Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
অধ্যায় ১ নৈমিষাৰণ্যৰ পুৰাণিক পৰিবেশত আৰম্ভ হয়। শৌনক আদি ঋষিসকলে লোকৰক্ষাৰ্থে বাৰ বছৰীয়া সত্রযজ্ঞ কৰি আছে আৰু পৌৰাণিক সূত উগ্ৰশ্ৰৱসক স্কন্দপুৰাণ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে ব্যাসক কৰা পূৰ্ব প্ৰশ্ন স্মৰণ কৰাই দিয়ে; ব্যাসে এক প্ৰাচীন কাহিনী কয়—নাৰদ সুমেৰুত আৰোহণ কৰি বিশ্ব-পিপ্পল বৃক্ষৰ তলত দীপ্তিমান দিৱ্য মণ্ডপ দেখে আৰু পদ্মাসনত অধিষ্ঠিত, ঋষি-দেৱগণে সেৱিত, বৰাহমুখ পুৰুষোত্তমৰ দৰ্শন লাভ কৰে। সেই ঠাইত ধৰণী (ভূদেৱী) সখীসকলৰ সৈতে উপহাৰ লৈ আহে; বৰাহে তেওঁক আলিঙ্গন কৰে আৰু ধৰণীয়ে নিজৰ আধাৰস্বৰূপ মুখ্য পৰ্বতসমূহৰ বিষয়ে সোধে। বৰাহে বহু পৰ্বতশ্ৰেণীৰ নাম কৈ দক্ষিণৰ পুণ্যভূমিৰ বিশেষ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে—নাৰায়ণাদ্ৰি/শ্ৰীৱেঙ্কটাচল, সুবৰ্ণমুখৰী, কমলাক্ষ সৰোবৰ আৰু দেৱালয় পৰিসৰ আদি। তাৰ পিছত তীৰ্থসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠতা নিৰ্ণয় কৰি স্বামিপুষ্কৰিণীক সৰ্বোত্তম বুলি ঘোষণা কৰা হয় আৰু তাত অসংখ্য তীৰ্থ (পৰম্পৰাত ‘ছেষট্টি কোটি’) আছে বুলি কোৱা হয়; লগতে ছয়টা মুখ্য তীৰ্থ নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। কুমাৰধাৰিকা, তুম্ব, আকাশগঙ্গা, পাণ্ডৱ, পাপনাশন আৰু দেৱতীৰ্থত নিৰ্দিষ্ট সময়ত স্নানৰ ফল বৰ্ণিত। শেষত ধৰণীৰ বৰাহ-স্তৱ, বৰাহে ধৰণীৰ সৈতে বৃষভাচল/শেষাচললৈ গমন, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে প্ৰতিষ্ঠা আৰু ইষ্টফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
এই অধ্যায়ত সূতে এক প্ৰাচীন কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—বৈবস্বত মন্বন্তৰৰ কৃতযুগত নাৰায়ণাদ্ৰিত ধৰণী দেৱী বৰাহ ভগৱানৰ ওচৰলৈ গৈ সোধে, কোন মন্ত্রে ভগৱান প্ৰসন্ন হয় আৰু কোন সাধনাই সমৃদ্ধি, ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য, সন্তানলাভ আৰু নিয়মনিষ্ঠ সাধকৰ বাবে শেষত ভগৱৎপদপ্ৰাপ্তি দিয়ে। বৰাহ ভগৱানে এক ‘পৰম গোপনীয়’ মন্ত্র প্ৰকাশ কৰি কয় যে ই কেৱল ভক্ত আৰু সংযমী লোককহে উপদেশ দিব লাগে। তাৰ পিছত মন্ত্রৰ শাস্ত্ৰীয় পৰিচয় দিয়া হয়—মন্ত্র: “ওঁ নমঃ শ্ৰীবৰাহায় ধৰণ্যুদ্ধৰণায় চ”; ঋষি: সংকর্ষণ, দেৱতা: বৰাহ, ছন্দ: পংক্তি, বীজ: শ্ৰীবীজ। সদ্গুৰুৰ পৰা লাভ কৰা সাধকৰ বাবে চাৰি লক্ষ জপ নিৰ্দিষ্ট; তাৰ পিছত মধু-ঘৃতযুক্ত পায়সেৰে হোমৰ বিধি কোৱা হৈছে। ধ্যানত স্ফটিকসম দীপ্তি, পদ্মৰক্ত নয়ন, বৰাহমুখ হলেও সৌম্যতা, চাৰিভুজ—চক্ৰ, শঙ্খ, অভয়মুদ্ৰা আৰু পদ্মধাৰী—লাল-সোনালী বস্ত্ৰাভৰণ আৰু শেষ আদি বিশ্বাধাৰ চিহ্নসহ ৰূপ বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—নিত্য ১০৮ জপে ইষ্টসিদ্ধি হয় আৰু শেষত মোক্ষ লাভ হয়। তাৰ পিছত দৃষ্টান্ত—ধৰ্ম নামৰ মনুৱে দেৱতাসদৃশ অৱস্থা পালে, শাপত পতিত ইন্দ্ৰে স্বৰ্গ পুনৰ লাভ কৰিলে, ঋষিসকলে পৰম গতি পালে, আৰু শ্বেতদ্বীপত জপ কৰি অনন্ত পৃথিৱীৰ আধাৰ হ’ল। শেষত ধৰণী শ্ৰীনিবাসৰ বেঙ্কটলৈ আগমন আৰু তাত চিৰনিবাস সম্পৰ্কে সোধে।
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীবৰাহে ধৰণীদেৱীক পুৰাবৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। বেঙ্কটাচলত স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত শ্ৰীনিবাস/হৰি দিব্য বিমানে নিবাস কৰে; কল্পান্তলৈকে সাধাৰণ লোকৰ বাবে অদৃশ্য বুলি কোৱা হলেও দেবাজ্ঞাৰে সৰ্বপূজ্য হয়। ধৰণীয়ে সোধে—ভগৱান যদি মর্ত্যৰ দৃষ্টিগোচৰ নহয়, তেন্তে লোকপূজা কেনেকৈ চলিব? তেতিয়া শ্ৰীবৰাহে অগস্ত্যৰ দ্বাদশবছৰীয়া আৰাধনা আৰু সকলো দেহধাৰীৰ বাবে ভগৱান দৃশ্য হ’বলৈ কৰা প্ৰাৰ্থনা উল্লেখ কৰে; ভগৱানে বিমানের মহিমা অক্ষুণ্ণ ৰাখি সৰ্বজনক দৰ্শন দিয়ে। পাছত বংশকথা আৰু উৎপত্তিকথা আহে। পৰৱৰ্তী কালচক্ৰত ৰজা মিত্ৰৱৰ্মাৰ উত্থান আৰু তাত পৰা আকাশৰাজলৈ বংশপৰম্পৰা বৰ্ণিত হয়। যজ্ঞীয় হালচলনৰ সময়ত ভূমিৰ পৰা পদ্মাৱতী প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; তেওঁক কন্যাৰূপে গ্ৰহণ কৰি ৰাণী ধৰণীৰ তত্ত্বাৱধানত দিয়া হয়। তাৰ পাছত ধৰণীয়ে শুভ লক্ষণৰ মাজত বসুদানক জন্ম দিয়ে; তেওঁৰ অস্ত্ৰবিদ্যা আৰু শাস্ত্ৰ-শিক্ষাৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণে ৰাজধৰ্ম, বৈধতা আৰু অঞ্চলৰ পবিত্ৰ ইতিহাস প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে ধৰণীৰ প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়, আৰু বৰাহ ভগৱানে উত্তৰ দি কয় যে আকাশৰাজে ভূমিজ কন্যাৰ নাম “পদ্মিনী” ৰাখিলে। তাৰ পিছত পদ্মাৱতীৰ উদ্যান-আশ্ৰমৰ ওচৰত দেবর্ষি নাৰদ হঠাতে উপস্থিত হৈ, পদ্মাৱতীৰ অনুৰোধত শুভ দেহ-লক্ষণসমূহৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়ে; শেষত তেওঁ ঘোষণা কৰে যে তাইৰ ৰূপ “বিষ্ণু-যোগ্য” আৰু লক্ষ্মীৰ সদৃশ। নাৰদ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত পদ্মিনী/পদ্মাৱতী সখীসকলৰ সৈতে বসন্তৰ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ পুষ্পাটবীত প্ৰৱেশ কৰে; নানা ফুলৰ বৰ্ণনাৰে বনভূমি এক পৱিত্ৰ, আচার-সৌন্দৰ্যসমৃদ্ধ স্থান হিচাপে প্ৰকাশ পায়। তেতিয়া এক ভয়ংকৰ হাতী দেখা দিলে আতংক হয়, কিন্তু তৎক্ষণাৎ অশ্বাৰূঢ় ধনুৰ্ধৰ দীপ্তিমান পুৰুষ প্ৰকট হয়—ভেঙ্কটাদ্ৰি-নিবাসী শ্ৰীনিবাস, যিয়ে এই কাহিনীত নিজকে সূৰ্যবংশীয় “কৃষ্ণ” বুলি পৰিচয় দিয়ে। নাৰীসকলে ‘ঈহামৃগ’ নেদেখাৰ কথা কৈ এই বন ৰাজৰক্ষিত বুলি প্ৰশ্ন কৰে; তেওঁ শিকাৰ কৰিবলৈ আহিছোঁ বুলি কৈ পদ্মাৱতীক দেখি আকৃষ্ট হোৱা কথা স্বীকাৰ কৰে, আৰু ৰাজদণ্ডৰ আশংকাত সখীসকলৰ সতর্কবাণী শুনি সহচৰ-সেৱকসহ শীঘ্ৰে পৰ্বতৰ ফালে গুচি যায়।
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
এই অধ্যায়ত দিৱ্য আগমনৰ পাছত কাহিনী অন্তৰ্মুখী বিৰহ-আকাংক্ষালৈ ঘূৰে। শ্ৰীনিবাস ৰত্নখচিত মণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি পদ্মাৱতীৰ সৌন্দৰ্যস্মৰণত লীন হৈ মোহাবিষ্ট তন্ময় অৱস্থাত স্থিৰ হয়। তেতিয়া বকুলমালিকা সুসজ্জিত অৰ্ঘ্য-নৈবেদ্য লৈ আহি, তেওঁৰ দেহ-মানসিক লক্ষণ চাই প্ৰশ্ন কৰে আৰু সেই অৱস্থাৰ ব্যাখ্যা দিয়ে। শ্ৰীনিবাস উত্তৰত পদ্মাৱতীৰ পূৰ্বযুগীয় সম্পৰ্ক বৰ্ণনা কৰে—বেদৱতী/সীতাৰ প্ৰসঙ্গ আৰু পৰৱৰ্তী যুগত মিলনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি—যাৰ দ্বাৰা বৰ্তমান প্ৰেম ধৰ্ম-প্ৰতিজ্ঞা আৰু দেৱীয় অভিপ্ৰায়ৰ ধাৰাবাহিকতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পাছত তেওঁ বকুলমালিকাক যাত্ৰাপথ দেখুৱায়: নৃসিংহ-গুহা, অগস্ত্যাশ্ৰম আৰু সুবৰ্ণমুখৰী তীৰৰ অগস্ত্যেশ-লিঙ্গ, তাৰপিছত বন-সৰোবৰ পাৰ হৈ নাৰায়ণপুৰী/আকাশৰাজৰ নগৰী। পথত গছ-চৰাই-জন্তুৰ সমৃদ্ধ বৰ্ণনা এক পবিত্ৰ ভূ-মানচিত্ৰৰ দৰে গঢ় লৈ উঠে। শেষত বকুলমালিকা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি পদ্মাৱতীৰ সখীসকলক লগ পাই পৰৱৰ্তী সংলাপৰ সূচনা কৰে।
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
