Adhyaya 299

Verse 1

आ विष्णुः शिवः स्कन्दो गौरो गौरीलक्ष्मीर्गणादयः अप्_२९८०५१घ् इत्य् आग्नये महापुराणे बालग्रहहरं बालतन्त्रं नाम अष्टनवत्यधिकद्विषततमो ऽध्यायः अथ नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् अग्निर् उवाच ग्रहापहारमन्त्रादीन् वक्ष्ये ग्रहविमर्दनान् हर्षेच्छाभयशोकादिविरुद्धाशुचिभोजनात्

“આહ્વાન: વિષ્ણુ, શિવ, સ્કંદ, ગૌર, ગૌરી, લક્ષ્મી તથા ગણાદિ!”—આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં બાલગ્રહહર ‘બાલતંત્ર’ નામનો ૨૯૮મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૯૯મો અધ્યાય આરંભ—ગ્રહહૃન્ મંત્રાદિક. અગ્નિ બોલ્યા: “હું ગ્રહોને દૂર કરનાર મંત્રો અને સંબંધિત ઉપાયો કહું છું, જે ગ્રહપીડાનું મર્દન કરે છે—જે હર્ષ, ઇચ્છા, ભય, શોક વગેરે તથા વિરુદ્ધ/અશુચિ ભોજનથી ઉત્પન્ન થાય છે.”

Verse 2

गुरुदेवादिकोपाच्च पञ्चोन्मादा भवन्त्य् अथ त्रिदोषजाः सन्निपाता आगन्तुरिति ते स्मृताः

ગુરુ, દેવતાઓ વગેરેના કોપથી પાંચ પ્રકારના ઉન્માદ ઉત્પન્ન થાય છે. તે ત્રિદોષજ, સન્નિપાતજ અને આગંતુક (બાહ્યકારણજન્ય) એમ સ્મૃત છે.

Verse 3

देवादयो ग्रहा जाता रुद्रक्रोधादनेकधा सरित्सरस्तडागादौ शैलोपवनसेतुषु

દેવાદિ ગ્રહો રુદ્રના ક્રોધથી અનેક રૂપે ઉત્પન્ન થયા; તેઓ નદીઓ, સરોવરો, તળાવો વગેરેમાં તથા પર્વતો, ઉપવનો અને સેતુઓમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 4

नदीसङ्गे शून्यगृहे विलद्वार्येकवृक्षके ग्रहा गृह्णन्ति पुंसश् च श्रियः सुप्ताञ्च गर्भिणीम्

નદી-સંગમે, ખાલી ઘરમાં, તૂટેલા/ખુલ્લા દ્વારવાળા નિવાસમાં અને એકલાં વૃક્ષ પાસે—ત્યાં ગ્રહો પુરુષને પકડી લે છે; તેઓ શ્રી (સમૃદ્ધિ)ને પણ ગ્રહણ કરે છે અને સૂતી તથા ગર્ભિણી સ્ત્રીને પીડિત કરે છે।

Verse 5

आसन्नपुष्पान्नग्नाञ्च ऋतुस्नानं करोति या अवमानं नृणां वैरं विघ्नं भाग्यविपर्ययः

જેનાં રજોદર્શન નજીક હોય તે સ્ત્રી જો તે સમયે અથવા નગ્ન અવસ્થામાં ઋતુસ્નાન કરે, તો તેને લોકો તરફથી અપમાન, વૈર, વિઘ્ન અને ભાગ્યવિપર્યયનું ફળ મળે છે।

Verse 6

देवतागुरुधर्मादिसदाचारादिलङ्घनम् स्त्रिय इति ञ , ट च पतनं शैलवृक्षादेर्विधुन्वन्मूर्धजं मुहुः

દેવતા, ગુરુ, ધર્મ વગેરે સંબંધિત સદાચારનું ઉલ્લંઘન પતનનું કારણ છે; સ્ત્રીઓ માટે પણ એ જ કહેવાયું છે। શિલા, વૃક્ષ વગેરે પાસે/પર ઊભા રહી વારંવાર વાળ ઝાટકવા પણ પતનનું અપશકુન જણાવાયું છે।

