Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

Nārada nói: Rồi ta suy nghĩ: “Làm sao nơi này có thể trở thành một đạo tràng linh thánh? Vì vùng đất này ở trong tay ta, và các bậc quân vương luôn bị kiềm chế (bởi ảnh hưởng của ta).”

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

Nếu ta đến gặp vị chúa tể công chính ấy và xin mảnh đất này, khi được thỉnh cầu, ông ấy nhất định sẽ ban cho ta; rồi sau đó sẽ không từ chối nữa.

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

Vì chư hiền thánh đã dạy như vầy: của cải (hay vật thí) thuộc ba loại tốt—trắng (thanh tịnh), trung bình, và pha tạp; còn thấp kém nhất được gọi là “đen” (ô nhiễm).

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

Của cải do gìn giữ và truyền trao Thánh điển Śruti (Veda), do nhận từ đệ tử, và do một thiếu nữ (lễ vật hợp pháp/hồi môn) mà có, được gọi là “trắng” (thanh tịnh). Cũng vậy, lợi tức từ cho vay lấy lãi, thương mại, nông canh, và cả những gì có được do khất thực.

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

Bậc hiền thiện gọi của cải kiếm được do cờ bạc, trộm cắp và những hành vi bạo liệt hay liều lĩnh là ‘hỗn tạp’ (śabala). Còn bất cứ thứ gì thu được bằng cớ trá, mưu mẹo và gian lận thì bị tuyên là ‘đen’ (ô uế).

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

Ai hành trì dharma bằng của cải thanh tịnh, đầy đủ lòng tin, lại dâng cúng tại thánh địa (tīrtha) và cho người xứng đáng thọ nhận—người ấy hưởng quả báo là địa vị thần linh.

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

Còn người bố thí với tâm rājasa (nhiệt não, ham cầu) và bằng của cải hỗn tạp (śabala), trao cho kẻ đến xin—thì quả báo là tiếp tục thọ sinh làm người.

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

Người bị tamas (u tối) che phủ mà bố thí bằng của cải ‘đen’ (ô uế)—sau khi chết, kẻ hèn ấy gặt quả báo là thọ sinh làm loài vật.

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

Tuy vậy, của cải ta có được do đi xin thì rõ ràng mang tính rājasa. Và nếu, với tư thế của một brāhmaṇa, ta xin vua ban tặng, thì đó gọi là ‘pratigraha’ (sự thọ nhận lễ vật).

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

Ngay cả điều ấy, than ôi, cũng dường như là con đường vô cùng gian khổ—đó là nhận định của ta. Việc nhận lễ vật này thật đáng sợ: ngọt như mật ong nơi đầu lưỡi, nhưng hậu quả lại như chất độc.

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

Vì một thứ bệnh tật gắn liền với việc nhận lễ vật đã xâm nhập vào bậc lưỡng sinh. Bởi vậy ta đã rút lui khỏi tội lỗi này—khỏi thói quen nhận lễ vật.

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

Vì thế, bằng một phương cách nào đó—bằng một trong hai con đường—ta phải gây dựng một kế sinh nhai ổn định do chính mình làm chủ; điều ấy ta suy nghĩ mãi không thôi.

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

Như người đàn ông có người vợ xấu chẳng thể chạm đến tận cùng nỗi lo, ta cũng vậy—dẫu suy xét—cũng không tìm được dù chỉ một chút cuối cùng của ưu phiền.

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

Đúng lúc ấy, hỡi Pārtha, nhiều bậc hiền triết đã đến nơi đó để tắm gội tại chốn hợp lưu linh thiêng, nơi đất liền gặp biển cả.

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

Ta hỏi tất cả họ: “Các ngươi từ đâu đến?” Họ cúi đầu đảnh lễ rồi thưa: “Bạch hiền thánh, chúng con từ xứ Saurāṣṭra.”

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

Vị vua tên Dharmavarman, chúa tể xứ ấy, vì cầu thấu triệt chân lý của dāna (bố thí) nên đã tu khổ hạnh suốt nhiều năm.

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

Bấy giờ, một tiếng nói giữa hư không bảo vua: “Hỡi đại vương, hãy lắng nghe một bài kệ này: dāna có hai nhân, sáu nền tảng, sáu chi phần, và gắn với quả báo hai mặt.”

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

“Dāna được nói là có bốn loại, lại là ba bề, và mang ba ‘sự hư hoại’ làm tiêu mất công đức.” Nói xong bài kệ ấy, tiếng nói trên trời liền im bặt.

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

Hỡi Nārada, dẫu có hỏi cũng không ai giải bày nghĩa của bài kệ ấy. Bấy giờ vua Dharmavarman cho truyền cáo bằng tiếng trống.

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

Ai giảng giải đúng đắn bài kệ này—mà ta đã đạt được nhờ khổ hạnh—thì ta sẽ ban cho người ấy phần thưởng này.