এই অধ্যায়ত ৰাজপ্ৰাসাদীয় কাহিনী আৰু বৈষ্ণৱ ধৰ্মোপদেশ একেলগে গাঁথা হৈছে। আকাশৰাজাৰ অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে কয়—পদ্মাৱতীৰ সৈতে ফুল তুলিবলৈ গৈ গছতলত তেওঁলোকে এক অদ্ভুত পুৰুষ দেখিছিল: ইন্দ্ৰনীলৰ দৰে শ্যাম, সোণৰ অলংকাৰ আৰু আয়ুধে বিভূষিত; তেওঁ ক্ষণতে অন্তৰ্ধান হ’ল, আৰু তাৰ পিছতে পদ্মাৱতী মূৰ্ছিত হ’ল। ৰজাই দৈৱজ্ঞক সুধিলে, তেওঁ গ্ৰহলক্ষণ সাধাৰণতে শুভ বুলি ক’লে, কিন্তু এক বিচিত্ৰ ব্যাঘাতো দেখুৱালে—সেই বিশেষ পুৰুষদৰ্শনৰ প্ৰভাৱত কুমাৰী ব্যাকুল; শেষত তেওঁৰ সৈতে সংযোগ হ’ব; লগতে হিতকৰ উপদেশ লৈ এটা দূতিকা নাৰী আহিব। প্ৰতিকাৰস্বৰূপে ব্ৰাহ্মণসকলৰ নেতৃত্বত অগস্ত্যেশ-লিঙ্গৰ অভিষেক কৰাৰ বিধান দিয়া হয়। তাৰ পিছত শ্ৰীৱেঙ্কটাদ্ৰিৰ পৰা বকুলমালিকা আহি ৰাজভৱনত প্ৰৱেশ কৰে। ধৰণী (দেৱী/ৰাণী-স্বৰূপ) এগৰাকী পুলিন্দিনীক সুধি সত্য জানে—পদ্মাৱতীৰ ব্যাধি প্ৰেমজন্য; কাৰণ স্বয়ং বৈকুণ্ঠপতি হৰি, যি স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত ৱেঙ্কটাদ্ৰিত বিচৰণ কৰে; তেওঁ ললিতাক মধ্যস্থ কৰি পঠাব আৰু সংযোগ ঘটিব। শেষত পদ্মাৱতীয়ে ভক্তলক্ষণ ব্যাখ্যা কৰে—শঙ্খ-চক্ৰচিহ্ন, ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰ, দ্বাদশ নামধাৰণ আদি বাহ্যচিহ্ন; আৰু বেদপাঠ, সত্য, অদ্ৰোহ, ব্ৰহ্মচৰ্য/সংযম, দয়া আদি অন্তৰ্নিয়ম। হোম আৰু তপ্ত মুদ্ৰাৰে পঞ্চায়ুধ (শঙ্খ, চক্ৰ, ধনু-বাণ, গদা, খড়্গ) মুদ্ৰণৰ বিধিও বৰ্ণিত। অধ্যায়ৰ অন্তত নাৰীসকলে অগস্ত্যেশ পূজা সম্পূৰ্ণ কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক অন্নদান আৰু দক্ষিণাৰে সন্মান কৰে।
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
এই অধ্যায়ত ৰাজসভাৰ পৰা মন্দিৰ-প্ৰাঙ্গণলৈ দৌত্য-ধাৰ্মিক ধাৰাৰ জৰিয়তে পদ্মাৱতী–শ্ৰীনিবাসৰ বিবাহকথা আচাৰ আৰু প্ৰশাসনিক কাঠামোৰ ভিতৰত সুদৃঢ় কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে ৰাণী ধৰণী আগন্তুক দিৱ্য পৰিচাৰিকা বকুলমালিকাৰ পৰিচয় আৰু উদ্দেশ্য সুধি অনুসন্ধান-পদ্ধতি আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ নিয়ম স্থাপন কৰে। বকুলমালিকাই বেঙ্কটাদ্ৰিত শ্ৰীনিবাসৰ বিচৰণ, অৰণ্য-প্ৰসঙ্গ, আৰু স্বামীতীৰ্থত শঙ্খৰাজৰ সৈতে সাক্ষাৎ বৰ্ণনা কৰে; তাত তপস্যা আৰু মন্দিৰ-স্থাপনাক ভক্তিৰ বৈধ পথ হিচাপে দেখুওৱা হয়। শ্ৰীনিবাসে পথ-নির্দিষ্ট নিৰ্দেশ দিয়ে—বিশেষকৈ বিষ্বক্সেনক সন্মান আৰু স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান—ইয়াৰ দ্বাৰা পৱিত্ৰ ভূগোল আৰু অনুমোদিত আচাৰ একেলগে জড়িত হয়। তাৰ পিছত ৰাজকীয় সিদ্ধান্তৰ অংশ। আকাশৰাজে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পুৰোহিত-জ্যোতিষাধিকাৰী বৃহস্পতিৰ পৰামৰ্শ লৈ বিবাহৰ শুভক্ষণ নিৰ্ধাৰণ কৰে—বৈশাখ মাহত উত্তৰফাল্গুণী নক্ষত্ৰ। তাৰপিছত মহোৎসৱ: বিশ্বকৰ্মাৰ নগৰ-সজ্জা, ইন্দ্ৰৰ পুষ্পবৃষ্টি, আৰু অন্যান্য দেৱতাৰ মঙ্গল-উপহাৰ—সমবেত শুভ-ব্যৱস্থাৰ ছবি আঁকে। শেষত বকুলমালিকা আৰু শুক-দূতে শ্ৰীনিবাসৰ ওচৰলৈ উভতি গৈ পদ্মাৱতীৰ নিবেদন জনায়; শ্ৰীনিবাসে মালা পঠাই সন্মতি সূচায়, আৰু দেৱাগমনৰ বাবে ৰাজআতিথ্য আৰু বিবাহ-প্ৰস্তুতি বিধিবৎ আৰম্ভ হয়।
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
এই অষ্টম অধ্যায়ত শ্ৰীৱৰাহৰ বৰ্ণনা অনুসাৰে শ্ৰীনিবাসে লক্ষ্মীক আহ্বান কৰি বিবাহৰ সকলো প্ৰস্তুতি সুশৃঙ্খলভাৱে সম্পন্ন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তেতিয়া শ্রুতি, স্মৃতি, ধৃতি, শান্তি, হ্রী, কীৰ্তি আদি বৈদিক তত্ত্বসমূহ যেন মূৰ্তিমান হৈ আহি সুগন্ধি তেল, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, দৰ্পণ, কস্তূৰী আৰু ৰাজচিহ্ন আদি ক্ৰিয়া-সামগ্ৰী আনে—ধৰ্মানুগত মঙ্গল অলংকাৰৰ প্ৰতীকী সমাহাৰ গঢ় লৈ উঠে। লক্ষ্মীয়ে দিৱ্য লোক আৰু তীৰ্থস্থানৰ পৰা সংগৃহীত সুগন্ধি জলেৰে অভ্যঙ্গ-স্নান বিধি সম্পন্ন কৰি প্ৰভুক বস্ত্ৰ-ভূষণেৰে সজায়; ভগৱানে ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰি গৰুড়াৰূঢ় হৈ নাৰায়ণপুৰী/আকাশৰাজৰ নগৰলৈ মহোৎসৱ-যাত্ৰা কৰে, দেৱ-ঋষি-গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসকল মঙ্গলপাঠেৰে সহযাত্রী হয়। পদ্মাৱতীৰ সৈতে ত্ৰিবাৰ মালা-বিনিময়, শুভ গৃহপ্ৰৱেশ, মাঙ্গল্যসূত্ৰ বন্ধন আৰু লাজা-হোম আদি বিবাহাংগ সম্পূৰ্ণ হয়। তাৰ পিছত প্ৰাভৃত (উপহাৰ) দানৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হৈছে—ধান্য, ঘী, দুগ্ধজাত বস্তু, ফল, বস্ত্ৰ, সোণ-ৰত্ন, পশুধন, ঘোঁৰা, হাতী আৰু পৰিচাৰকবৃন্দ—ৰাজদান ধৰ্মাৰ্পণ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শেষত শ্ৰীনিবাসে আকাশৰাজক বৰ দিয়ে—অচল ভক্তি আৰু মন সদায় দিৱ্য পদত স্থিৰ থাকক; দেৱগণ স্বধামলৈ উভতি যায় আৰু ভগৱান স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত নিবাস কৰি নিৰন্তৰ পূজা গ্ৰহণ কৰে।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
এই অধ্যায়ত ধৰণীদেৱীয়ে কলিযুগত পাহাৰত ভগৱানৰ দৰ্শনীয় সান্নিধ্য থাকিব নে নাই বুলি প্ৰশ্ন কৰে। বৰাহভগৱানে সংলাপৰ মাজেৰে চাৰিটা দৃষ্টান্ত-কথা কৈ তীৰ্থতত্ত্ব আৰু ভক্তিমহিমা প্ৰকাশ কৰে। প্ৰথম কাহিনিত বনবাসী নিষাদ বসুৱে পুৰুষোত্তমৰ প্ৰতি পৰম ভক্তিৰে শ্ৰী‑ভূদেৱীৰ সৈতে প্ৰভুক মধু-মিশ্ৰিত সিদ্ধ শ্যামাক অন্ন নৈবেদ্য দিয়ে। মধু সংগ্ৰহ কৰি ঘূৰি আহি পুত্ৰে নৈবেদ্য খোৱা দেখি চুৰি বুলি ভাবি তৰোৱাল তোলে; তেতিয়া বিষ্ণু গছৰ পৰা প্ৰকট হৈ তৰোৱাল ধৰি ৰোধ কৰে, শিশুভক্তি অতি প্ৰিয় বুলি বুজায় আৰু স্বামী-সৰস/স্বামিপুষ্কৰিণীত নিত্য সান্নিধ্যৰ আশ্বাস দিয়ে। দ্বিতীয় কাহিনিত পাণ্ড্যদেশৰ পৰা অহা ভক্ত ৰংগদাসে বৰাহস্থান, সুবৰ্ণমুখৰী, কামলাখ্য সৰোবৰ, চক্ৰতীৰ্থ আদি তীৰ্থ দৰ্শন কৰি স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত শ্ৰীনিবাসক দৰ্শন কৰে। সি উদ্যান, কূপ আৰু ফুল-সেৱা নিত্য কেঁকৰ্য ৰূপে কৰে; কিন্তু এবাৰ গন্ধৰ্বৰ জলক্ৰীড়া দৰ্শনত মন বিচলিত হৈ সেৱা বাদ পৰে আৰু সি লজ্জিত হয়। দেৱতাই তাক সান্ত্বনা দি কয়—অন্তৰৰ ভাবেই মুখ্য; আগলৈ ৰাজসদৃশ সমৃদ্ধি, অবিচল ভক্তি আৰু শেষত মোক্ষ লাভ হ’ব। তৃতীয় কাহিনিত সোমকুলৰ ৰজা তোণ্ডমানে শিকাৰ কৰি বেঙ্কটাদ্ৰিৰ তীৰ্থসমূহ পাৰ হৈ দেৱী ৰেণুকাৰ ওচৰ পায়। ‘শ্ৰীনিবাস’ বুলি মাতি থকা পঞ্চবৰ্ণ টিয়াই তাক নিষাদ বনপালৰ ওচৰলৈ লৈ যায়; সেই নিষাদে ৰজাক স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰৰ গোপন দেৱস্থান দেখুৱায়। দুয়ো পূজা কৰি শ্যামাক-মধুৰ প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰে; ৰেণুকাই ‘দেৱদেৱ-প্ৰসাদ’ ৰূপে অজেয় ৰাজ্য আৰু তোণ্ডমান নামৰ ৰাজধানীৰ বৰ দিয়ে। শেষত শুকে পদ্মসৰসৰ মাহাত্ম্য কয়—দুৰ্বাসাৰ শাপত লক্ষ্মী (পদ্মা/ৰমা) কমলভৰা সৰোবৰ তীৰত তপস্যা কৰে; দেৱগণে বিধিবৎ স্তৱ কৰে। স্নান, বিল্বপত্ৰ পূজা আৰু এই স্তোত্ৰ পাঠে হেৰোৱা প্ৰতিষ্ঠা, সমৃদ্ধি আৰু মোক্ষ লাভ হয় বুলি বৰ দি, লক্ষ্মী বিষ্ণুৰ সৈতে গৰুড়াৰূঢ় হৈ বৈকুণ্ঠলৈ উভতি যায়।
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
এই অধ্যায়ত বেঙ্কটাচলত ৰাজধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা, পবিত্ৰ তীৰ্থৰ প্ৰকাশ আৰু পূজাবিধিৰ সংস্থাপন একেলগে বৰ্ণিত হৈছে। আৰম্ভণিতে তোণ্ডমানৰ ৰাজ্যাৰোহণ হয় আৰু পদ্মসরসৰ পাৱনতা কোৱা হয়—কীৰ্তন, স্মৰণ আৰু স্নানৰ দ্বাৰা পুণ্য আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়। লগতে অৰণ্যবাসীৰ নেতা বসুৱে তেজোময় বৰাহভগৱানক দৰ্শন কৰে; দেৱতা বাল্মীকাত প্ৰৱেশ কৰি আদেশ দিয়ে—গোক্ষীৰেৰে বাল্মীকা ধোৱাঁ, শিলাপীঠত থকা বিগ্ৰহ চিনাক্ত কৰি উঠাই প্ৰতিষ্ঠা কৰাঁ, আৰু বৈখানস আচাৰ্যসকলৰ দ্বাৰা নিত্য পূজা স্থাপন কৰাঁ। তোণ্ডমান স্বপ্নত বিলমাৰ্গ (সুৰংগ-পথ)ৰ সংকেত পায়; পল্লৱচিহ্ন আদি দিৱ্য লক্ষণ অনুসৰণ কৰি প্ৰাকাৰ আৰু দ্বাৰ নিৰ্মাণ কৰি ৰক্ষণ ব্যৱস্থা কৰে, আৰু তেঁতুল গছ আৰু চম্পা গছক দেৱসন্নিধিৰ স্থায়ী চিহ্ন হিচাপে সংৰক্ষণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ পায়। তাৰ পিছত এক নৈতিক-প্ৰশাসনিক পৰীক্ষা আহে—ৰাজাৰ তত্ত্বাৱধানত থকা গৰ্ভৱতী ব্ৰাহ্মণী অৱহেলাত মৃত্যুবৰণ কৰে; শ্ৰীনিবাসৰ আদেশত ‘অপমৃত্যু-নিবাৰণ’ বুলি খ্যাত অষ্টিসৰসত স্নানৰূপ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিলে তেওঁ পুনৰ জীৱিত হয়। কুৰ্বগ্ৰামৰ কুম্ভকাৰ ভীমৰ সৰল ভক্তি আৰু সামান্য নৈবেদ্য ভগৱানে গ্ৰহণ কৰে; ৰজা দৰ্শনলৈ আহিলে ভীম আৰু তেওঁৰ পত্নী বৈকুণ্ঠ লাভ কৰে। শেষত তোণ্ডমান উত্তৰাধিকাৰ স্থিৰ কৰি তপস্যা কৰে, ভগৱদ্দৰ্শন পাই সাৰূপ্য আৰু বিষ্ণুপদ লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ-পাঠ কৰিলে উচ্চ ফল আৰু কৃপা লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