Verse 7

रुदन्नृत्यति रक्ताक्षो हूंरूपो ऽनुग्रही नरः उद्विग्नः शूलदाहार्तः क्षुत्तृष्णार्तः शिरोर्तिमान्

જે પુરુષ રડતો રડતો નાચે, જેના નેત્રો લાલ હોય, જે ‘હૂં’ સમાન ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરે, જે ચોંટેલો/આસક્ત બને, જે ઉદ્વિગ્ન રહે—શૂલવેદના અને દાહથી પીડિત, ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ અને માથાના દુખાવાથી ગ્રસ્ત—આ તેના લક્ષણો કહેવાયા છે।

Verse 8

देहि दहीति याचेत बलिकामग्रही नरः स्त्रीमालाभोगस्नानेच्छूरतिकामग्रही नरः

જે મનુષ્ય વારંવાર ‘આપો, આપો’ કહીને યાચના કરે છે, તે દાન/ભિક્ષાની લાલસાથી ગ્રસ્ત છે. અને જે સ્ત્રી, માળા, ભોગવિલાસ તથા સ્નાનની ઇચ્છા રાખે છે, તે રતિજન્ય કામતૃષ્ણાથી ગ્રસ્ત છે.

Verse 9

महासुदर्शनो व्योमव्यापी विटपनासिकः पातालनारसिंहाद्या चण्डीमन्त्रा ग्रहार्दनाः

‘મહાસુદર્શન’, ‘વ્યોમવ્યાપી’ (આકાશમાં સર્વવ્યાપી), ‘વિટપનાશિક’ (જટ/ઝાડઝાંખર નાશક), ‘પાતાળ-નારસિંહ’ વગેરે—આ ચંડીના મંત્રો છે, જે ગ્રહજન્ય પીડાઓને દમન/નિવારણ કરે છે.

Verse 10

पृश्नीहिङ्गुवचाचक्रशिरीषदयितम्परम् पाशाङ्कुशधरं देवमक्षमालाकपालिनम्

પૃશ્ની, હિંગુ, વચા, ચક્ર અને શિરીષને પરમ પ્રિય માનનારા તે દેવનું ધ્યાન કરવું; તે પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે તથા જપમાળા અને કપાલપાત્ર પણ ધરાવે છે.

Verse 11

खट्टाङ्गाब्जादिशिक्तिञ्च दधानं चतुराननम् अन्तर्वाह्यादिखट्टाङ्गपद्मस्थं रविमण्डले

રવિમંડળમાં કમળાસન પર સ્થિત ચતુર્મુખ દેવનું ધ્યાન કરવું—તે ખટ્ટાંગ, કમળ વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને તેના આસનરૂપ કમળ પર આંતર-બાહ્ય ખટ્ટાંગાદિ લાઞ્છનો અંકિત હોય છે.

Verse 12

आदित्यादियुतं प्रार्च्य उदितेर्के ऽर्घ्यकं ददेत् श्वासविषाग्निविप्रकुण्डीहृल्लेखासकलो भृगुः

આદિત્ય તથા સહચર દેવતાઓ સાથે વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, સૂર્ય ઉગે ત્યારે અર્ઘ્યજળ અર્પણ કરવું. તેથી ભૃગુ શ્વાસકષ્ટ, વિષ, રોગનો દાહ-અગ્નિ, વિકૃતિ/વિકાર, કુંડી-પ્રકારની સૂજન, હૃદયને ખંજવાળે તેવી પીડા અને આવા સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 13

अर्काय भूर्भुवःस्वश् च ज्वालिनीं कुलमुद्गरम् पद्मासनो ऽरुणो रक्तवस्त्रसद्युतिविश्वकः

અર્ક (સૂર્ય) માટે ‘ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ’ આ વ્યાહૃતિઓનો જપ/પ્રયોગ કરવો. તે જ્વાલામય છે, કુલમુદ્ગર (વંશવિનાશક ગદા) ધારણ કરે છે, પદ્માસનમાં સ્થિત, અરુણવર્ણ, રક્તવસ્ત્રધારી અને વિશ્વવ્યાપી તેજથી દીપ્ત છે.

