Adhyaya 294

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नागलक्षणदिर्नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

આ રીતે શ્રી આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘નાગલક્ષણ-નિર્ણય’ નામનો ૨૯૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૯૫મો અધ્યાય ‘દષ્ટચિકિત્સા’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—મંત્ર, ધ્યાન અને ઔષધોથી હું તને સર્પદંશની સારવાર કહું છું. ‘ૐ નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાય’ જપથી વિષનો પ્રભાવ ઘટે છે; તે જીવરક્ષણનું ઔષધ છે.

Verse 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

વિષ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—ઘી સાથે મિશ્રિત કરીને પીવાનું, અને એકવાર પીવાનું નચોડેલું રસ. જંગમ (પ્રાણીજન્ય) વિષ સર્પ, કીટ વગેરેનું; સ્થાવર (વનસ્પતિ/ખનિજજન્ય) વિષ શૃંગી આદિ સ્ત્રોતોથી ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે.

Verse 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

બ્રહ્મા શાંત-સ્વરથી યુક્ત છે; શિવ લોહિત, તારક (ઉદ્ધારક) સ્વર સાથે સંકળાયેલ છે. આ મંત્રનું નામ ‘વિયતિ’ છે; તેને ‘તાર્ક્ષ્ય’—શબ્દમય—રૂપે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 4

ख र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः

‘ખ’—હૃદય માટે: મર્દન કર, મર્દન કર। કવચ માટે: અપ્રતિહતનો શમન કરનાર। ‘વં હૂં ફટ્’—અસ્ત્રમંત્ર: ઉગ્રરૂપોને અટકાવનાર। જે કંઈ ભયંકર છે તેને ભયભીત કર; સર્વને દહ, દહ; ભસ્મીકુરુ, કુરુ—સ્વાહા। નેત્ર માટે—સપ્ત વર્ગોના અંત્ય અક્ષર-યુગ્મોથી ગોઠવાયેલા સ્વર, અષ્ટ દિશાઓ પાંખડીઓ, કેશરાદિ વર્ણોથી નિયત રંગ, અગ્નિરૂપ કર્ણિકા—એવું ‘માતૃકા-કમળ’ રચી, મંત્રનિષ્ણાતે તેને હૃદયસ્થ અને ડાબા હાથની હથેળી પર સ્થિત રૂપે સ્મરવું. અંગૂઠાથી આરંભ કરી અક્ષરન્યાસ કરવો; કલાઓ ‘વિયતિ’ અનુસાર ભેદિત છે.

Verse 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

પૃથ્વી-તત્ત્વ પીળા વર્ણનું, વજ્રસદૃશ ચતુષ્કોણાકાર છે અને તેનું અધિદેવતા શક્ર (ઇન્દ્ર) છે. જલ-તત્ત્વ શ્વેત વર્ણનું, અર્ધવૃત્ત તથા અર્ધપદ્માકાર છે અને તેનું અધિદેવતા વરુણ છે.

Verse 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

ત્ર્યસ્ત્રને સ્વસ્તિક-ચિહ્નથી યુક્ત કરવું. તૈજસનું અધિદેવતા અગ્નિ છે. વર્તુળાકૃતિમાં મધ્ય બિંદુ હોય; તેનું અધિદેવતા વાયુ છે અને તે કૃષ્ણમાળા (કાળી પરિધિ)થી ઘેરાયેલું હોય.

Verse 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

પછી અંગૂઠાથી શરૂ કરીને આંગળીઓના મધ્યભાગમાં આવેલા પોતાના-પોતાના ‘વેશ્મ’ (નિવાસ-સ્થાન)માં, સુવર્ણ નાગવાહ (સર્પ-પ્રવાહ)થી પરિષ્ઠિત સ્થાનોમાં, ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते

વિયત્ (આકાશ)માં ચાર વર્ણો સુમંડળ સમાન તેજથી દીપ્તિમાન છે. જે અરૂપ છે, જેમાં માત્ર રવ-તન્માત્ર (ધ્વનિનું સૂક્ષ્મ માત્ર) છે, તે આકાશના અધિષ્ઠાતા દેવ શિવ છે.

Verse 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

કનિષ્ઠા (નાની આંગળી)ના મધ્ય પર્વમાં તેનું પ્રથમ અક્ષર ન્યાસ કરવું; તેમજ પોતાના મંડળમાં ગોઠવાયેલા ક્રમ મુજબ નાગોના આદિવર્ણો (પ્રારંભિક અક્ષરો) પણ ન્યાસ કરવા.