এই অধ্যায়ত স্বামিপুষ্কৰিণীক মহাশুদ্ধিদায়ক তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। সূতে কয়—কাশ্যপে স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান কৰিলে গম্ভীৰ নৈতিক কলুষতাও নাশ হয়। ঋষিসকলে কাশ্যপৰ দোষৰ কাৰণ আৰু হঠাৎ মুক্তিৰ হেতু সুধিলে, সূতে ৰজা পৰীক্ষিতক কেন্দ্ৰ কৰি সংযুক্ত উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। শিকাৰৰ সময়ত পৰীক্ষিতে মৌনব্ৰতী ঋষিক দেখি উত্তৰ নাপাই ক্ৰোধত তেওঁৰ কাঁধত মৃত সাপ থৈ দিয়ে। ঋষিপুত্ৰ শৃঙ্গীয়ে শাপ দিয়ে—সপ্তম দিন তক্ষকৰ দংশনত ৰজাৰ মৃত্যু হ’ব। বহু ৰক্ষাব্যৱস্থা সত্ত্বেও তক্ষকে ছল কৰি ব্ৰাহ্মণসদৃশ লোকৰ মাজত আহি, ফলত কৃমিৰূপে লুকাই শাপ পূৰ্ণ কৰে। বিষনাশক মন্ত্রবিদ্যা-চিকিৎসক কাশ্যপে ৰজাক বচাবলৈ ওলাইছিল, কিন্তু তক্ষকে শক্তিপৰীক্ষা আৰু ধনৰ প্ৰলোভনেৰে তেওঁক ঘূৰাই দিয়ে। তাৰ পিছত ‘সমৰ্থ হৈও ৰজাক ৰক্ষা নকৰিলে’ বুলি কাশ্যপ লোকনিন্দিত হয়। প্ৰতিকাৰ বিচাৰি তেওঁ শাকল্য মুনিৰ ওচৰলৈ গ’লে, মুনিয়ে কয়—বিষপীড়িত প্ৰাণ বচাবৰ ক্ষমতা থাকিও সহায় নকৰা ঘোৰ দোষ, সমাজত অপযশ আনে। প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপে বেঙ্কটাদ্ৰিত গৈ সংকল্পসহ স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান, বৰাহস্বামিন আৰু তাৰ পিছত শ্ৰীনিবাসৰ পূজা, নিয়মানুবর্তিতা কৰিলে কাশ্যপৰ স্বাস্থ্য, প্ৰতিষ্ঠা আৰু মান পুনৰ লাভ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি শ্ৰদ্ধাৰে শুনাসকলক উত্তম গতিৰ আশ্বাস দিয়ে।
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সুধে—শ্ৰী স্বামী পুষ্কৰিণী/স্বামী-তীৰ্থৰ এনে কি মাহাত্ম্য যে কেৱল স্মৰণেৰেো উদ্ধাৰ হয়। সূতে উত্তৰ দিয়ে যে যিসকলে এই তীৰ্থৰ স্তৱ কৰে, কাহিনী কয়-শুনে বা ইয়াত স্নান কৰে, তেওঁলোকে নামসহ উল্লেখিত আঠাইশটা নৰকত পতিত নহয়। তাৰ পাছত নৰকসমূহৰ নাম ক্ৰমে কোৱা হয় আৰু কিছুমান অধৰ্মক নিৰ্দিষ্ট দণ্ডস্থানৰ সৈতে জড়িত কৰা হয়—পৰধন আৰু পৰসম্পৰ্ক অপহৰণ, পিতৃ-মাতৃ আৰু পণ্ডিতৰ প্ৰতি দ্বেষ, বৈদিক পথ লঙ্ঘন, জীৱহিংসা আৰু প্ৰাণীক কষ্ট দিয়া, কামদোষ, পাখণ্ড মতৰ দ্বাৰা ধৰ্মবিঘ্ন, অশুচি আচাৰ, পশুহিংসা, আৰু কৰ্মকাণ্ডত দম্ভ-প্ৰবঞ্চনা আদি। প্ৰতিটো দৃষ্টান্তৰ পাছত পুনৰ আশ্বাস দিয়া হয়—স্বামী-তীৰ্থত স্নান কৰিলে সেই পতন নঘটে। শেষত ফলশ্ৰুতি কোৱা হয়—এই স্নান মহাযজ্ঞ আৰু মহাদানৰ সমান ফল দিয়ে, ঘোৰ পাপো তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ কৰে, আৰু জ্ঞান, বৈৰাগ্য, চিত্তপ্ৰসন্নতা আদি গুণ জাগ্ৰত কৰে। ইয়াক অতিশয়োক্তি বুলি তুচ্ছ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হয়—অবিশ্বাস আধ্যাত্মিক বিপদজনক। দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্তৱ, নমস্কাৰ আৰু স্নান—এই সকলোৰে দ্বাৰা তীৰ্থে মৃত্যুভয় নাশ কৰি ভুক্তি–মুক্তি প্ৰদান কৰে বুলি উপসংহাৰ টানা হয়।
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
সূত স্বামীতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি সোমবংশীয় নন্দৰ পুত্ৰ ৰজা ধৰ্মগুপ্তৰ কাহিনী কয়। নন্দে ৰাজ্যভাৰ পুত্ৰক সঁপাই বনবাসলৈ যায়। ধৰ্মগুপ্তে নীতি, যজ্ঞ আৰু ব্ৰাহ্মণক দান দি প্ৰজাপালন কৰে; সমাজত শৃঙ্খলা থাকে আৰু লুণ্ঠন-উৎপীড়ন নাথাকে। এদিন শিকাৰলৈ গৈ তেওঁ ভয়ংকৰ অৰণ্যত ৰাতিৰে আৱৰি ধৰা পৰে। সায়ংসন্ধ্যা উপাসনা কৰি গায়ত্ৰী জপ কৰি গছত আশ্ৰয় লয়; সিংহৰ পৰা পলাই অহা এটা ভালুকো সেই গছতে উঠে। ভালুকে ৰাতি জাগৰণৰ চুক্তি প্ৰস্তাৱ কৰে। সিংহে বিশ্বাসঘাত কৰাবলৈ উচটালেও, ভালুকে বুজায়—বিশ্বাসঘাত অন্য পাপতকৈও অধিক ঘোৰ। পিছত ৰজাই শুই থকা ভালুকক তললৈ পেলাই দিয়ে। তেতিয়া ভালুক ৰূপান্তৰ হৈ ধ্যানকাষ্ঠ নামৰ মুনি প্ৰকাশ পায় আৰু ৰজাক উন্মাদতাৰ শাপ দিয়ে। মুনিয়ে কয়—সিংহটো আচলতে ভদ্ৰনামা যক্ষ, কুবেৰাৰ পূৰ্ব মন্ত্রী; গৌতমৰ শাপত সিংহৰূপ পাইছিল, ধ্যানকাষ্ঠৰ সৈতে সংলাপত শাপমুক্ত হৈ অলকাত ঘূৰি যায়। মন্ত্ৰীসকলে ৰজাৰ উন্মাদ অৱস্থা নন্দক জনায়। নন্দে জৈমিনি মুনিক শৰণ লয়। জৈমিনিয়ে ভেঙ্কট পৰ্বতত সুৱৰ্ণমুখৰীৰ ওচৰৰ স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান কৰালে তৎক্ষণাৎ উন্মাদতা নাশ হ’ব বুলি কয়; স্নানমাত্ৰেই ৰোগ দূৰ হয়। পিতা-পুত্ৰে ভেঙ্কটেশ/শ্ৰীনিবাসক পূজা কৰি দান দিয়ে আৰু ধৰ্মৰে ৰাজ্য শাসন কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—স্বামিপুষ্কৰিণীত নিমজ্জনে উন্মাদতা, অপস্মাৰসদৃশ ব্যাধি আৰু দুষ্ট গ্ৰহপীড়া নাশ কৰে; যিকোনো পানীত স্নানৰ আগতে “স্বামীতীৰ্থম” তিনিবাৰ উচ্চাৰণ কৰিলে ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তি; এই কাহিনী শুনিলেও মহাপাপ নাশ হয়।
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
অধ্যায় ১৪ত সূত মুনিয়ে নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক এক উপদেশমূলক ইতিহাস (ইতিহাস) শুনাইছে, যাৰ মূল উদ্দেশ্য স্বামীতীৰ্থ/স্বামী-পুষ্কৰিণীৰ পাপ-শোধক মহিমা প্ৰকাশ কৰা। ঋষিসকলে সুমতিৰ বংশ, নৈতিক পতন আৰু উদ্ধাৰৰ উপায় জানিব খোজে। সূতে কয়—মহাৰাষ্ট্ৰৰ বিদ্বান আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ যজ্ঞদেৱৰ পুত্ৰ সুমতি পিতৃ আৰু পতিব্ৰতা পত্নীক ত্যাগ কৰি মোহিনী কিৰাতীৰ সঙ্গ লয়; চৌৰ্য, মদ্যপান আদি দোষত ডুবি যায় আৰু লুণ্ঠনৰ বাবে ছদ্মবেশ ধৰি এক ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰে—ই মহাপাতক। তাৰ পাপফল ভয়ংকৰ ‘ব্ৰহ্মহত্যা’ৰ ৰূপে ব্যক্ত হৈ সুমতিক অনুসৰণ কৰে আৰু গৃহত আহি যজ্ঞদেৱক ধৰ্মসংকটত পেলায়—এনে পতিতক আশ্ৰয় দিলে সমগ্ৰ গৃহ অশুচি হ’ব বুলি সতর্ক কৰে। পিতৃস্নেহ থাকিলেও কাহিনীয়ে পাপৰ গাম্ভীৰ্য আৰু সামাজিক-আচারগত বহিষ্কাৰৰ কথা স্পষ্ট কৰে। এই সংকটময় মুহূর্তত ৰুদ্ৰাংশ ৰূপে পৰিচিত মহর্ষি দুর্বাসা উপস্থিত হয়; যজ্ঞদেৱে প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ বিচাৰে। দুর্বাসাই কয়—সাধাৰণ প্ৰায়শ্চিত্তে ই প্ৰায় অসম্ভৱ, কিন্তু স্থান-নির্ভৰ উপায় আছে: বেঙ্কটাদ্ৰিৰ পৰম পুণ্য তীৰ্থ স্বামী-পুষ্কৰিণীত স্নান। যজ্ঞদেৱে সুমতিক তাত লৈ যায়; স্নান কৰোঁতেই আকাশবাণীয়ে তৎক্ষণাৎ শুদ্ধিৰ ঘোষণা কৰে আৰু তীৰ্থক ‘পাপ-বৃক্ষ-কুঠাৰক’ বুলি মহিমা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শুনা বা পাঠ কৰিলে উচ্চ পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
অধ্যায় ১৫ত শ্ৰীসূতে বেণ্কট পৰ্বতৰ অতি পুণ্যদায়ক কৃষ্ণতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰম্ভ কৰি তাক পাপনাশক বুলি বৰ্ণনা কৰে। নৈতিক পুনৰুদ্ধাৰৰ কথা জোৰ দি কোৱা হৈছে—কৃতঘ্ন আৰু পিতৃ‑মাতৃ তথা গুৰুৰ অবমাননাকাৰীসকলেও ইয়াত স্নান কৰিলে শুদ্ধ হয়। তাৰ পিছত কাৰণকথা: কৃষ্ণ নামৰ ঋষি (ৰামকৃষ্ণ প্ৰসঙ্গসহ) বেণ্কটাচলত বহু বছৰ অচল তপস্যা কৰে। তেওঁৰ দেহ বাল্মীক/উইঢিবিয়ে ঢাকি লয়; ভয়ংকৰ বৰষুণ‑গর্জন হয়। বজ্ৰাঘাতে বাল্মীকৰ শিখৰ ভাঙি যেতিয়া যায়, তেতিয়া গৰুড়াৰূঢ়, শঙ্খ‑চক্ৰ‑গদাধাৰী, বনমালাভূষিত বিষ্ণু/শ্ৰীনিৱাস প্ৰত্যক্ষ হয়। ভগৱান তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ বিশেষ স্নানযোগ ঘোষণা কৰে—সূৰ্য মকৰত থাকোঁতে, পুষ্য নক্ষত্ৰযুক্ত পূৰ্ণিমাত কৃষ্ণতীৰ্থত স্নান কৰিলে পাপমোচন আৰু অভীষ্টসিদ্ধি হয়। দেৱতা, মানুহ আৰু দিকপালসকলো শুদ্ধিৰ বাবে তাত সমবেত হয়; তীৰ্থ ঋষিৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হ’ব। শেষত এই কাহিনী শ্ৰৱণ‑পাঠ কৰিলে বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি দি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