Verse 14

उदारः पद्मधृग्दोर्भ्यां सौम्यः सर्वाङ्गभूषितः रक्ता हृदादयः सौम्या वरदाः पद्मधारिणः

તે ઉદાર છે, બંને ભુજાઓમાં પદ્મ ધારણ કરનાર; સૌમ્ય અને સર્વ અંગોમાં ભૂષણોથી અલંકૃત. તેનું હૃદય આદિ આંતરિક સ્થાન રક્તવર્ણ છે; તે સૌમ્યરૂપ, વરદાતા અને પદ્મધારી છે.

Verse 15

विद्युत्पुञ्जनिभं वस्त्रं श्वेतः सौम्यो ऽरुणः कुजः बुधस्तद्वद्गुरुः पीतः शुक्लः शुक्रः शनैश् चरः

વસ્ત્ર વિદ્યુત્પુંજ સમાન દીપ્ત કહેવાયું છે. સોમ શ્વેત; કુજ (મંગળ) અરુણ. બુધ તદ્વત (શ્વેત); ગુરુ પીત; શુક્ર તેજસ્વી શુક્લ; અને શનૈશ્ચર કૃષ્ણ/શ્યામવર્ણ છે.

Verse 16

कृष्णाङ्गारनिभो राहुर्धूम्रः केतुरुदाहृतः वामोरुवामहस्तान्ते दक्षहस्ताभयप्रदा

રાહુ કૃષ્ણ અંગાર સમાન વર્ણનો કહેવાયો છે; કેતુ ધૂમ્રવર્ણ જાહેર થયો છે. ડાબો હાથ ડાબી જાંઘ પર રાખીને, જમણા હાથથી અભયમુદ્રા પ્રદાન કરવી.

Verse 17

स्वनामाद्यन्तु वीजास्ते हस्तौ संशोध्य चास्त्रतः विपिटनासिक इति ञ अङ्गुष्ठादौ तले नेत्रे हृदाद्यं व्यापकं न्यसेत्

પછી પોતાના નામથી આરંભ કરીને બીજાક્ષરોનો ન્યાસ કરવો. અસ્ત્રમંત્રથી બંને હાથ શુદ્ધ કરીને, ‘ઞ’ અક્ષરથી ‘વિપિટનાસિકા’ (નાસિકા-દબાવ/સંકેત) કરવી. ત્યારબાદ અંગુષ્ઠાદિ ક્રમે—હથેળી, નેત્રો તથા હૃદયાદિ સ્થાનો પર—વ્યાપક મંત્રનો ન્યાસ કરવો.

Verse 18

मूलवीजैस्त्रिभिः प्राणध्यायकं न्यस्य साङ्गकम् प्रक्षाल्य पात्रमस्त्रेण मूलेनापूर्य वारिणा

ત્રણ મૂળ-બીજોથી સाङ્ગ પ્રાણ-ન્યાસ કરીને, અસ્ત્ર-મંત્રથી પાત્રને પ્રક્ષાળીને, પછી મૂળ-મંત્રથી અભિમંત્રિત જળથી તેને ભરવું।

Verse 19

गन्धपुष्पाक्षतं न्यस्य दूर्वामर्घ्यञ्च मन्त्रयेत् आत्मानं तेन सम्प्रोक्ष्य पूजाद्रव्यञ्च वै ध्रुवम्

ગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત મૂકી, દૂર્વા તથા અર્ઘ્યને મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવું। તે અર્ઘ્યથી પોતાને પ્રોક્ષણ કરીને, પૂજા-દ્રવ્યને પણ નિશ્ચયે પવિત્ર કરવું।

Verse 20

प्रभूतं विमलं सारमाराध्यं परमं सुखम् पीठाद्यान् कल्पयेदेतान् हृदा मध्ये विदिक्षु च

તે પ્રભૂત, વિમલ સાર—આરાધ્ય અને પરમ સુખ—ની આરાધના કરીને, પીઠ આદિ આ આધારને હૃદય-મધ્યમાં તથા વિદિશાઓમાં પણ કલ્પવા।

