલ્કા, ઉષ્મા અને માર્ગસેવકો’ વિષય.) હવે બે સો એંસીમો અધ્યાય ‘રસાદિ-લક્ષણ’ આરંભ થાય છે. ધન્વંતરિ બોલ્યા—હું રસાદિ-લક્ષણ અને ઔષધોના ગુણ કહું છું; સાંભળો. રસ, વીર્ય અને વિપાક જાણનાર પુરુષ રાજા વગેરેનું રક્ષણ કરી શકે છે.

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

મધુર, આમ્લ અને લવણ રસો સોમજ કહેવાયા છે; તેમજ કટુ, તિક્ત અને કષાય રસો અગ્નિજ કહેવાયા છે, હે મહાબાહુ.

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

દ્રવ્યનો વિપાક ત્રણ પ્રકારનો છે—કટુ, આમ્લ અને લવણ સ્વરૂપવાળો. વીર્ય બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—ઉષ્ણ અને શીત.

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

હે દ્વિજોત્તમ, ઔષધિઓનો વિશેષ પ્રભાવ અવર્ણનીય છે; અને તેમના રસ મધુર, કષાય તથા તિક્ત પણ હોય છે।

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

કેટલાંક દ્રવ્યો શીતવીર્ય કહેવાયા છે; બાકીના ઉષ્ણવીર્ય તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તે સંદર્ભમાં ગુડૂચી તિક્ત રસવાળી હોવા છતાં અતિઉષ્ણવીર્યના કારણે ઉષ્ણરૂપે કાર્ય કરે છે।

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

હે માનદ, કષાય દ્રવ્ય પણ ઉષ્ણ રૂપે લેવાય તો પથ્ય બને છે; તેમ જ મધુર પદાર્થ અને માંસ પણ ઉષ્ણ સ્વભાવવાળા કહેવાયા છે।

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

લવણ અને મધુર—આ બન્નેને મધુર વિપાકવાળા માનવામાં આવ્યા છે. અમ્લ અને કટુ (ઉષ્ણ)ને અમ્લ વિપાકવાળા કહ્યું છે; બાકીના રસો કટુ વિપાક આપનારા છે।

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

જ્યારે વીર્ય અને વિપાકનો સંબંધ ઉલટો જણાય, ત્યારે ત્યાં પ્રભાવ જ નિશ્ચાયક છે. તેથી ક્ષૌદ્ર (મધ) મધુર રસવાળું હોવા છતાં વિપાકમાં કટુ કહેવાયું છે।

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

દ્રવ્યને તેના સોળ ગણાં જળમાં ક્વાથિત કરીને દ્રવભાગને ઘટાડીને પ્રારંભિક દ્રવમાત્રાના ચોથા ભાગ સુધી લાવવો. યવ (જૌ) અને ક્ષૌદ્ર (મધ) ઉમેરવા યોગ્ય છે—જ્યાં વિશેષ વિધિ ન કહેવાઈ હોય ત્યાં કષાય-કલ્પનાનો આ સામાન્ય નિયમ છે.

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

સ્નેહપાકમાં કષાયનું જળ ચાર ગણું હોવું જોઈએ. દ્રવ્ય જેટલી માત્રામાં કલ્ક (ઔષધ-લેપ) લઈને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ વિધિ મુજબ કલ્ક અને સ્નેહ (તેલ/ઘી) ઉમેરે.

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

દ્રવ્ય જેટલું પ્રમાણ હોય, તેના અનુપાતે સ્નેહનો ચોથો ભાગ ઉમેરવો. જે દ્રવ્ય જળવિહિન હોય, તેને તે પ્રમાણે ‘સ્નેહ-દ્રવ્ય’ તરીકે જ ગણવું.