এই অধ্যায়ত বেঙ্কটাদ্ৰিত জলদান (তৃষিতক জল দিয়া সহায় কৰা/জলৰ ব্যৱস্থা কৰা)ক এক নিৰ্ণায়ক ধৰ্মকর্ম হিচাপে মহিমা কৰা হৈছে। শ্ৰীসূতে কয়—বিশেষকৈ পিয়াহ লাগি থকা লোকৰ প্ৰতি জলদান অৱহেলা কৰিলে অশুভ পুনর্জন্ম হয়; আৰু বেঙ্কটাচলত কৰা জলদান বহু গুণে ফলদায়ক। ইতিহাসৰূপ উদাহৰণত ইক্ষ্বাকুবংশীয় ৰজা হেমাঙ্গ গোধন, ধনদান আৰু যজ্ঞপোষণত দানশীল আছিল; কিন্তু “জল ত সহজলভ্য” বুলি ভাবি জলদানক তুচ্ছ জ্ঞান কৰিছিল। তেওঁ অপাত্ৰক মান দিছিল আৰু বিদ্বান, নিয়মশীল ব্ৰাহ্মণসকলক অৱহেলা কৰিছিল—পাত্ৰবিবেকৰ দোষ। ফলত তেওঁ ক্ৰমে অধম যোনিত পতিত হৈ মিথিলাত গৃহগোধিকা (ঘৰৰ টিকটিকি) হৈছিল। এদিন ঋষি শ্ৰুতদেৱ আহিলে স্থানীয় ৰজাই তেওঁক পূজা কৰিলে। পাদপ্ৰক্ষালনৰ পাদোদকৰ ছিটা টিকটিকিত পৰাত তাৰ জাতিস্মৰণ জাগিল। হেমাঙ্গে নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰিলে। শ্ৰুতদেৱে বুজাই দিলে—বেঙ্কটাদ্ৰিত জলদান নকৰা আৰু অপাত্ৰদানেই পতনৰ মূল কাৰণ। ঋষিয়ে পুণ্যসংক্ৰান্তি আৰু জলস্পৰ্শ-শুদ্ধিৰে তেওঁক পশুযোনিৰ পৰা মুক্ত কৰিলে; তেওঁ স্বৰ্গাৰোহণ, পিছত ৰাজজন্ম আৰু শেষত বিষ্ণুসায়ুজ্য লাভ কৰিলে। অন্তত বেঙ্কটাদ্ৰিৰ পাৱনতা আৰু জলদানৰ বিষ্ণুলোকপ্ৰদ মহিমা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে বেঙ্কটাদ্ৰি/বেঙ্কটাচলৰ মহিমা আগবঢ়াই বৰ্ণনা কৰিছে। কোৱা হৈছে যে পৃথিৱী আৰু দিৱ্যলোকৰ সকলো তীৰ্থই বেঙ্কট পৰ্বতৰ ভিতৰতেই বিদ্যমান; সেয়ে এই ক্ষেত্ৰ সৰ্বতীৰ্থময় পবিত্ৰ ধাম আৰু এক দিৱ্য সূক্ষ্ম-ব্ৰহ্মাণ্ড সদৃশ। দেৱতাৰ ৰূপ শাস্ত্ৰসম্মত বৈষ্ণৱ লক্ষণৰে—শঙ্খ-চক্ৰধাৰী, পীতাম্বৰধাৰী, কৌস্তুভভূষিত—ভক্তৰ ৰক্ষক আৰু বেদ-আধাৰিত পাৱনতাৰ আধাৰ হিচাপে বৰ্ণিত। তাৰ পাছত বাৰ্ষিক সেৱাত বিভিন্ন অঞ্চলৰ ভক্তসমাগম, ভাদ্ৰপদ উৎসৱৰ প্ৰসঙ্গ, আৰু দৰ্শন-সেৱাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ ব্ৰহ্মোৎসৱ—কন্যা মাহত ব্ৰহ্মাই ধ্বজাৰোহণ (পতাকা উত্তোলন) বিধি স্থাপন কৰিছিল, আৰু সেই বাৰ্ষিক মহোৎসৱত মানুহ, দেৱতা, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ আৰু বিদ্বান দ্বিজসকল একত্ৰিত হয়। গঙ্গা যেন নদীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, বিষ্ণু যেন দেৱৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—এনে তুলনাৰে বেঙ্কটক ক্ষেত্ৰসমূহৰ মাজত ‘উত্তমোত্তম’ বুলি পুনঃপুনঃ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত ভক্তিভাৱে এই মহিমা শ্ৰৱণ কৰিলে বিষ্ণুলোকত উচ্চ পদ লাভ হয় বুলি কোৱা হয়; লগতে শ্ৰীস্বামী-পুষ্কৰিণীক প্ৰধান তীৰ্থ বুলি উল্লেখ কৰি তাৰ ওচৰত লক্ষ্মীসহ দেৱতাৰ বৰদানপ্ৰদ সান্নিধ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
অধ্যায় ১৮ত সূত মুনিয়ে শ্ৰীনিবাস/ভেঙ্কটেশ্বৰৰ মোক্ষদায়ী মহিমা তাত্ত্বিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছে। ইয়াত স্থানভিত্তিক মুক্তিতত্ত্ব প্ৰকাশ পায়—ভেঙ্কটেশ্বৰৰ একবাৰ দৰ্শনেই মুক্তি আৰু বিষ্ণু-সাযুজ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে; লগতে যুগ-তুলনাৰে কলিযুগত পুণ্যফল তৎক্ষণাৎ লাভ হোৱাৰ কথা বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। ভেঙ্কটাচলক সৰ্বতীৰ্থময় ক্ষেত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত বহু তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ একেলগে নিহিত আৰু দেৱ, মুনি, পিতৃসকল প্ৰতীকাত্মকভাৱে উপস্থিত। বাহ্য আচাৰৰ তুলনাত স্মৰণ আৰু স্তুতিক অধিক গুৰুত্ব দি অষ্টবিধ ভক্তিৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে—ভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহ, পূজাৰ দ্বাৰা তৃপ্তি, ব্যক্তিগত সেৱা, ভগৱানৰ মাহাত্ম্য শুনিবলৈ আগ্ৰহ, আৰু নিৰন্তৰ স্মৰণ আদি। পবিত্ৰ কেন্দ্ৰক অৱহেলা বা বিদ্বেষ নকৰিবলৈ সতৰ্কবাণী আছে। ফলশ্ৰুতিত পাপক্ষয়, যম-যন্ত্ৰণাৰ পৰা ৰক্ষা, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু ভক্তিভাৱে এই অধ্যায় শ্ৰৱণ-পাঠ কৰিলে মহাফল লাভ হয় বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত সূতে বেঙ্কটাচলক নিত্যপবিত্ৰ দিৱ্য ক্ষেত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰিছে—অসংখ্য হ্ৰদ, নদী, সাগৰ, বন আৰু আশ্ৰম; বসিষ্ঠ আদি ঋষি, সিদ্ধ, চাৰণ আৰু কিন্নৰ সমাজ তাত বাস কৰে। বিষ্ণু লক্ষ্মী আৰু ধৰণীৰ সৈতে, ব্ৰহ্মা সাবিত্ৰী আৰু সৰস্বতীৰ সৈতে, শিৱ পাৰ্বতীৰ সৈতে, গণেশ আৰু ষণ্মুখ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা, গ্ৰহদেৱতা, বসু, পিতৃ আৰু লোকপাল—সকলো যেন নিত্য সন্নিহিত, পৰ্বতখনক এক অবিৰাম দেৱসভাৰ ৰূপ দিয়ে। তাৰ পিছত তীৰ্থযাত্ৰাৰ আৰোহণ-ক্রম কোৱা হৈছে—যাত্ৰীয়ে বাক্যেৰে বেঙ্কটাদ্ৰিৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি মাধৱদৰ্শন বিচাৰে আৰু ধীৰে ধীৰে পবিত্ৰ ভূমিলৈ উঠিব। স্বামিপুষ্কৰিণীত সংযমেৰে স্নান কৰি, অলপ হলেও পিণ্ডদান পিতৃলৈ অৰ্পণ কৰিলে পৰলোকীয় অৱস্থাত উন্নতি লাভ হয়। তাৰ পাছত পাপবিনাশন তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য—স্মৰণমাত্ৰেই গৰ্ভবাসৰ দুখ আঁতৰে; স্বামী-তীৰ্থৰ উত্তৰে স্নান কৰিলে বৈকুণ্ঠাৰোহণৰ ফল কোৱা হৈছে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত সূতে এক উপদেশমূলক কাহিনী কয়—হিমৱতৰ ওচৰৰ ব্ৰহ্মাশ্ৰমত শূদ্ৰ দৃঢ়মতি উচ্চ আচাৰ কৰিব খোজে, কিন্তু কুলপতি ব্ৰাহ্মণে অধিকাৰৰ কঠোৰ নিয়ম দেখুৱাই দীক্ষা নাকচ কৰে। দৃঢ়মতি তপস্যা কৰে আৰু ভক্তিসেৱাৰ ব্যৱস্থা গঢ়ে; দীঘলীয়া সঙ্গত সুমতি নামৰ ব্ৰাহ্মণে তাক বৈদিক কৰ্ম শিকাই পিতৃকৰ্মো কৰে, ফলত সুমতিয়ে মৃত্যুৰ পিছত ভয়ংকৰ যাতনা আৰু বহু জন্মৰ পৰম্পৰা ভোগে। অগস্ত্যই কাৰণ নিৰ্ণয় কৰি একমাত্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কয়—বেঙ্কটাচলৰ পাপবিনাশনত তিন দিন স্নান; তাতে ব্ৰহ্মৰাক্ষস দোষ নাশ হয় আৰু পিতা-পুত্ৰ দুয়ো শেষত মুক্তি পায়। দৃঢ়মতিও অধম যোনিৰ পিছত পক্ষীৰূপে তাত স্নান-পান কৰি তৎক্ষণাৎ দিৱ্য বিমানে আৰোহণ কৰে; শেষত তীৰ্থৰ সৰ্বপাপশোধক শক্তি পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