Verse 21

पीठोपरि हृदा मध्ये दिक्षु चैव विदिक्षु च पीठोपरि हृदाब्जञ्च केशवेष्वष्टशक्तयः

પીઠ ઉપર, હૃદય-મધ્યમાં, દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં પણ—પીઠ ઉપર તથા હૃદય-કમળ ઉપર—કેશવ-સંબંધિત અષ્ટશક્તિઓની સ્થાપના/કલ્પના કરવી।

Verse 22

वां दीप्तां वीं तथा सुक्ष्मां वुञ्जयां वूञ्चभाद्रिकां वें विभूतीं वैं विमलां वोमसिघातविद्युताम्

‘વાં’ને દીપ્ત, ‘વીં’ને સૂક્ષ્મ, ‘વુઞ્’ને જયપ્રદ, ‘વૂઞ્’ને ભદ્ર (મંગલ), ‘વેં’ને વિભૂતિ-યુક્ત, ‘વૈં’ને વિમલ (શુદ્ધ), અને ‘વોં’ને વિઘ્ન-નાશક વિદ્યુત્સદૃશ માનીને બીજાક્ષરોનું ધ્યાન/વિનિયોગ કરવો।

Verse 23

वौं सर्वतोमुखीं वं पीठं वः प्रार्च्य रविं यजेत् आवाह्य दद्यात् पाद्यादि हृत्षडङ्गेन सुव्रत

“વૌં” મંત્રથી સર્વતોમુખી દેવીનું ધ્યાન કરવું; “વં” થી પીઠ સ્થાપવું. “વઃ” થી પ્રથમ પૂજન કરીને પછી રવિ (સૂર્ય)નું યજન કરવું. આવાહન કરીને પાદ્યાદિ અર્ઘ્ય-ક્રમ અર્પણ કરવો અને હૃત્-ષડંગ ન્યાસ સહિત પૂજા કરવી, હે સુવ્રત।

Verse 24

खकारौ दण्डिनौ चण्डौ मज्जा दशनसंयुता मांसदीर्घा जरद्वायुहृदैतत् सर्वदं रवेः

રવિ (સૂર્ય) માટે ‘ખ’ અક્ષરના બે રૂપ—‘દંડિન’ અને ‘ચંડ’—કહ્યા છે. તે મજ્જા સાથે સંબંધિત અને દાંત સાથે યુક્ત છે; માંસને પોષે છે, દીર્ઘ સ્થૈર્ય આપે છે; જરા-જન્ય વાતવિકારોને જીતે છે અને હૃદયને સમર્થન આપે છે—આ રીતે તે રવિ માટે સર્વદાયક છે।

Verse 25

वह्नीशरक्षो मरुताम् किक्षु पूज्या हृदादयः स्वमन्त्रैः कर्णिकान्तस्था दिक्ष्वस्त्रं पुरतः सदृक्

અગ્નિ, ઈશ (શિવ), રક્ષક દેવતાઓ (રક્ષઃ) અને મરુતોની પૂજા કરવી. પછી હૃદયાદિ ન્યાસો પોતાના-પોતાના મંત્રોથી કમળની કર્ણિકાના અંતે સ્થાપવા; દિશાઓમાં અસ્ત્ર-મંત્રનો વિન્યાસ કરીને, આગળ રક્ષણરૂપે સદૃક્ (રક્ષાદૃષ્ટિ/આવરણ) સ્થાપવું।

Verse 26

पूर्वादिदिक्षु सम्पूज्याश् चन्द्रज्ञगुरुभार्गवाः नस्याञ्जनादि कुर्वीत साजमूत्रैर् ग्रहापहैः

પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં સમ્યક પૂજા કરીને ચંદ્ર, જ્ઞ (બુધ/જ્યોતિષજ્ઞ), ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને ભાર్గવ (શુક્ર)નું આવાહન કરવું. પછી ગ્રહ-અપહારક ઉપાયરૂપે બકરીના મૂત્ર સાથે નસ્ય, અંજન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી।

Verse 27

पाठापथ्यावचाशिग्रुसिन्धूव्योषैः पृथक् फलैः अजाक्षीराढके पक्वसर्पिः सर्वग्रहान् हरेत्