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

જે પાકમાં ઔષધદ્રવ્ય સંકુચિત થઈ સઘન બને, તે જ સ્નેહો માટે યોગ્ય ‘પાક’ તરીકે પરિકીર્તિત છે. હે સુશ્રુત! લેહ્ય (અવલેહ) માટે પણ એ જ સમતુલ્યતા લાગુ પડે છે.

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

અલ્પ ઔષધદ્રવ્યથી બનાવેલો સ્વચ્છ (ગાળેલો) ક્વાથ ‘ક્વાથ’ કહેવાય; અને કષાય પણ પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ જ બને. ચૂર્ણનું પ્રમાણ એક અક્ષ નિર્દિષ્ટ છે અને કષાયનું પ્રમાણ ચાર પલ છે.

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

આ ‘મધ્યમ’ માત્રા કહેવાઈ છે; માત્રાનો એક જ સ્થિર નિયમ નથી. વય, કાળ/ઋતુ, બળ, જઠરાગ્નિ, દેશ, દ્રવ્ય (ઔષધ) તથા રોગ/પીડા અનુસાર માત્રા ગોઠવવી જોઈએ।

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

હે મહાભાગ! સર્વ રીતે વિચાર કરીને માત્રા ગોઠવવી જોઈએ. તે સંદર્ભમાં રસો સામાન્ય રીતે સૌમ્ય અને ધાતુવર્ધક તરીકે જાણવાના છે।

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

મધુર રસવાળા દ્રવ્યો વિશેષરૂપે ધાતુવર્ધક જાણવાના. અને જે દ્રવ્ય દોષો તથા ધાતુઓ—બંને પ્રત્યે સમગुण (સંતુલિત ગુણ) ધરાવે, તે સ્વભાવથી શમનકારી માનવામાં આવે છે।

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

એ જ આચાર-વિહાર વૃદ્ધિ (અને કલ્યાણ) માટે જાણવો; તેનો વિપરીત ક્ષય લાવે છે. હે મનુજોત્તમ! આ દેહમાં ઉપસ્તંભોનું ત્રય કહેવાયું છે।

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

આહાર, મૈથુન અને નિદ્રા—આ બાબતોમાં હંમેશા સંયમપૂર્વક પ્રયત્ન રાખવો જોઈએ. કારણ કે સંપૂર્ણ ત્યાગથી પણ અને અતિસેવનથી પણ મનુષ્ય અત્યંત નાશ પામી શકે છે।

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

ક્ષીણ (કૃશ) વ્યક્તિ માટે બૃંહણ એટલે પોષણ‑વર્ધક ઉપચાર કરવો; સ્થૂલ દેહ માટે કર્ષણ એટલે ઘટાડનાર ઉપચાર; અને મધ્યમ કાયા માટે રક્ષણ‑પાલન. આમ દેહના ત્રણ ભેદ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

સ્નેહપાકમાં (ઘી‑તેલ વગેરેના સંસ્કારમાં) તેના લક્ષણ‑ગુણ ઓળખવા જોઈએ; અને તેનાં સમાન પ્રમાણમાં તાપ આપવો—જેમ સુશ્રુતે કહ્યું છે. બે ઉપક્રમ જણાવ્યા છે: તર્પણ (પોષક) અને અતર્પણ (લઘુ/ક્ષયકારી). હિતાહાર કરવો, મિતાહાર કરવો, અને પૂર્વ ભોજન જીર્ણ થયા પછી જ ભોજન કરવું.

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

હે મનુજોત્તમ! ઔષધિઓની કલ્પના (તૈયારી) પાંચ પ્રકારની છે—રસ, કલ્ક, શૃત (ક્વાથ), શીત (હિમ), અને ફાણ્ડ (મધુર ઔષધીય પેય/પ્રયોગ)।

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

‘રસ’ એટલે પીડીને (નિચોડી) કાઢેલો રસ; ‘કલ્ક’ એટલે મર્દન‑આલોડનથી બનેલો લેપ. જે ઉકાળીને બનાવાય તે ‘શૃત’ (ક્વાથ). જે ઠંડું થયું તે ‘શીત’, અને જે રાતભર રાખ્યું તે ‘પર્યુષિત’ કહેવાય.