শ্ৰী সূতে পাপনাশন-তীৰ্থৰ পাপ-নাশক মাহাত্ম্য এটা দৃষ্টান্ত-কথাৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰে। ভদ্ৰমতি নামৰ এজন বিদ্বান কিন্তু দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণে দাৰিদ্ৰ্যজনিত সামাজিক অৱমাননা আৰু মানসিক ক্লেশ বৰ্ণনা কৰে—বিদ্যা আৰু সদাচাৰ থাকিলেও সম্পদৰ অভাৱত লোকসম্মান হ্ৰাস পায়। তেওঁৰ পতিব্ৰতা আৰু নীতিবোধসম্পন্ন পত্নী কামিনীয়ে নাৰদৰ উপদেশ আৰু পিতৃ-দৃষ্টান্ত স্মৰণ কৰাই বেঙ্কটাচল তীৰ্থযাত্ৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে—সংকল্পসহ স্নান, শ্ৰীনিবাসৰ দৰ্শন, আৰু ভূমিদান কৰা। তাৰ পিছত ভূমিদানক দানসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্থিৰ কৰি, তাৰ তুলনামূলক ফল, মহাযজ্ঞসম পুণ্য, আৰু যোগ্য গ্ৰহীতাক (শ্ৰোত্ৰিয়, অহিতাগ্নি) দান কৰিলে মহাপাপ শমনৰ শক্তি আছে বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। সুঘোষ নামৰ এজন দাতাই ভদ্ৰমতিক মাপজোক কৰি এটা ভূমিখণ্ড দান কৰি জনাৰ্দনৰ উদ্দেশে অৰ্পণ কৰে; এই দানৰ ফলত সুঘোষৰ পৰলোকগতি মঙ্গলময় হয় বুলি কাহিনীত কোৱা হয়। ভদ্ৰমতি পৰিয়ালসহ বেঙ্কটাচললৈ গৈ স্বামী-সৰসত স্নান কৰে, বেঙ্কটেশ্বৰ দৰ্শন লাভ কৰে আৰু পাপনাশন-তীৰ্থত ভূমিদান সম্পূৰ্ণ কৰে। বিধিৰ প্ৰভাৱত শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁৰ স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু সংসাৰিক কল্যাণ তথা অন্তিম মোক্ষৰ আশ্বাস দিয়ে; শেষত সূতে তীৰ্থ আৰু দানৰ মাহাত্ম্য পুনৰ ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীসূত নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক আকাশগঙ্গা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু ভাগৱতৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে। ৰামানুজ নামৰ শাস্ত্ৰজ্ঞ, জিতেন্দ্ৰিয়, বৈখানস ধৰ্মনিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণে আকাশগঙ্গাৰ তীৰত দীঘলীয়া তপস্যা কৰে—গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি, বৰ্ষাত খোলা আকাশৰ তলত অৱস্থান, শীতত জলশয়ন; লগতে অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰজপ আৰু জনাৰ্দনৰ অন্তৰ্ধ্যান নিত্য কৰে। তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ বেঙ্কটেশ/শ্ৰীনিবাস শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ৰূপে, দিৱ্য পৰিকৰসহ, নাৰদৰ গীত আৰু দিৱ্য বাদ্যধ্বনিৰ মাজত, বক্ষে লক্ষ্মীসহ প্ৰকট হয়। ৰামানুজৰ স্তৱ শুনি ভগৱানে তাক আলিঙ্গন কৰি বৰ দিবলৈ কয়; ৰামানুজে অচঞ্চল ভক্তি প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু দৰ্শনকেই পৰম সিদ্ধি বুলি মানে। ভগৱন্নাম আৰু দৰ্শনৰ মোক্ষদায়িনী শক্তি ইয়াত প্ৰতিপাদিত হয়। পিছত ভগৱানে আকাশগঙ্গাত স্নানৰ বিশেষ পুণ্যকাল জনায়—মেষসংক্রান্তিত, চিত্ৰা নক্ষত্ৰযুক্ত পূৰ্ণিমাত স্নান কৰিলে পৰম ধামপ্ৰাপ্তি আৰু পুনৰাগমন-নিবৃত্তি হয়। তাৰ পাছত ‘ভাগৱতক কেনেকৈ চিনিব?’ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত অহিংসা, অদ্বেষ, সংযম, সত্য, মাতাপিতা/ব্ৰাহ্মণ/গো-সেৱা, হৰিকথা-শ্ৰৱণপ্ৰীতি, তীৰ্থযাত্ৰা-প্ৰবণতা, জল-অন্নদান, একাদশী-ব্ৰত, হৰিনাম-ৰস, তুলসীভক্তি আৰু পুখুৰী-কুঁৱা-উদ্যান-মন্দিৰ আদি লোকহিত কৰ্ম—এইবোৰ ভাগৱতোত্তমৰ লক্ষণ বুলি বিস্তাৰে কোৱা হয়। শেষত সূতে বৃষাদ্ৰি (বেঙ্কটাদ্ৰি)স্থিত বিয়দগঙ্গাৰ এই ‘উত্তম’ মাহাত্ম্য সমাপ্ত কৰে।
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সূতক সোধে—দান কাক দিব লাগে আৰু কোন সময়/অৱস্থাত দান ফলদায়ক হয়। সূতে ব্ৰাহ্মণক মুখ্য দানপাত্ৰ বুলি স্থাপন কৰিলেও কয় যে শীল‑আচাৰ‑সংযমযুক্ত লোকেহে দান গ্ৰহণৰ যোগ্য। বেদ‑ধৰ্মদ্বেষী, কপটী, হিংসক, পবিত্ৰ বিদ্যা বিক্ৰী কৰা, সদায় ভিক্ষা কৰা আদি বহু শ্ৰেণীৰ লোকক অপাত্ৰ বুলি দীঘলীয়া নিষেধ তালিকা দিয়া হৈছে; তেনে লোকক দিয়া দান ‘নিষ্ফল’ হয়। তাৰ পিছত অভিবাদনৰ শিষ্টাচাৰ কোৱা হয়—কোন পৰিস্থিতিত কাক নমস্কাৰ নকৰিব, আৰু বিধিহীন/অবিবেচিত অভিবাদনে পূৰ্বপুণ্য ক্ষয় কৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। পাছত আকাশগঙ্গা/বিয়দ্গঙ্গাৰ মাহাত্ম্য নাৰদ‑সনৎকুমাৰ সংলাপৰ অন্তৰ্গত কাহিনীৰে বৰ্ণিত। পুণ্যশীল নামৰ সদাচাৰী ব্ৰাহ্মণে বছৰি শ্ৰাদ্ধ কৰে, কিন্তু ভুলতে ‘বন্দ্যাপতি’ক শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ ঋত্বিক নিযুক্ত কৰে; ফলত তেওঁৰ মুখ গাধামুখৰ দৰে বিকৃত হয়। তেওঁ অগস্ত্যৰ শৰণ লয়; অগস্ত্যে দোষ নিৰ্ণয় কৰি শ্ৰাদ্ধ‑নিমন্ত্ৰণৰ কঠোৰ বিধান কয়—সন্তানযুক্ত, নিয়মশীল গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণ; নাপালে নিকট আত্মীয়, অথবা নিজেই কৰ্ম। প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপে বেঙ্কটাচল যাত্ৰা, প্ৰথমে স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান আৰু তাৰ পিছত তীৰ্থবিধি মতে আকাশগঙ্গা/বিয়দ্গঙ্গাত স্নান; যথাবিধি স্নানে বিকৃতি তৎক্ষণাৎ দূৰ হয় বুলি কোৱা হয়, আৰু সূতে পৰম্পৰা‑প্ৰবাহ পুনৰ দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
সূতে ঋষিসকলক চক্রতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই তীৰ্থৰ মহিমা শ্ৰৱণ কৰিলে পাপমল নাশ হয়, চিত্ত শুদ্ধ হয় আৰু ভক্ত বিষ্ণুধামৰ দিশে অভিমুখী হয়—এনে ফলশ্ৰুতি আগতে কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত চক্রপুষ্কৰিণীৰ তীৰত পদ্মনাভ নামৰ সংযমী ব্ৰাহ্মণ-তপস্বী দীৰ্ঘকাল তপস্যা কৰে। সত্য, দয়া, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, বৈৰাগ্য আৰু সৰ্বহিতভাৱনাৰে যুত তেওঁৰ তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ শ্ৰীনিবাস/ৱেঙ্কটেশ্বৰ প্ৰকট হয়; পদ্মনাভে স্তৱ কৰে আৰু ভগৱানে তীৰ্থৰ ওচৰত থাকি নিত্য পূজা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। পিছত এজন ৰাক্ষসে মুনিক ভয় দেখায়; পদ্মনাভে শৰণাগতি-বাক্যৰে দেৱক আহ্বান কৰে। বিষ্ণুৱে সুদৰ্শন চক্ৰ পঠায়; অগ্নিতেজেৰে আহি ৰাক্ষসক পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰে আৰু শেষত বধ কৰে। পদ্মনাভে সুদৰ্শনৰ স্তৱ কৰি স্থায়ী ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে; সুদৰ্শনে লোককল্যাণৰ বাবে চক্রতীৰ্থত নিত্য অৱস্থানৰ বৰ দিয়ে। তাত স্নানক মোক্ষপ্ৰদ আৰু বংশলৈকে শুদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; শেষত শ্ৰৱণ-পাঠৰ পুণ্য আৰু চক্রতীৰ্থৰ অতুল মহিমা পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সূতক সোধে—বিষ্ণুভক্ত ব্ৰাহ্মণক কষ্ট দিয়া সেই নিষ্ঠুৰ ৰাক্ষস কোন আছিল? সূতে শ্ৰীৰংগধামৰ পূৰ্বকথা কয়; বৈকুণ্ঠসদৃশ সেই ধামত ভক্তসকলে শ্ৰীৰংগনাথক পূজা কৰে। তাতে বীৰবাহুৰ পুত্ৰ সুন্দৰ গন্ধৰ্বে জলতীৰ্থত বহু নাৰীৰ সৈতে লজ্জাহীন আচৰণ কৰে। মধ্যাহ্নকর্মৰ বাবে বশিষ্ঠ আহিলে নাৰীসকলে নিজকে ঢাকি লয়, কিন্তু সুন্দৰে নঢাকে; সেয়েহে বশিষ্ঠে তাক নিৰ্লজ্জতাৰ কাৰণে ৰাক্ষসত্বৰ শাপ দিয়ে। নাৰীসকলে বশিষ্ঠক দয়া কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে—এনে শাপে লোকধৰ্ম আৰু নীতিত ক্ষতি হ’ব। বশিষ্ঠে নিজৰ বাক্যসত্য ৰক্ষা কৰি উপায় কয়: শাপ ষোল বছৰ থাকিব; তাৰ পাছত সুন্দৰ ৰাক্ষসৰূপে ঘূৰি শুভ বেঙ্কটাদ্ৰি আৰু চক্ৰতীৰ্থত উপস্থিত হ’ব। তাতে পদ্মনাভ নামৰ যোগী থাকে; ৰাক্ষসে যেতিয়া তেওঁক আক্ৰমণ কৰিব, তেতিয়া বিষ্ণুৰ সুদৰ্শনচক্ৰ ব্ৰাহ্মণৰক্ষাৰ্থে প্ৰেৰিত হৈ ৰাক্ষসৰ মূৰ কাটি দিব, আৰু সুন্দৰ পুনৰ দিৱ্যৰূপ পাই স্বৰ্গলৈ যাব। কথা সেইদৰেই সম্পূৰ্ণ হয়—সুন্দৰ ভয়ংকৰ ৰাক্ষস হৈ ষোল বছৰ বিচৰণ কৰি শেষত চক্ৰতীৰ্থত পদ্মনাভক আক্ৰমণ কৰে। যোগীয়ে জনাৰ্দনৰ স্তৱ কৰে; সুদৰ্শন প্ৰকট হৈ ৰাক্ষসক বধ কৰে। সুন্দৰ দীপ্তিমান হৈ সুদৰ্শনক প্ৰশংসা কৰি স্বৰ্গগমন আৰু শোকাকুল পত্নীসকলক দৰ্শনৰ অনুমতি বিচাৰে; সুদৰ্শনে অনুমতি দিয়ে। পদ্মনাভেও প্ৰাৰ্থনা কৰে—চক্ৰতীৰ্থত সুদৰ্শন স্থিৰ থাকি পাপনাশ, মোক্ষ আৰু ভূত-পিশাচাদি ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰক। শেষত সূতে কয়—এই কাহিনী শুনিলে মানুহ পাপমুক্ত হয় আৰু তীৰ্থৰ পবিত্ৰ মহিমা ব্যাখ্যা কৰা হ’ল।
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