Verse 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

અંગૂઠાથી અંતિમ પર્વો સુધી ભૂતાદિ વર્ણોનું વિન્યાસ (ન્યાસ) કરવું; અને તન્માત્રાદિ ગુણો સાથે સંબંધિત (સન્નિહિત) વર્ણો આંગળીઓ પર બુદ્ધિમાન સાધકે ન્યાસ કરવા.

Verse 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

માત્ર સ્પર્શથી જ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ના પ્રભાવથી હાથ વડે વિષની જોડીને નાશ કરવો. અને મંડલ વગેરે આલેખોમાં આકાશ-તત્ત્વસંબંધિત, ઋષિઓએ જીતેલા તે વર્ણ-અક્ષરો લખવા.

Verse 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकास्तथेति ख वरतन्मत्रे इति ख आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

શ્રેષ્ઠ બે અંગુલના પ્રમાણથી દેહના સાંધાઓને—નાભિસ્થાનની પાસે—ભેદિકા (વિભાજનચિહ્ન) રૂપે ચિહ્નિત કરવાં. ઘૂંટણથી નીચે વર્ણ સુવર્ણાભ હોય અને નાભિપ્રદેશ તુહિનપ્રભા સમાન તેજસ્વી હોય.

Verse 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

કંઠથી કેશાંત (મસ્તકશિખર) સુધી કુંકુમ સમાન અરুণ વર્ણનું ધ્યાન કરવું; ત્યાર પછી ભિન્ન—શ્વેતાભ—વર્ણ માનવો. તે બ્રહ્માંડવ્યાપી, તાર્ક્ષ્ય, ‘ચન્દ્રાખ્ય’ અને નાગોને ભૂષણરૂપે ધારણ કરનાર છે.

Verse 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

બુદ્ધિમાન સાધકે પોતાના અંતરમાં નીલ-ઉગ્ર વિષનો નાશ કરનાર મહાપક્ષ (ગરુડ)નું સ્મરણ/ધ્યાન કરવું. આવા ધ્યાન અને પોતાના ઉચ્ચારિત વચનો દ્વારા, વિષ સામે મંત્રજ્ઞ માટે મંત્ર સિદ્ધ થાય છે.

Verse 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

તાર્ક્ષ-હસ્તની અંદર અંગૂઠો સ્થિત રાખીને જે ‘સુષ્ટિ’ (મુદ્રા/પ્રયોગ) થાય છે તે વિષહર છે. તાર્ક્ષ-હસ્ત ઊંચો કરીને તેની પાંચેય આંગળીઓને હલાવવાથી વિષ શમાય છે.

Verse 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

ઉક્ત ‘અદ-વીષા’ મંત્ર દ્વારા, જણાવ્યા મુજબ, વિષનું સ્તંભન વગેરે વિધિઓ કરવી જોઈએ. આ આકાશોત્પન્ન ભૂ-બીજ છે અને પંચાક્ષરીનો અધિપતિ મંત્ર છે.

Verse 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

યોગ્ય ઉચ્ચાર સાથે ‘સંસ્તંભયે’થી આરંભ થતા મંત્રનો જપ કરીને વિષને સ્તંભિત કરવો જોઈએ. આ વ્યત્યસ્ત (ઉલટ/પરિવર્તિત) વિન્યાસથી પ્રયોગ્ય, સુસાધિત બીજમંત્ર છે.

Verse 18

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

‘સંપ્લવ’ મંત્ર પ્લાવન કરે છે; ‘પ્લાવય’ મંત્ર વહેતા કરી દે છે; ‘યમ’ મંત્ર નિયંત્રણ કરે છે. ગુહ્ય નાદથી આરંભતો ‘શબ્દાદ્ય’ મંત્ર શત્રુનો સંહાર કરે છે. સુજપ્ત જળના અભિષેક-છાંટાથી આ વિધિ દંડ (શાસનાધિકાર) સ્થાપે છે.

Verse 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

અથવા સુજપ્ત શંખ, ભેરી વગેરેના ગુંજનનો શ્રવણ માત્રથી પણ, ભૂતતત્ત્વ અને તેજના વ્યત્યયથી સ્થિત બાધક સત્તા સામેથી આવે ત્યારે જાણે દગ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

ભૂ અને વાયુના વ્યત્યય-નિયંત્રણથી તે મંત્ર વિષનું સંક્રમણ (સ્થાનાંતરણ) કરે છે. સાધક અંદર હોય કે પોતાના ગૃહમાં સ્થિત હોય, તે બીજ, અગ્નિ, ઇન્દુ અને જલ-સ્વરૂપ શક્તિઓથી કાર્ય કરે છે.

