Adhyaya 297

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં “વિષહૃન્ મંત્રૌષધ” નામનો ૨૯૭મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૯૮મો અધ્યાય—“ગોનસાદિ ચિકિત્સા” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હે વશિષ્ઠ, સાંભળ; ગોનસ વગેરે સર્પોના ઉપચાર કહું છું. ‘હ્રીં હ્રીં અમલપક્ષિ સ્વાહા’ મંત્ર જપીને તાંબૂલ ખાવાથી મંડલિન સર્પનું વિષ દૂર થાય છે.

Verse 2

लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे

વિષમાં લસણ, રામઠફળ, કુષ્ઠ, અગ્નિ (ચિત્રક) અને ત્ર્યોષ (સુંઠ-મરીચ-પિપ્પળી) પ્રયોગ કરવો. સર્પવિષમાં સ્નુહીનું ક્ષીર ગાયના ઘૃત સાથે ભેળવી પંદર દિવસ પીવાથી વિષ શમે છે.

Verse 3

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं

હવે રાજિલા સર્પદંશમાં કૃષ્ણા (મરીચ) અને સૈંધવ લવણ સાથે પાતળી પેયા આપવી. તેમજ ઘૃત, મધ, ગોમય-જળ અને પુરીતત્યા સાથેનું મિશ્રણ પણ વિષહર છે.

Verse 4

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः

કૃષ્ણાખંડ (કાળી ખાંડ), દૂધ અને ઘૃત ભેળવી તેની સાથે મધ પાન કરવું. તેમજ ત્રિકટુ/વ્યોષ (સુંઠ-મરીચ-પિપ્પળી), પિચ્છ (પાંખનું નરમ રુંવાટું), બિલાડીનું અસ્થિ અને નકુલ (મુંગૂસ)ના શરીરના વાળ—આ બધું સમપ્રમાણમાં ભેળવી પ્રયોગ કરવો.

Verse 5

चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं

માંસડીના દૂધથી ભીંજવેલા ચૂર્ણિત દ્રવ્યોમાંથી બનાવેલો ધૂપ સર્વ પ્રકારના વિષને દૂર કરે છે. અથવા રોમા, નિર્ગુંડીકા અને કોકવર્ણ સમભાગે લઈને સમાન પ્રમાણમાં લસણ ભેળવી ધૂપ કરવો.

Verse 6

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्

મુનિ-પત્રોથી સ્વેદન કરીને દંશસ્થાનની સારવાર કરવી અને કાઞ્ચિકા (ખાટી માંડ/કિણ્વિત દ્રવ)માં પકાવેલી તૈયારી આપવી. મૂષિકાના સોળ પ્રકાર કહ્યા છે; તેમજ કાર્પાસ અને જાંબુ-યુક્ત રસ પીવડાવવો.

Verse 7

सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं

તેલ સાથે સેવન કરવાથી તે મૂષિકા-જન્ય પીડા શમાવે છે. તેમજ ફલિનીનું પુષ્પ સૂંઠ (નાગર) અને ગોળ સાથે ભક્ષણ કરવાથી તે વિષથી થયેલી અરુચિ (ભૂખ ન લાગવી) દૂર થાય છે.

Verse 8

चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं

આ વીસ પ્રકારની સારવાર-વિધિ છે. લૂતા-વિષને હરનાર ગણ—પદ્મક, પાટલી, કુષ્ઠ, નત, ઉશીર અને ચંદન—આ દ્રવ્યોનો છે.

Verse 9

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं

લૂતા-દંશથી પીડિત અંગને નિર્ગુંડી, શારિવા અને શેલુથી સિદ્ધ કરેલા જળથી ધોવું/સીંચવું. તેમજ ગુંજા, નિર્ગુંડીકા, કંકોલ-પર્ણ, સૂંઠ અને નિશા-દ્વય (હળદર તથા દારુહળદર) યુક્ત યોગ પ્રયોગ કરવો.