অধ্যায় ২৫ত শ্ৰীসূতে নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক বেঙ্কটাদ্ৰিত অৱস্থিত জাবালী তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়, এই তীৰ্থে সৰ্বপাপ বিনাশ কৰে। ঋষিসকলে ‘দুৰাচাৰ’ নামৰ এজন ব্যক্তিৰ কাহিনী আৰু তাৰ দোষৰ স্বৰূপ সুধে। সূতে ক’বলৈ ধৰে—কাবেৰীৰ ওচৰত বাস কৰা এজন ব্ৰাহ্মণ দুরাচাৰ মহাপাতকীসকলৰ (ব্ৰহ্মঘ্ন, সুৰাপ, স্তেয়ী, গুরুতল্পগ আদি) দীঘলীয়া সঙ্গতিত কলুষিত হৈছিল। গ্ৰন্থত ধাপে ধাপে কোৱা হৈছে যে এনে লোকৰ সৈতে দীঘল সহবাস, স্পৰ্শ, একেলগে ভোজন আৰু একেলগে শয়ন কৰিলে ব্ৰাহ্মণ্য ক্ৰমে ক্ষয় হয় আৰু শেষত দোষ-সাম্য ঘটে। তাৰ পিছত দুরাচাৰ ভেতালবাধিত হৈ ঘূৰি ফুৰে; কিন্তু অৱশিষ্ট পুণ্য আৰু দৈৱযোগে বেঙ্কটাদ্ৰি পাই জাবালী তীৰ্থত স্নান কৰামাত্ৰ ভেতাল আৰু পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। পিছত সি জাবালী ঋষিৰ শৰণ লৈ কাৰণ সোধে। জাবালীয়ে ব্যাখ্যা কৰে—সেই ভেতাল আগতে ব্ৰাহ্মণ আছিল; মৃত্যুতিথিত বিধিসম্মত পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধ নকৰাৰ বাবে পিতৃশাপত ভেতালত্ব লাভ কৰিছিল। জাবালী তীৰ্থস্নানে তাকো বিষ্ণুলোক প্ৰাপ্তি হয়। লগতে নীতিবচন—মৃত পিতৃ-মাতৃৰ শ্ৰাদ্ধ অৱহেলা কৰিলে ভেতালগতি আৰু নৰক লাভ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—জাবালী তীৰ্থত স্নানমাত্ৰে স্মৃতিত স্পষ্ট প্ৰায়শ্চিত্ত নথকা কঠিন পাপো নাশ হয়, আৰু এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণো পাপমোচক।
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
এই অধ্যায়ত শ্ৰীসূতে ঘোণা-তীৰ্থ (তুম্বুরু-তীৰ্থ)ৰ অপূৰ্ব পবিত্ৰতা ঘোষণা কৰিছে। উত্তৰাফল্গুনী নক্ষত্ৰ, শুক্লপক্ষ আৰু সূৰ্য মীন ৰাশিত থাকোঁতে সময়টো অতি শুভ; তেতিয়া গংগা আদি মহাতীৰ্থসমূহ ইয়াত একত্ৰিত হয় বুলি কোৱা হৈছে, সেয়ে সেই কালে স্নান বিশেষ ফলদায়ক। তাৰ পাছত ঘোণা-তীৰ্থস্নানৰ পৰা মুখ ঘূৰোৱা লোকসকলৰ বাবে কঠোৰ ধৰ্ম-নৈতিক সতর্কবাণী আছে—গম্ভীৰ সামাজিক আৰু বৈদিক আচাৰভংগৰ তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰি নিন্দা কৰা হয়, যাতে তীৰ্থযাত্ৰাধৰ্ম আৰু প্ৰায়শ্চিত্তবোধ দৃঢ় হয়। তাৰ পিছত উদ্ধাৰক স্বৰত কোৱা হয় যে এই তীৰ্থত স্নান, পান আৰু সেৱাৰ দ্বাৰা বহু প্ৰকাৰ পাপ-দোষ শুদ্ধ হয় আৰু নৈতিক পুনঃস্থাপন ঘটে। ইতিহাসত দেৱলে গাৰ্গ্যক তুম্বুরু গন্ধৰ্বৰ কাহিনী কয়: গৃহকলহৰ ফলত শাপগ্ৰস্ত তুম্বুৰুৱে বেঙ্কটেশ্বৰক পূজা কৰি তীৰ্থস্নান কৰি বিষ্ণুলোক লাভ কৰে। শপত পত্নী বেঙ হৈ পিপল গছৰ খোলে বাস কৰে; অগস্ত্য আহি পতিব্ৰতা-ধৰ্ম শিকাই তাক উদ্ধাৰ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, পূৰ্ণিমাত ঘোণা-তীৰ্থস্নান মহাদান-যজ্ঞসম ফল দিয়ে, আৰু এই অধ্যায় শ্ৰৱণে বাজপেয় সদৃশ পুণ্যসহ চিৰস্থায়ী বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
অধ্যায় ২৭ত ঋষিসকলে সূতক সুধে—ভেঙ্কটাদ্ৰি কিয় ‘মহাপুণ্যগিৰি’, তাত তীৰ্থৰ মুঠ সংখ্যা কিমান, কোনবোৰ প্ৰধান তীৰ্থ, আৰু কোন তীৰ্থে ধৰ্মাভিমুখতা, জ্ঞান, ভক্তি-বৈৰাগ্য তথা মোক্ষ প্ৰদান কৰে। সূতে ক্ৰমবদ্ধভাৱে তীৰ্থসমূহৰ বৃহৎ গণনা দাঙি ধৰে, তাৰ পিছত ‘প্ৰধান’ তীৰ্থ আৰু ফলভিত্তিক উপশ্ৰেণীসমূহ নিৰ্দিষ্ট কৰে। তাৰ পাছত ভেঙ্কটাচল শিখৰত মোক্ষ-সম্পৰ্কীয় তীৰ্থসমূহৰ যাত্ৰা-কালবিধি বৰ্ণিত হয়—স্বামিপুষ্কৰিণী, বিয়দ্গঙ্গা, পাপবিনাশন, পাণ্ডুতীৰ্থ, কুমাৰধাৰিকা, তুম্বোষ্টীৰ্থ। কুম্ভ-মাহত মঘা-যোগ, মীনস্থ ৰবি, মেষ-সংক্রান্তিত চিত্ৰা, বৃষভস্থ ৰবিৰ সৈতে দ্বাদশী/হৰিবাসৰ, ধনু-মাহত প্ৰভাত দ্বাদশী আদি সময়ত স্নান কৰিলে ৰাজসূয়াদি যজ্ঞসম পুণ্য, বিঘ্নমোচন, পাপনাশ আৰু মোক্ষ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে; লগতে সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্বৰ্ণদান, গোদান, শালগ্ৰাম-শিলা দান আদি দানধৰ্মৰ বিধান আছে। পিছত অধ্যায়ে স্থান-আশ্ৰিত আচাৰ অতিক্ৰম কৰি কলিযুগৰ শ্ৰেষ্ঠ সাধনা হিচাপে বিষ্ণুৰ পুৰাণকথা শ্ৰৱণক উচ্চ স্থান দিয়ে—অল্প সময়ো শ্ৰদ্ধাৰে একাগ্ৰ হৈ শুনিলে যজ্ঞ-দানৰ সমষ্টিফলৰ তুল্য বুলি, আৰু নামসংকীৰ্তনৰ সৈতে যুক্ত বুলি কোৱা হয়। শেষত বক্তা-শ্ৰোতাৰ আচাৰনীতি—বক্তাৰ সৰ্বত্ৰ সন্মান, পাঠৰ উপযুক্ত স্থান, শ্ৰোতাৰ শুচিতা-আসন-শিষ্টাচাৰ, আৰু অবমান/ব্যাঘাত/অমনোযোগৰ দোষফল—নিৰ্ধাৰণ কৰি ঋষিসকলে সূতক সন্মান জনাই আনন্দিত হয়।
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
এই অধ্যায়ত শ্ৰীবেঙ্কটাচলস্থিত কটাহতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বহু-বক্তাৰ ধৰ্মতাত্ত্বিক সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ঋষিসকলে ত্ৰিলোকত ইয়াৰ খ্যাতিৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে; নাৰদক প্ৰমাণস্বৰূপে আহ্বান কৰা হয়, আৰু মহাদেৱেও ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ গৌৰৱ জানে বুলি প্ৰতিপাদিত। গঙ্গা আদি পবিত্ৰ নদী আৰু অন্য তীৰ্থসমূহে নিজৰ শুদ্ধিৰ বাবে কটাহতীৰ্থক আশ্ৰয় লয় বুলি ক’ই, তীৰ্থসমূহৰ মাজত ইয়াৰ শ্ৰেষ্ঠতা স্থাপন কৰা হয়। লগতে ইয়াৰ স্তুতিক কেৱল ‘অর্থবাদ’ বুলি অৱজ্ঞা কৰা আধ্যাত্মিকভাৱে বিপজ্জনক বুলি সতর্কবাণী দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত তীৰ্থজল পান-ক্রম দিয়া হয়—অষ্টাক্ষৰ মন্ত্র বা বিষ্ণুনামসমূহ (ত্ৰিবিধ নামোচ্চাৰসহ) উচ্চাৰণ কৰি পান কৰাটো শ্ৰেয়; মন্ত্রবিহীন পান কৰিলে প্ৰায়শ্চিত্ত-বাক্য ক’বলৈ নিৰ্দেশ আছে। শেষত দৃষ্টান্ত: ব্ৰাহ্মণ কেশৱ ব্যসন আৰু হিংসাৰ ফলত পতিত হৈ ব্ৰহ্মহত্যা-দোষত পৰে, আৰু পাপৰূপিণী শক্তিয়ে তাক তাড়া কৰে। ভাৰদ্বাজৰ উপদেশত সি স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান, বৰাহ-পূজা, শ্ৰীনিবাস/বেঙ্কটেশ দৰ্শন আৰু কটাহতীৰ্থ পান কৰে; ফলত ব্ৰহ্মহত্যা নাশ পায় আৰু বেঙ্কটেশে দিৱ্য প্ৰমাণ দিয়ে। উপসংহাৰত কাহিনীখনক ইতিহাসসমর্থিত আৰু বিশ্বাসপূৰ্বক পৰম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সুবৰ্ণমুখৰী নদী আৰু তাৰ সৈতে জড়িত তীৰ্থসমূহৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য অধিক বিস্তাৰে জানিব খোজে। সূতে প্ৰণাম কৰি ভৰদ্বাজৰ কথনৰ আধাৰত বৃত্তান্ত ক’বলৈ ধৰে আৰু মহাভাৰত-সম্পৰ্কীয় প্ৰসঙ্গলৈ যায়—ইন্দ্ৰপ্ৰস্থত পাণ্ডৱসকলৰ বাস আৰু দ্ৰৌপদীক কেন্দ্ৰ কৰি গৃহ-নিয়ম। শর্ত আছিল: কোনো ভায়ে আন ভায়ৰ গৃহত দ্ৰৌপদীক দেখিলে, তেওঁ এক বছৰ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিব লাগিব। তাৰ পাছত এজন ব্ৰাহ্মণৰ চুৰি হোৱা গাই উদ্ধাৰ কৰিবলৈ অৰ্জুনক অস্ত্ৰাগাৰত প্ৰৱেশ কৰিব লাগে; তাত দ্ৰৌপদী আৰু যুধিষ্ঠিৰ উপস্থিত থাকাত নিয়মৰ ফল প্ৰযোজ্য হয়। যুধিষ্ঠিৰ ব্ৰাহ্মণ-ৰক্ষা আৰু সম্পত্তি-ৰক্ষাৰ বাবে কৰা কৰ্মক ধৰ্মসঙ্গত বুলি ব্যাখ্যা কৰে; কিন্তু অৰ্জুন প্ৰতিজ্ঞা-ৰক্ষা সৰ্বোচ্চ বুলি মানে—নচেৎ কীৰ্তি আৰু ধৰ্ম দুয়োটাই ক্ষয় হ’ব। ৰজাৰ অনুমতি লৈ অৰ্জুন সহচৰ আৰু সামগ্ৰীসহ যাত্ৰা কৰে আৰু গঙ্গা, প্ৰয়াগ, কাশী, দক্ষিণ সমুদ্ৰ, পুৰী/পুৰুষোত্তম, সিংহাচল, গোদাৱৰী আদি বহু তীৰ্থ দৰ্শন কৰে। শেষত তেওঁ শ্ৰীপৰ্বত আৰু বেঙ্কটাচলত উপস্থিত হৈ শিখৰত হৰিৰ পূজা কৰে আৰু সুবৰ্ণমুখৰী নদী দৰ্শন কৰে। কুম্ভসম্ভৱ মহর্ষি অগস্ত্যই এই পবিত্ৰ নদীক তাত আনিছিল/প্ৰকাশ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়; সেয়েহে তপস্বীৰ প্ৰামাণ্যৰে নদী আৰু তীৰ্থৰ পাৱনতা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
এই অধ্যায়ত সুৱৰ্ণমুখৰী নদীৰ পৱিত্ৰতা আৰু সৌন্দৰ্যৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নদীৰ শীতল বতাহ আৰু তীৰ্থৰ পৰিৱেশ বৰ্ণনা কৰাৰ পিছত অৰ্জুনৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। অৰ্জুনে কালহস্তী পৰ্বত দৰ্শন কৰে, নদীত স্নান কৰে আৰু কালহস্তীশ্বৰৰ (শিৱ) পূজা কৰি ধন্য হয়। ইয়াৰ পিছত অৰ্জুনে সিদ্ধ আৰু যোগীসকলৰ পৱিত্ৰ স্থানৰ মাজেৰে গৈ ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়। তাত প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰি তেওঁ মুনিৰ আতিথ্য গ্ৰহণ কৰে। শেষত, অৰ্জুনে নদীৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা সম্পৰ্কে মুনিৰ ওচৰত জানিবলৈ বিচাৰে।