Verse 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

મંત્રસાધકે ગરુડાકૃતિ મુદ્રા/આકાર ધારણ કરીને આ કર્મ કરવું જોઈએ; તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ના વર્ણ-ચિહ્નવાળા સ્થાને રહી, તે જ મંત્રજપથી વિષનો નાશ કરવો।

Verse 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

અહીં પ્રકટ કરેલી ‘જામુદંડિ’ નામની વિદ્યા સ્વધા, શ્રી અને વીજલા-ચિહ્નિત છે; આ મંત્રથી અભિમંત્રિત જળમાં સ્નાન અને પાન કરવાથી સર્વ વિષ, જ્વર, રોગ અને અકાળમૃત્યુ પર વિજય થાય છે।

Verse 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा यश इति ञ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

મંત્રોચ્ચાર: “પક્ષિ પક્ષિ, મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ—વિધિ, સ્વાહા; ‘યશ’ એમ કહી ‘ઞ’ અક્ષર ઉમેર.” ફરી: “પક્ષિ પક્ષિ, મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ—ક્ષિ ક્ષિ, સ્વાહા.”

Verse 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

આ બે ‘પક્ષિરાજ’ (ગરુડ-સંબંધિત) મંત્રો અભિમંત્રણે વિષઘ્ન બને છે—“પક્ષિરાજાય વિધ્મહે, પક્ષિદેવાય ધીમહિ, તન્નો ગરુડઃ પ્રચોદયાત્।” ત્યારબાદ સુસંસ્કૃત સ્તંભ પર ન્યાસ કરવો—અગ્નિસ્થ, પાર्श્વ તથા પૂર્વમાં ‘દંતશ્રીક’ અને ‘દંડિન’; તેમજ ‘સકાલ’ અને ‘લાંગલી’—નીલકંઠાદિ ઉપદેશ મુજબ; વક્ષ, કણ્ઠ અને શિખા પર શ્વેત-ચિહ્નનો વિન્યાસ કરવો।

Verse 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

“હર હર! હૃદયને નમઃ. શિરે કપર્દિનને નમઃ. શિખામાં નીલકંઠને (નમઃ). કાલકૂટ વિષભક્ષકને સ્વાહા।” હવે કણ્ઠે વર્મ અને નેત્ર-ન્યાસ કરવો—કૃત્તિવાસ, ત્રિનેત્ર, પૂર્વાદિ મુખોથી યુક્ત; મુખો શ્વેત, પીત, અરુણ અને અસિત; ભુજાઓ અભય, વરદ, ધનુષ્ય અને વાસુકિ ધારણ કરે; આ કવચ/ન્યાસની દેવતા ઊર્ધ્વ-પાર્શ્વસ્થ ગૌરીસહિત રુદ્ર છે।

Verse 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

પગ, ઘૂંટણ, ગુહ્ય, નાભિ, હૃદય, કણ્ઠ, મુખ અને મસ્તક પર મંત્રના અક્ષરોનું ન્યાસ કરીને, પછી હાથોમાં—અંગૂઠા તથા અન્ય આંગળીઓ પર પણ—ન્યાસ કરવો।

Verse 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

તર્જની વગેરે આંગળીઓના અગ્રભાગે સર્વ ન્યાસ સ્થાપી, પછી બંને અંગૂઠા પર ન્યાસ કરવો। આમ ધ્યાન કરીને, બદ્ધ શૂલમુદ્રાથી શીઘ્ર સંહાર (પ્રત્યાહાર) કરવો।

Verse 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

કનિષ્ઠાને અંગૂઠા સાથે બાંધી, બાકીની ત્રણ આંગળીઓને ઝડપથી ફેલાવવી। વિષનાશ માટે આ રીતે ડાબો હાથ અને બીજી બાજુ જમણો હાથ પ્રયોગમાં લેવો।

Verse 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

“ૐ—ભગવતે નીલકણ્ઠાય નમઃ। ‘ચિઃ’—અમલકણ્ઠાય। ‘ચિઃ’—સર્વજ્ઞકણ્ઠાય। ‘ક્ષિપ’। ૐ સ્વાહા। નિર્મળ નીલકણ્ઠને, જે અનેક તથા સર્વ વિષોનો અપહારક છે, નમઃ। ‘નમસ્તે રુદ્રમન્યવ’ મંત્રનો જપ કરીને અને સર્માર્જન (શુદ્ધિ-માર્જન) કરવાથી વિષ નાશ પામે છે—સંદેહ નથી। આ મંત્ર કર્ણજાપ રૂપે કાનમાં જપવો અને ઉપાનહાવ (રક્ષાબંધ/તાબીઝ-વિધિ) માં પણ પ્રયોગ કરવો। રુદ્રવિધાન મુજબ નીલગ્રીવ મહેશ્વરની પૂજા કરવી; રુદ્રવિધાનક કરવાથી વિષજન્ય વ્યાધિઓનો વિનાશ થાય।”