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

Người nào giải thích bài kệ này, ta sẽ ban bảy niyuta bò, một lượng vàng tương đương, và bảy ngôi làng.

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

Hỡi bậc hiền triết, nghe lời tuyên cáo trọng đại của nhà vua được truyền đi bằng tiếng trống, các brāhmaṇa từ nhiều xứ đã kéo đến đông đến hàng crores.

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

Nhưng bài kệ ấy được sắp đặt theo lối khó thấu hiểu, đến cả những bậc brāhmaṇa ưu tú cũng không thể giảng giải—như người câm không thể truyền đạt vị ngọt của đường thốt nốt, hỡi hiền triết.

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

Hỡi Nārada, vì lòng tham của cải mà chúng tôi đã đến đó; và bởi bài kệ khó hiểu, chúng tôi kính cẩn đảnh lễ rồi mang chính śloka ấy đến tụ hội nơi đây.

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

Bài tụng này quả thật khó giảng giải, mà chúng ta lại chẳng được chút tài vật nào. Nghĩ rằng: “Vậy làm sao có thể lên đường hành hương đến các thánh địa tīrtha?”, chúng ta đã đến đây trong nỗi băn khoăn lo lắng.

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

Vì thế, hỡi Phālguna, nghe lời của những bậc đại tâm ấy, ta vô cùng hoan hỷ và nghĩ: “Ta sẽ giúp họ rồi tiễn họ lên đường.”

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

Ôi! Một phương kế đã đến với ta—không nghi ngờ gì, ta sẽ đạt được chức vị. Chỉ cần giảng giải bài tụng này cho nhà vua, ta sẽ thu được cả quan chức lẫn tài sản.

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

Lễ vật nhận như “giá của học vấn” không nên bị cầu xin theo cách này. Bậc hiền triết trong Purāṇa đã nói lời chân thật—Vāsudeva, bậc Đạo sư của thế gian.

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

Người đặt lòng tin nơi dharma mà niềm tin ấy chẳng được viên mãn; và người đặt lòng tin nơi tội lỗi mà ngay cả điều ấy cũng chẳng thành—kẻ ấy rốt cuộc đều bế tắc ở cả hai phía.

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

Suy niệm như vậy, các bậc hiền trí hành xử tùy theo sở nguyện của mình. Lời của Đấng Tối Thượng ấy quả là chân thật, dẫu đối với ta cũng khó mà đạt được.

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

Ước nguyện này của ta đã kết quả—quả thật đã sinh khởi và nảy mầm rõ ràng. Và bài śloka khó thấu ấy, nay ta hiểu một cách minh bạch trọn vẹn.

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

Thuở trước, chính các Pitṛ vô hình đã báo cho ta biết từ lâu. Vì thế, hỡi Pārtha, tràn đầy hoan hỷ, ta đã suy gẫm điều ấy hết lần này đến lần khác.

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

Sau khi đảnh lễ tīrtha, ta lên đường đến nơi đất liền giao hội với đại dương. Rồi ta hóa hiện thành một brāhmaṇa già, đến yết kiến nhà vua.

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

Ta đã nói như thế; nay, hỡi Đại vương, xin lắng nghe lời giải nghĩa minh bạch của bài kệ này. Và xin hãy chuẩn bị chu toàn lễ dāna của ngài—đã được công bố trước dân chúng bằng tiếng trống—cho đúng phép và sẵn sàng.

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

Nghe vậy, nhà vua đáp: “Quả thật điều ấy đã được nói y như thế đến hàng triệu lần. Ôi bậc Nhị-sinh tối thượng, làm sao có thể nói lại mà vẫn mới mẻ và đầy ý nghĩa?”

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

“Hai nhân (của bố thí) là gì, và sáu nền tảng được tuyên dạy là những gì? Sáu chi phần là những gì, và hai sự ‘chín muồi/kết quả’ nào được truyền thống ghi nhớ?”

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

“Bốn cách thức (của bố thí) là gì, và điều được nói là ba phần là gì, hỡi bậc Nhị-sinh? Những ‘tổn thất’ nào được dạy liên hệ đến bố thí? Xin nói rõ tất cả.”

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

“Nếu ngài sẽ đáp bảy câu hỏi rõ ràng này, hỡi Bà-la-môn, thì ta sẽ dâng bảy ngàn con bò—và một lượng vàng ngang bằng như thế nữa.”

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

“Và ta cũng sẽ ban bảy ngôi làng; bằng không, ngươi sẽ không được phép trở về nhà mình.” Nói những lời ấy với vị vua, chúa tể xứ Saurāṣṭra, hỡi Pārtha…

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

Vậy thì, hỡi Dharmavarman—hãy ghi nhận điều ta vừa tuyên thuyết. Ta sẽ giảng giải ý nghĩa của kệ tụng này một cách rõ ràng; và hãy lắng nghe cả hai nguyên nhân của việc bố thí nữa.