Verse 10

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं

હવે વિચ્છુદંશથી થતી પીડા હરાવતો ઉપાય સાંભળો—કરંજનું બીજ/અસ્થિ અને તેનો લેપ; તેમજ મંજિષ્ઠા, ચંદન, વ્યોષનાં પુષ્પ, શિરીષ અને કૌમુદ।

Verse 11

संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति

ચાર યોગ ભેળવી લેપ વગેરે રૂપે પ્રયોગ કરવાથી વિચ્છુ-વિષ દૂર થાય છે. મંત્ર—“ॐ નમો ભગવતે રુદ્રાય; ચિવિ, છિંદ, કિરિ, ભિંદ; ખડ્ગે છેદ, શૂલે ભેદ, ચક્રે દારય—ॐ હ્રૂં ફટ્।” આ મંત્રથી અભિમંત્રિત ઔષધ આપવાથી વિચ્છુ વગેરેની પીડા કાપી નાંખે છે.

Verse 12

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्

ત્રિફલા, ઉશીર, મુસ્તા, અંબુ (શીતલ જલ-કલ્પ), માંસી, પદ્મક અને ચંદન—આ બધું બકરીના દૂધ સાથે પાનાદિ રૂપે આપવાથી ગધેડા વગેરેના દંશ/કાટથી ઉત્પન્ન વિષ દૂર થાય છે.

Verse 13

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं

શિરીષનું પંચાંગ, વ્યોષ અને શતપદી-વિષહર ઔષધિ પ્રયોગ કરવી; તેમજ સકંધર અને શિરીષનું અસ્થિ/બીજ પણ આપવું—આ બધું ઉંદરજન્ય વિષ દૂર કરે છે.

Verse 14

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं

ઘી સાથે વ્યોષ અને કૂટેલું મૂળ આપવાથી આ વિષ ઉતરે છે. આ વિષ માટે ‘જ, ઞ, ટ’ એવો ગણ-સંકેત તથા ‘ચિરિ’ એવો નિર્દેશ કહેવાયો છે. ક્ષાર-કલ્પમાં વ્યોષ, વચા, ડિંગુ/હિંગુ, વિડંગ, સૈંધવ (પથ્થર મીઠું) અને ન્નત ઔષધ ભેળવી પ્રતિવિષ રૂપે આપવામાં આવે છે.

Verse 15

अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः

અંબષ્ઠા, અતિબલા અને કુષ્ઠનો સંયોગ સર્વ કીટવિષને હરેછે. યષ્ટિ, ત્રિકટુ, ગોળ અને દૂધથી બનેલો યોગ શોથ તથા વિષનો પ્રતિષેધક છે.

Verse 16

ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः

ॐ સુભદ્રાયૈ નમઃ; ॐ સુપ્રભાયૈ નમઃ। જે ઔષધિઓ લોકો વિધાન વિના ગ્રહણ કરે છે—

Verse 17

तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना

બ્રહ્માએ કહ્યું—“તેને વીજન કરતાં કરતાં ગ્રહણ કરવી.” પછી દરેક ઔષધિને પ્રણામ કરીને બાદમાં મુઠ્ઠીભર જવ અર્પણ કરવો.

Verse 18

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्

આ મંત્ર દસ વાર જપીને નમસ્કાર કરવો. પછી તે ઔષધિને ઉદ્દેશીને—“હે ઊર્ધ્વનેત્રા ઔષધિ, હું તને ઉદ્ધરું છું (ગ્રહણ કરું છું),” એમ કહી, એ જ મંત્રવિધિથી તેનો સેવન કરવો.

Verse 19

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं

પુરુષસિંહ (નૃસિંહ)ને નમસ્કાર; ગોપાલકને પણ નમસ્કાર. તે પોતે જ યુદ્ધમાં કૃષ્ણની પરાજયને જાણે છે.

Verse 20

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे

આ સત્યવચનથી મારો અગદ (વિષનાશક) સિદ્ધ થાઓ. હે વૈદૂર્યમાતા, તમને નમસ્કાર; સર્વ વિષોથી મારી રક્ષા કરો. હે ગૌરી, ગાંધારી, ચાંડાળી, માતંગિની—સ્વાહા! હે હરિમાયા—સ્થાવર (નિર્જીવ) વિષ માટે ઔષધિ આદિમાં આ મંત્ર પ્રયોગયોગ્ય છે.

Verse 21

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं

ભક્ષણ કર્યા તરત જ દાહ શરૂ થયો હોય ત્યારે ઠંડા પાણીમાં પ્રોસેસ કરેલું કમળ ઘી અને મધ સાથે પિવડાવવું; ત્યારબાદ નિયમ મુજબ વિષની સારવાર કરવી.