પાઠા, પથ્યા, વચા, શિગ્રુ, સૈંધવ (પથ્થર મીઠું) અને ત્ર્યૂષણ (ત્રણ તીખા દ્રવ્યો)—આ બધાંને અલગ અલગ ફલ-પ્રમાણ (માત્રા) લઈને, એક આઢક બકરીના દૂધમાં પકાવેલું ઘી સર્વ ગ્રહદોષો દૂર કરે છે।

Verse 28

वृश्चिकालीफलीकुष्ठं लवणानि च शार्ङ्गकम् अपस्मारविनाशाय तज्जलं त्वभिभोजयेत्

અપસ્માર (મિરગી)ના નાશ માટે વૃશ્ચિકાળી-ફળ, કુષ્ઠ, લવણો અને શાર્ઙ્ગકથી સિદ્ધ કરેલું જળ દર્દીને પાવડાવવું જોઈએ।

Verse 29

विदारीकुशकाशेक्षुक्वाथजं पाययेत् पयः द्रोणे सयष्टिकुष्माण्डरसे सर्पिश् च संस्कृतौ

વિદારી, કુશ, કાશ અને ઇક્ષુના ક્વાથથી સંસ્કૃત દૂધ પાવડાવવું જોઈએ. તેમજ દ્રોણ-પ્રમાણમાં યષ્ટિ (યષ્ટિમધુ) સાથે કુષ્માંડ-રસથી સંસ્કૃત ઘી પણ તૈયાર કરવું જોઈએ।

Verse 30

पञ्चगव्यं घृतं तद्वद्योगं ज्वरहरं शृणु ॐ भस्मास्त्राय विद्महे एकदंष्ट्राय धीमहि तन्नो ज्वरः प्रचोदयात् कृष्णोषणनिशारास्नाद्राक्षातैलं गुडं लिहेत्

ઘી સાથે મિશ્રિત પંચગવ્ય તથા આ યોગ પણ જ્વરહર છે—સાંભળો. ‘ઓં ભસ્માસ્ત્રાય વિદ્મહે એકદંષ્ટ્રાય ધીમહિ તન્નો જ્વરઃ પ્રચોદયાત્’ એમ જપ કરવો. કાળી મરી, સૂંઠ, હળદર, રાસ્ના અને દ્રાક્ષાના તેલ/સ્નેહથી યુક્ત ગોળ ચાટવો.

Verse 31

श्वासवानथ वा भार्गीं सयष्टिमधुसर्पिषा पाठा तिक्ता कणा भार्गी अथवा मधुना लिहेत्

શ્વાસરોગી માટે ભાર્ગીને યષ્ટિમધુ, મધ અને ઘી સાથે આપવી જોઈએ; અથવા પાઠા, તિક્તા, કણા (પિપ્પલી) અને ભાર્ગીનો યોગ મધ સાથે ચાટવો જોઈએ।

Verse 32

धात्री विश्वसिता कृष्णा मुस्ता खर्जूरमागधी पिवरश्चेति हिक्काघ्नं तत् त्रयं मधुना लिहेत्

ધાત્રી (આમળા), વિશ્વસિતા, કૃષ્ણા, મુસ્તા, ખર્જૂર, માગધી (પિપ્પલી) અને પિવર—આ હિક્કા-નાશક છે; તેમાંના ત્રયને મધ સાથે ચાટવું જોઈએ।

Verse 33

कामली जीरमाण्डूकीनिशाधात्रीरसं पिवेत् व्योषपद्मकत्रिफलाकिडङ्गदेवदारवः रास्नाचूर्णं समं खण्डैर् जग्ध्वा कासहरं ध्रुवम्

કામલી, જીરું, માંડૂકી, નિશા અને ધાત્રીનો રસ પીવો જોઈએ. તેમજ વ્યોષ, પદ્મક, ત્રિફલા, કિડંગ, દેવદારુ અને રાસ્નાનું સમભાગ ચૂર્ણ ખાંડના ટુકડાં સાથે ખાવાથી તે નિશ્ચયે કાસ (ખાંસી) દૂર કરે છે.