Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
આ અધ્યાયમાં રસવિચાર પછી વૃક્ષાયુર્વેદને ધર્મસંગત વિદ્યા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ધન્વંતરી શુભ વૃક્ષોની દિશા-સ્થાપના જણાવે છે—પ્લક્ષ ઉત્તર તરફ, વડ પૂર્વમાં, આંબો દક્ષિણમાં, અશ્વત્થ પશ્ચિમમાં/જળાભિમુખ; દક્ષિણ બાજુ કાંટાળી વૃદ્ધિ અશુભ ગણાઈ, તેના શમન માટે તલ અથવા પુષ્પવૃક્ષો રોપવાની વિધિ છે. રોપણમાં સંસ્કારપૂર્વક પૂજા—બ્રાહ્મણ-સત્કાર, ચંદ્ર, ધ્રુવ/સ્થિર નક્ષત્રો, દિશાઓ અને દેવવિશેષની અર્ચના, શુભ નક્ષત્ર પસંદગી તથા મૂળની રક્ષા—આવશ્યક છે. ક્ષેત્રસમૃદ્ધિ માટે જળવ્યવસ્થા વિધિરૂપે—પ્રવાહોને માર્ગ આપવો, કમળસર/તળાવ બનાવવું અને જળાશય આરંભ માટે શુભ નક્ષત્રોની યાદી—વર્ણવાય છે. પછી ઋતુ અનુસાર સિંચાઈ, ઉત્તમ-મધ્યમ અંતર, પ્રતિરોપણની મર્યાદા અને ફળહીનતા ટાળવા છાંટણી જણાવાય છે. અંતે રોગશમન અને પુષ્પ-ફળવૃદ્ધિ માટે ઉપચાર—વિડંગ-ઘીનો લેપ, ધાન્ય/દાળના મિશ્રણો, દૂધ-ઘી સિંચન, ગોબર અને લોટ/સત્તુ, ખમેરેલું માંસજળ તથા માછલીજળ વગેરે—આપેલ છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
આ રીતે શ્રી અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રસાદિ-લક્ષણ’ નામનો ૨૮૦મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૮૧મો અધ્યાય ‘વૃક્ષાયુર્વેદ’ આરંભે છે. ધન્વંતરીએ કહ્યું—હું વૃક્ષાયુર્વેદનું વર્ણન કરીશ. શુભ પ્લક્ષ ઉત્તર દિશામાં, વડ પૂર્વમાં, આંબો દક્ષિણમાં અને અશ્વત્થ પશ્ચિમ (જળદિશા) તરફ વિધિપૂર્વક સ્થાપવો જોઈએ।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
જો દક્ષિણ દિશામાં નજીક કાંટાવાળા વૃક્ષો ઊગી આવ્યા હોય, તો તે ઘરમાં વસવાટમાં વિઘ્ન/અશુભતા થાય; તેથી ત્યાં તલ અથવા ફૂલવાળા છોડ રોપવા જોઈએ।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
(રોપા) લઈને વિધિપૂર્વક વૃક્ષારોપણ કરવું; અને બ્રાહ્મણ તથા ચંદ્રની યોગ્ય પૂજા કરીને, પાંચ ધ્રુવ (સ્થિર બિંદુ/તારા), વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશા, હસ્ત નક્ષત્ર તથા પ્રાજેશ અને વૈષ્ણવ દેવતત્ત્વની પણ પૂજા કરવી।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
વૃક્ષારોપણમાં (યોગ્ય) નક્ષત્રો તથા મૂળ (જડ/રોપણભાગ)નું વિચારણું પ્રશંસનીય છે. સ્થળમાં નદીના પ્રવાહો પ્રવેશ કરાવવાના અને એક પુષ્કરિણી (કમળ સરોવર/જળાશય) બનાવડાવવી।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘ગૃહવામે…’ એવો પાઠ અસ્પષ્ટ છે; ‘પુષ્કરિણ્યાન્ત્વ…’ એવો પાઠ પણ યોગ્ય જણાતો નથી. જળાશયના આરંભ માટે હસ્ત, મઘા, મૈત્ર (અનુરાધા), ઉત્તરાઓમાં પ્રથમ (ઉત્તરફાલ્ગુની), પુષ્ય અને વાસવ (શ્રવણ) શુભ છે; તેમજ વારુણ (શતભિષજ) અને બાકીના ત્રણ ‘ઉત્તરા’ નક્ષત્રો પણ ગ્રાહ્ય છે।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
વરুণ, વિષ્ણુ અને પર્જન્યનું વિધિવત્ પૂજન કરીને પછી તે વિધિ આચરવી. અરિષ્ટ, અશોક, પુન્નાગ, શિરીષ તથા પ્રિયંગુ જેવી શુભ વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવો.
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
અશોક, કદળી (કેળું), જંબુ તથા વકુલ અને દાડમ—ઉષ્ણ ઋતુમાં આ સાયં અને પ્રાતઃ લેવાં; પરંતુ શીતકાળમાં દિવસના અંતે (મોડે) લેવાં.
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
વરસાદી ઋતુમાં તથા જમીન સૂકી જાય ત્યારે રોપેલા વૃક્ષોને સિંચન કરવું. ઉત્તમ અંતર વીસ હસ્ત અને મધ્યમ અંતર સોળ હસ્ત ગણાય છે.
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
વૃક્ષોને એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને સ્થાનાંતર (પ્રત્યારોપણ) બાર (નિર્ધારિત) સમય/માપથી વધુ ન થાય તેમ કરવું. ઘન અને અતિઉગેલા વૃક્ષો ઘણી વાર નિષ્ફળ થાય છે; તેથી શરૂઆતમાં શસ્ત્ર વડે શોધન—અર્થાત્ છાંટણી/કાપકામ—કરવી જોઈએ.
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ફળનો નાશ થતો હોય ત્યારે વિદંગને ઘી સાથે મિશ્રિત કરીને લેપ (પેસ્ટ) બનાવી વૃક્ષ/છોડ પર લગાવવો અને પછી ઠંડા પાણીથી સિંચન કરવું; તેમજ કુલથ, માષ, મુદગ, યવ અને તલથી પણ ઉપચાર કરવો.
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ફળ-ફૂલ સદાય વધે તે માટે ઘી મિશ્રિત ઠંડા દૂધથી સિંચન કરવું; તેમજ ભેંસ/બકરાંના છાણનું ચૂર્ણ, જવનો લોટ અને તલ પણ ઉમેરવા।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
ગોમાસ અને પાણી સાત રાત સુધી રાખવું; તે દ્રાવણથી સિંચન કરવાથી સર્વ વૃક્ષોમાં ફળ, ફૂલ વગેરેની વૃદ્ધિ થાય છે।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
માછલીના પાણીથી સિંચન કરવાથી વૃક્ષોની વૃદ્ધિ થાય છે. વિદંગ અને ચોખાના દાણા સાથે માછલી તથા માંસનું ‘દોહદ’ પોષક પ્રયોગ છે, જે સર્વ વૃક્ષોના રોગોને દમન કરે છે।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.