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

જે દ્રવ્યને તરત ઉકાળી પછી ગાળી શુદ્ધ કરવામાં આવે, તેને ‘ફાણ્ટ’ કહે છે. ‘કરણ’ની સંખ્યા એકસો સાઠ (160) સ્મૃત છે.

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

જે આ જાણે છે તે નિશ્ચયે અજેય બને છે; વ્યવહારમાં તે બળવાન ભુજાવાળો વિજયી પુરુષ બને છે. આહારની શુદ્ધિ જઠરાગ્નિના હિત માટે છે, કારણ કે મનુષ્યોનું બળ અગ્નિમૂલ છે.

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

હે સૂરાજ્ઞિ (કુલવતી), સૈંધવ લવણ અને ત્રિફળા-યુક્ત, ઉત્તમ વર્ણ આપનાર પ્રયોગ આપવો. તેમજ જાંગલ (ચરબી ઓછી વન્ય માંસ) રસ સૈંધવ સાથે, દહીં, દૂધ અને અન્નકણો સાથે પણ આપવો.

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

મનુષ્યે રસાધિક (સ્નેહ-પોષણપ્રધાન) અથવા સમ (સંતુલિત) રીત અપનાવવી, ભલે તે વાતાધિક હોય. ઉનાળામાં (નિદાઘે) મર્દન/અભ્યંગ કહ્યો છે; અને શિયાળામાં (શિશિરે) તે સમ રીતે તથા વધુ પ્રમાણમાં કરવો.

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

વસંતમાં મર્દન મધ્યમ જાણવું; અને ઉનાળામાં (નિદાઘે) મર્દન પ્રબળ હોવું જોઈએ. પહેલા ત્વચાનું મર્દન કરવું, ત્યારબાદ અંગોનું (શરીરભાગોનું).

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

જ્યાં દેહમાં સ્નાયુ અને રુધિરનું પ્રાધાન્ય હોય, ત્યાં અસ્થિ જાણે માંસથી ઢંકાયેલું હોય તેમ દેખાય છે. તેમ જ અહીં ખભા અને બાહુ, તેમજ જાંઘો ઘૂંટણો સહિત, માંસલ દેખાય છે.

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

પ્રાજ્ઞ વૈદ્યે શત્રુને દબાવ્યા સમાન રોગીના શરીરનું દૃઢ મર્દન કરવું; પૂર્વોક્ત રીતે જત્રુ-પ્રદેશ અને વક્ષસ્થળનું પણ તેમ જ કરવું. સર્વ અંગસંધિઓમાં પણ એ જ રીતે વારંવાર મજબૂત દબાણ આપવું.

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

અંગસંધિઓને ધીમે ધીમે પ્રસારીત કરવી; ઝટકાથી કે ઉતાવળથી નહિ. પૂર્વનું ભોજન પચ્યા પછી જ પરિશ્રમ કરવો; ખાઈને કે પીીને તરત નહિ.

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

દિવસનો ચોથો ભાગ વટાવી, એટલે પ્રહરના ઉત્તરાર્ધમાં, વ્યાયામ કરવો નહિ. એક વાર ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરવું.

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

ઉષ્ણ પાણી થાક દૂર કરે છે. હૃદય-પ્રદેશમાં શ્વાસને બળપૂર્વક રોકવો નહિ. વ્યાયામ કફનો નાશ કરે છે અને મર્દન વાતનો નાશ કરે છે.

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

સ્નાન પિત્તની અધિકતા શમાવે છે અને તેના અંતે ધુપસેવન હિતકારક છે. ધુપ, કષ્ટદાયક પરિશ્રમ અથવા ભારે કાર્યના આરંભે મનુષ્યે સુરક્ષિત અને મિત વ્યાયામ કરવો જોઈએ.