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
অধ্যায়টো পুৰাণীয় বৰ্ণনাৰ কাঠামোত আৰম্ভ হয়। সন্ধ্যাৰ নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি অৰ্জুনে শ্ৰদ্ধাৰে ঋষি ভাৰদ্বাজক প্ৰণাম কৰি, এক মহানদীৰ উৎপত্তি আৰু তাত স্নান-দান কৰিলে লাভ হোৱা পুণ্যফলৰ বিষয়ে উপদেশ বিচাৰে। ভাৰদ্বাজে অৰ্জুনৰ বংশ, শীল আৰু গুণৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে মনোযোগেৰে শুনিলে এই দিব্য আখ্যান পাপকর্মজনিত ক্লেশ দূৰ কৰে আৰু চিত্ত শুদ্ধ কৰে। তাৰ পাছত প্ৰসঙ্গ শংকৰৰ বিবাহোৎসৱৰ সৈতে জড়িত হয়। দেবগণ আদি সৰ্বসত্তাৰ সমাগমে পৃথিৱী ভাৰাক্ৰান্ত হৈ অস্থিৰ হয়। এই অসাম্য দেখি মহাদেৱে লোকৰক্ষাৰ বাবে নিবেদিত, দিব্য শক্তিৰ পৰা উদ্ভূত অগস্ত্যক দক্ষিণ দিশলৈ গমন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। অগস্ত্য বিন্ধ্য পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি দক্ষিণলৈ যোৱাত পৃথিৱী পুনৰ সমতুল্য হয় আৰু দেবতাসকলে তেওঁক স্তৱ কৰে। পিছত অগস্ত্য নির্মিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত এক মহাপৰ্বত দেখে, তাত আৰোহণ কৰি এক সুন্দৰ সৰোবৰৰ উত্তৰ তীৰত আশ্ৰম স্থাপন কৰে। বিধিমতে পিতৃ, দেব, ঋষি আৰু বাস্তুদেৱতাসকলক পূজা কৰি তেওঁ জগতৰ স্থিতিৰ বাবে তপস্যাৰ আদৰ্শ প্ৰদৰ্শন কৰে। এইদৰে সংলাপ, তীৰ্থ-উৎপত্তিৰ কাৰণকথা আৰু লোককল্যাণকাৰী তপস্যাৰ নৈতিক আদৰ্শ একেলগে গাঁথা হয়।
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
এই অধ্যায়ত নদীহীন দেশত প্ৰাণীৰ কল্যাণৰ বাবে পুণ্যনদী কেনেকৈ প্ৰকট হৈ তাৰ পথ নিৰ্ধাৰিত হ’ল, তাৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত। ভাৰদ্বাজে কয়—প্ৰাতঃকৃত্য আৰু দেবপূজা সমাপ্ত কৰি অগস্ত্য মুনিয়ে আকাশবাণী শুনে: “য’ত নদী নাই, ত’ত যজ্ঞ-সংস্কাৰৰ দীপ্তি নাথাকে; গভীৰ অধৰ্মজনিত ভয় নাশ কৰা হিতকাৰী নদী প্ৰবাহিত কৰা।” তেওঁ সমবেত ঋষিসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে; ঋষিসকলে তেওঁৰ পূৰ্বৰ অদ্ভুত কৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰি স্নান-শুদ্ধিৰ বাবে মহা নদী আনিবলৈ অনুৰোধ জনায়। তাৰ পিছত অগস্ত্যই কঠোৰ ঋতুত নিয়ম বৃদ্ধি কৰি তীব্ৰ তপস্যা কৰে। সেই তপস্যাৰ ফলত জগতত ক্ষোভ আৰু প্ৰাণীৰ মাজত ভয় জন্মে। দেবতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মা অগস্ত্যাশ্ৰমত প্ৰকট হৈ বৰ প্ৰদান কৰে। অগস্ত্যই দেশ পবিত্ৰ আৰু সুৰক্ষিত কৰিবলৈ মহা নদীৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। ব্ৰহ্মাই গঙ্গাক আহ্বান কৰি আদেশ দিয়ে—তেওঁ স্বাংশে অৱতৰি জনসমাজক পবিত্ৰ কৰা আৰু ঋষি-দেৱে নিত্য সেৱা কৰা নদী হ’ব। গঙ্গাই নিজৰ অংশজাত তেজোময় ৰূপ প্ৰকাশ কৰি সিদ্ধিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; অগস্ত্যই পথ দেখুৱায়। শেষত তেওঁ পৰ্বতশিখৰৰ পৰা সেই নদীৰূপক অভীষ্ট পথে নি সুৱৰ্ণমুখৰী নদীৰ পবিত্ৰতাৰ ভিত্তিকথা স্থাপন কৰে।
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
এই অধ্যায়ত বেঙ্কটাচলমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত সুবৰ্ণমুখৰী নদীৰ আবিৰ্ভাৱ, নামকৰণ আৰু তাৰ আচার-তত্ত্বগত পবিত্ৰ মৰ্যাদা বৰ্ণিত হৈছে। ভৰদ্বাজে কয়—শক্ৰপ্ৰমুখ দেৱগণ আৰু ঋষি, সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্বসমূহে অগস্ত্যৰ সৈতে চলি থকা এই নদীৰ মহিমা গাই স্তুতি কৰে। বায়ুদেৱে নদীৰ উৎপত্তি আৰু খ্যাতি ব্যাখ্যা কৰি কয়—অগস্ত্য মুনিয়ে একে পৃথিৱীত আনিছিল, সেয়ে ই ‘সুবৰ্ণমুখৰী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ নদীসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু সেৱনীয় হ’ব। পিছত বিস্তৃত মাহাত্ম্য—নদীৰ স্মৰণ আৰু স্নান পাপ নাশ কৰে; অস্থি-বিসৰ্জনে পৰলোকগতি লাভত সহায় কৰে; আৰু তীৰত কৰা দান, জপ, শ্ৰাদ্ধ আদি কৰ্ম বহু গুণ ফলদায়ক হয়। ফলশ্ৰুতিত স্বাস্থ্যলাভ, বিঘ্ননিবাৰণ, পিতৃকাৰ্য সিদ্ধি আৰু গ্ৰহণ, সংক্রান্তি আদি কালত বিশেষ পুণ্যৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত অগস্ত্যোদয় দিনত বাৰ্ষিক ব্ৰত বিধান—সোণৰ অগস্ত্য প্ৰতিমা গঢ়ি পূজা কৰি দান, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু সমৰ্পণ কৰিলে সঞ্চিত দোষৰ পৰা মুক্তি আৰু স্থায়ী আধ্যাত্মিক কল্যাণ লাভ হয় বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
অৰ্জুনে অধিক শুনিবলৈ আগ্ৰহেৰে নদীতীৰৰ তীৰ্থসমূহ, সিহঁতৰ সংগমস্থান আৰু তাত স্নান-পূজাৰ বিশেষ ফল কি সেয়া ঋষিক সোধে। ভৰদ্বাজে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে—প্ৰথমে অগস্ত্যতীৰ্থ, যি ঘোৰ পাপকো শুদ্ধ কৰে বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ পিছত অগস্ত্যই প্ৰতিষ্ঠা কৰা অগস্ত্যেশ্বৰ লিঙ্গ, য’ত নদীত স্নান কৰি পূজা কৰিলে যজ্ঞসম মহাপুণ্য লাভ হয়। মকৰসংক্রান্তিৰ সময়ক শুভ স্নানকাল বুলি উল্লেখ কৰি সেই ঋতুত অগস্ত্যেশ্বৰ দৰ্শনৰ বিশেষ ফল কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত দেৱ–ঋষি–পিতৃ তীৰ্থৰ ত্ৰয়ী আহে; তাত স্নান আৰু বিধিপূৰ্বক তৰ্পণ কৰিলে ‘ঋণত্ৰয়’ (দেৱ, ঋষি, পিতৃ ঋণ) মোচন হয় বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত নদীৰ সংগমসমূহ—সুৱৰ্ণমুখৰীৰ সৈতে বেণাৰ সংগম, আৰু সুৱৰ্ণমুখৰীৰ সৈতে ব্যাঘ্ৰপদাৰ সংগম—প্ৰত্যেককে পুণ্যবর্ধক স্থান হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। শেষত শঙ্খতীৰ্থ আৰু শঙ্খ ঋষিয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা শঙ্খেশৰ বৰ্ণনা দি, দৰ্শন–স্নান–তীৰ্থজল পানৰ সংযুক্ত প্ৰভাৱক বৃষভাচল অঞ্চললৈ আগবঢ়া ভক্তিময় তীৰ্থযাত্ৰা বুলি মহিমা প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
এই অধ্যায়ত কাহিনী তিনিটা ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে ভাৰদ্বাজে সুবৰ্ণমুখৰী নদী পবিত্ৰ কল্যা নদীৰ সৈতে মিলিত হোৱা সঙ্গমৰ বৰ্ণনা কৰে। সেই সঙ্গমত স্নানক অতি শুদ্ধিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে—মহাযজ্ঞৰ ফল দান কৰে, আৰু সঙ্গম-মাহাত্ম্য তথা অভিষেক-সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰতাৰে ব্ৰহ্মহত্যা আদি ঘোৰ পাপো ক্ষয় হয়। তাৰ পাছত বেঙ্কটাচলৰ অৱস্থান আৰু মহিমা বৰ্ণিত হয়—ই ‘সৰ্ব তীৰ্থৰ আশ্ৰয়’ আৰু বৰাহক্ষেত্ৰ। তাত শ্ৰীসহ অচ্যুত বিষ্ণু নিবাস কৰে; সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, ঋষি আৰু মানুহে প্ৰভুৰ সেৱাত উপস্থিত থাকে। বেঙ্কটাদ্ৰিনাথৰ স্মৰণ বিপদ নাশ কৰি অক্ষয় অৱস্থালৈ লৈ যায় বুলি কোৱা হৈছে। অৰ্জুনৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ভাৰদ্বাজে নাৰায়ণৰ পৰমত্ব, নাম-সাম্য, চতুৰ্ব্যূহ-প্ৰসাৰ, মন্ত্রনিষ্ঠ সাধনা আৰু সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ ৰূপৰেখা ব্যাখ্যা কৰে—দিব্য দেহৰ পৰা দেৱতা আৰু তত্ত্বৰ উৎপত্তি, যোগনিদ্ৰাত প্ৰলয়, পুনৰ ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে ভগৱানৰ ৰূপধাৰণ। এইদৰে তীৰ্থাচাৰ, ভক্তিসাধনা আৰু পুৰাণতত্ত্ব একেটা উপদেশত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
এই অধ্যায়ত ভাৰদ্বাজে সংলাপৰূপে ভগৱান বিষ্ণুৰ বৰাহ অৱতাৰৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। প্ৰলয়জলত নিমজ্জিত বসুমতী নাথাকিলে জীৱসমূহৰ ভাৰ ধাৰণ অসম্ভৱ—এই কথা বুজি ভগৱানে পাতাল-প্ৰদেশত ডুবি থকা পৃথিৱীক বিচাৰি পায় আৰু যজ্ঞময় বৰাহদেহ ধাৰণ কৰে; য’ত বৈদিক ছন্দ, অগ্নি আৰু যজ্ঞোপকৰণ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত প্ৰতীক ৰূপে নিৰূপিত। বৰাহে জলত প্ৰৱেশ কৰি অন্ধকাৰ নাশ কৰে, ৰসাতল দমন কৰে আৰু দন্তত পৃথিৱী তুলি ওপৰলৈ আনে; ঋষিসকলে স্তৱ কৰে, আৰু সাগৰৰ গর্জন মঙ্গলধ্বনি তথা আহুতি-সদৃশ উপমাৰে বৰ্ণিত হয়। পিছত অৰ্জুনে সোধে—প্ৰলয়ত পৃথিৱী কেনেকৈ স্থিত থাকে আৰু সপ্ত পাতালৰ তলত তাৰ আধাৰ কি। ভাৰদ্বাজে নাড়িকা, দিন, মাহ, বছৰ আদি কালমান, যুগ-মন্বন্তৰ বিন্যাস আৰু শ্বেতবৰাহ-কল্পত মনুসকলৰ ক্ৰম ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰলয়-ধাৰাত প্ৰথমে খৰা/তাপ, তাৰপিছত বহু বছৰৰ বৰষুণ, জগত্-প্লাৱন, বিষ্ণুৰ নাভিকমলত ব্ৰহ্মাৰ যোগনিদ্ৰা আৰু তাৰপিছত ভগৱদাজ্ঞাৰে পুনঃসৃষ্টি—এই সকলো কোৱা হয়। শেষত উল্লেখ থাকে যে এই কল্পত বিষ্ণুৱে শ্বেত বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰি পাছত বেঙ্কটাচললৈ আহি স্বামিপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত বাস কৰে; ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাৰ্থনাত দিৱ্যৰূপ গ্ৰহণৰ পাছত প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দুষ্প্ৰাপ্য হয়—তেতিয়া ভক্তি আৰু কাহিনী-শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা মানুহে কেনেকৈ ভগৱানলৈ আগবাঢ়িব পাৰে সেয়া অৰ্জুনে সোধে।
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
এই অধ্যায়ত ভাৰদ্বাজ ঋষিয়ে হৈহয় বংশীয় ৰজা শঙ্খৰ আদৰ্শ বৈষ্ণৱ-চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰে। ৰজা বিষ্ণুৰ একান্ত ভক্ত—নিত্য স্মৰণ, জপ, পূজা আৰু বৈষ্ণৱ পুৰাণকথা শ্ৰৱণত নিমগ্ন; লগতে দান, ব্ৰত আৰু মহাযজ্ঞো যথোচিত দক্ষিণাসহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰে। ইমান পুণ্য থাকিলেও প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন নাপাই তেওঁ দুখিত হয় আৰু ইয়াক পূৰ্বকৰ্মৰ আৱৰণ-শেষ বুলি ভাবে। তেতিয়া কেশৱ অদৃশ্য বাণীৰে কয়—ৱেঙ্কটনাম অদ্ৰি (ৱেঙ্কটাচল) তেওঁৰ অতি প্ৰিয় ধাম; তাত দীঘলীয়া তপস্যা কৰিলে ভগৱান স্বয়ং প্ৰকাশ পাব। শঙ্খে পুত্ৰ বজ্ৰক ৰাজ্যভাৰত স্থাপন কৰি নাৰায়ণগিৰিলৈ যায় আৰু স্বামী-পুষ্কৰিণীৰ তীৰত তপোবাস স্থাপন কৰে। ইফালে ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্দেশত অগস্ত্য মুনিও আহে; পৰ্বত প্ৰদক্ষিণা কৰি স্কন্দধাৰা আদি তীৰ্থসেৱন কৰি গোবিন্দৰ আৰাধনা কৰে, কিন্তু আৰম্ভণিতে দৰ্শন নাহে। পাছত বৃহস্পতি, উশনস আৰু ৰাজোপৰিচৰ নামৰ বসুৱে নিৰ্দেশ দিয়ে—ৱেঙ্কটত গোবিন্দে অগস্ত্য আৰু শঙ্খ—উভয়ক দৰ্শন দিব, আৰু তাতে সমবেত সকলোৰে সামূহিক দৰ্শনো হ’ব। শেষত অগস্ত্য-সহচৰসকলে পৰ্বতৰ মঙ্গলময় প্ৰকৃতি দেখি স্বামী-পুষ্কৰিণীৰ তীৰলৈ আহে; শঙ্খে বিধিপূৰ্বক সৎকাৰ কৰি সকলৰ সৈতে কীৰ্তনময় ভক্তিত লীন হয়।
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
ভৰদ্বাজে বৰ্ণনা কৰে—জগন্নাথৰ ভক্তসকলে দিনবোৰ স্তৱ-পাঠ আৰু পূজা-বিধিত নিমগ্ন হৈ কটায়। তৃতীয় ৰাতি তেওঁলোকে শুভ স্বপ্নত শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী চতুৰ্ভুজ পুৰুষোত্তমক দৰ্শন কৰে। তাৰ পাছত স্বামিপুষ্কৰিণীত স্নান কৰি প্ৰাতঃকৰ্ম সম্পন্ন কৰি পুনৰ আৰাধনা কৰোঁতে, যেন সমগ্ৰ বিশ্বৰ পোহৰ একাগ্ৰ হৈ উঠিছে—এনে অদ্ভুত তেজ প্ৰকাশ পায়। সেই ভয়ংকৰ দিব্য প্ৰকাশ দেখি ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণ আহি নাৰায়ণৰ পৰমত্ব স্তৱ কৰে আৰু ভয়ৰ কাৰণে শান্ত ৰূপ প্ৰাৰ্থনা কৰে। ভগৱান মণিময় বিমানে সৌম্য ৰূপে প্ৰকট হৈ অগস্ত্যক বৰ দিয়ে। অগস্ত্য তপস্যাৰ ফল সিদ্ধ হোৱা বুলি জনাই অচল ভক্তি বিচাৰে আৰু প্ৰভুৰ পৰ্বতৰ ওচৰৰ সুবৰ্ণমুখৰী নদী পাপহৰ তীৰ্থ হ’বলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে—য’ত স্নান কৰি বেঙ্কটত ভগৱানক দৰ্শন কৰিলে ভুক্তি-মুক্তি লাভ হয়। ভগৱান সেই বৰ মঞ্জুৰ কৰি বৈকুণ্ঠ-নামক শৈলত নিত্য নিবাস ঘোষণা কৰে আৰু দৰ্শন-সেৱা তথা যিকোনো ঠাইৰ পৰা স্মৰণ কৰিলেও মহাফল হয় বুলি কয়। তাৰ পাছত ৰজা শঙ্খক উত্তম পৰলোকগতি দান কৰি ভগৱান অন্তৰ্ধান হয়। শেষত ভৰদ্বাজে বেঙ্কটাদ্ৰি, স্বামিপুষ্কৰিণী আৰু এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ-স্মৰণৰ তাৰক শক্তিৰ ফলশ্ৰুতি গায়।
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
এই অধ্যায়টো সূতে কোৱা সংলাপ-ৰূপে গঠিত। সন্তানহীনতাৰ দুখত ব্যাকুল অঞ্জনাৰ ওচৰলৈ ঋষি মতঙ্গ আহি তেওঁৰ উদ্দেশ্য সোধে। অঞ্জনা কয়—পূৰ্বে শিৱে তেওঁৰ পিতা কেশৰীক বৰ দিছিল: এই জন্মত কিছুমান সীমা থাকিলেও, কেশৰীৰ এজনী খ্যাতিমান কন্যা হ’ব, আৰু সেই কন্যাৰ পুত্ৰে কেশৰীক মহা আনন্দ দিব। সন্তানলাভৰ বাবে অঞ্জনাই ঋতুভিত্তিক আৰু মাসিক ব্ৰত, স্নান-দান, প্ৰদক্ষিণা-নমস্কাৰ, শালগ্ৰাম-সম্পৰ্কীয় উপচাৰ আৰু নানা দানধৰ্ম পালন কৰিলেও পুত্ৰ নাপাই তপস্যালৈ ধাৱিত হয়। মতঙ্গ ঋষিয়ে তেওঁক নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ দেখুৱায়—দক্ষিণে ঘনাচল আৰু ব্ৰহ্মতীৰ্থ, পূবে সুবৰ্ণমুখৰী, উত্তৰে বৃষভাচল আৰু স্বামিপুষ্কৰিণী; তাত স্নান কৰি বৰাহ আৰু বেঙ্কটেশৰ পূজা কৰি, শুভ বৃক্ষসমৃদ্ধ বিয়দ্গঙ্গা তীৰ্থত বায়ুক লক্ষ্য কৰি নিয়ত তপ কৰিব লাগে। অঞ্জনা ক্ৰমে তপ অধিক কঠোৰ কৰে—ফলাহাৰৰ পৰা জলাহাৰ, তাৰপৰা অধিক সংযম। হাজাৰ বছৰৰ পাছত শুভ জ্যোতিষ-লক্ষণযুক্ত মুহূৰ্তত বায়ু প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে; অঞ্জনা পুত্ৰ বিচাৰিলে বায়ুৱে নিজেই তেওঁৰ পুত্ৰ হ’ব বুলি ঘোষণা কৰি যশ-খ্যাতিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। শেষত দেৱতা, ঋষি আৰু দেৱীগণ তেওঁৰ আশ্চৰ্য তপস্যা চাবলৈ সমবেত হয়—নির্দিষ্ট তীৰ্থত শৃঙ্খলিত সাধনাই দিৱ্য অনুগ্ৰহ আনে, এই বাণী অধ্যায়টোৱে দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
এই অধ্যায়ত সূতে সংলাপৰূপে ধৰ্ম‑কৰ্মৰ উপদেশ বৰ্ণনা কৰিছে। অঞ্জনা স্বামীৰ সৈতে ব্ৰহ্মা আৰু অন্যান্য দেৱতাক সাক্ষাৎ কৰে; তেওঁলোকৰ সম্মতিত ব্যাস মুখ্য উপদেশক হয়। ব্যাসে ‘লোকহিত’ ভাষণত মতঙ্গ ঋষিৰ পূৰ্বোক্তি সংযোগ কৰি কয় যে বেঙ্কট পৰ্বতত ঘোৰ তপস্যাৰ পাছত অঞ্জনাৰ পুত্ৰজন্ম নিশ্চিত। তাৰ পাছত আকাশগঙ্গা/বেঙ্কট তীৰ্থসমূহত স্নানৰ কাল‑নিৰ্ণয় কোৱা হয়। অঞ্জনাৰ ‘প্ৰত্যক্ষ‑দিবস’ত গঙ্গা আদি তীৰ্থ একত্ৰিত হয় বুলি উল্লেখ কৰি, বিশেষকৈ স্বামী পুষ্কৰিণীৰ পৱিত্ৰতা মহিমা কৰা হৈছে। পূৰ্ণিমা, মেষ‑পূষণ সংযোগ আৰু নক্ষত্ৰ‑সংকেতসহ নিৰ্দিষ্ট পঞ্জিকা‑যোগত স্নানৰ ফল দীঘলীয়া সময় ধৰি গঙ্গাতীৰৰ বহু তীৰ্থস্নানৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। পিছত বেঙ্কটাদ্ৰিত বিধিপূৰ্বক দানৰ প্ৰশংসা—অন্নদান আৰু বস্ত্ৰদান শ্ৰেষ্ঠ, আৰু পিতৃশ্ৰাদ্ধ বিশেষ ফলদায়ক বুলি চিহ্নিত। সোণ, শালগ্ৰাম, গাই, ভূমি, কন্যাদান, জলশালা, তিল, ধান্য, সুগন্ধ‑পুষ্প, ছত্ৰ‑চামৰ, তাম্বুল আদি দানৰ দ্বাৰা ক্ৰমে স্বৰ্গভোগ, ৰাজঐশ্বৰ্য, শাস্ত্ৰজ্ঞানসহ ব্ৰাহ্মণ্য আৰু শেষত চক্ৰপাণি (বিষ্ণু) কৃপাৰে মোক্ষ লাভৰ কথা কোৱা হৈছে। নিয়মিত শ্ৰৱণ‑পাঠে পাপশুদ্ধি, বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি আৰু সেই পুণ্য সন্ততি পৰ্যন্ত বিস্তাৰিত হয়—এনে ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় শেষ হয়।
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.