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

Dù lễ vật nhỏ hay lớn, bố thí vẫn có thể đem lại sự thăng tiến cát tường. Vì chính lòng tin kính (śraddhā) và khả năng mà khiến công đức của bố thí tăng trưởng hoặc suy giảm.

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

Về đề tài ấy—lòng tin kính—có những kệ rằng: không phải nhờ nhiều khổ hạnh thân xác, cũng không phải chỉ nhờ những đống của cải (mà đạt được dharma).

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

Tinh yếu vi tế của dharma được đạt nhờ śraddhā. Chính śraddhā là dharma; là khổ hạnh nhiệm mầu. Śraddhā là cõi trời và cũng là giải thoát; śraddhā là toàn thể thế gian này.

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

Dẫu có đem cho tất cả, thậm chí hiến cả mạng sống, nếu làm mà không có śraddhā thì chẳng được quả báo nào. Vì thế, hãy trở thành người bố thí được trang nghiêm bởi lòng tin kính.

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

Dharma được thành tựu nhờ śraddhā (lòng tín), không phải nhờ những đống của cải lớn. Các bậc hiền triết không sở hữu gì, nhưng đầy niềm tin, đã đạt đến cõi trời.

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

Niềm tin (śraddhā) của chúng sinh mang thân xác có ba loại, sinh từ bản tính riêng: sāttvika, rājasika và tāmasika. Hãy lắng nghe về điều ấy.

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

Người thuộc tính sāttvika thờ phụng chư Deva; người thuộc tính rājasika thờ Yakṣa và Rākṣasa; còn người thuộc tính tāmasika thờ Preta, Bhūta và Piśāca.

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

Vì thế, vật gì được dâng cúng với lòng tin cho người xứng đáng, và do phương tiện chính đáng mà có—chỉ bấy nhiêu thôi cũng làm Bhagavān Rudra hoan hỷ, dù lễ vật nhỏ bé.

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

Về mức độ tùy sức, có lời kệ dạy rằng: sau khi đã nuôi ăn và lo áo mặc cho gia quyến, phần dư ra hãy đem bố thí. Sự ‘bố thí’ ban đầu ngọt như mật nhưng về sau thành độc, là khi người cho làm dharma theo cách gây hại đến bổn phận chính đáng.

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

Nếu có thể giúp mà lại bố thí cho người ngoài, còn để người nhà mình sống trong khổ lụy, thì khác nào uống mật rồi chịu độc—chỉ là hình bóng giả của dharma (chánh pháp).

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

Bất cứ nghi lễ hậu sự nào làm ra bằng cách ngăn trở và áp bức người hầu kẻ dưới, đều hóa thành “nước sầu”, đem bất an cho người ấy khi còn sống lẫn sau khi chết.

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

Tài sản chung; vật có được do xin xỏ; của ký thác; vật cầm cố; người vợ; và cả những gì được giao giữ như tín thác hay gửi kho—thậm chí toàn bộ gia sản khi còn có người thừa tự—đều không nên đem làm bố thí (dāna).

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

Dẫu trong lúc nguy khốn, bậc trí cũng không nên đem cho “vật mới” (thứ vừa mới có hoặc cần để ổn định). Ai đem cho thì tâm trí mê muội; người ấy phải làm lễ sám hối, tẩy lỗi (prāyaścitta).

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

Vậy đó, tâu Đại vương, hai động cơ đã được nói rõ cho ngài. Nay xin lắng nghe thêm: ta sẽ tuyên bày sáu nền tảng của việc bố thí—xin ngài cũng hãy nghe.

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

Dharma, lợi (artha), dục (kāma), cùng với hổ thẹn, hoan hỷ và sợ hãi—sáu điều ấy được tuyên dạy là những nền tảng thúc đẩy việc bố thí.

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

Bố thí được thường xuyên trao cho người xứng đáng, không cầu mục đích riêng, chỉ với tâm hướng về Dharma—đó được gọi là “bố thí vì Dharma” (dharma-dāna).

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

Khi người ta dụ dỗ kẻ giàu bằng cách khơi gợi lòng tham tài vật của họ để thu được của cải—điều ấy gọi là “bố thí vì lợi” (artha-dāna). Nay hãy nghe về “bố thí vì dục” (kāma-dāna).

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

Vật thí chỉ được cho khi còn nhắm một mục đích riêng, do luyến ái và bốc đồng theo dịp, thậm chí trao cho kẻ không xứng—được gọi là “bố thí vì dục” (kāma-dāna).

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

Sự bố thí mà người ta trao cho kẻ cầu xin giữa hội chúng vì ngượng ngùng (sợ bị chê trách), và rồi lại được đáp trả—được nghe gọi là “bố thí vì hổ thẹn” (vrīḍā-dāna).

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

Bố thí nào được dâng hiến với niềm hoan hỷ sau khi thấy hoặc nghe điều đáng mến, được những người quán chiếu về dharma gọi là “bố thí hoan hỷ” (harṣa-dāna).

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

Vật được cho như một phương cách đối trị sự lăng mạ, tai ương hay tổn hại—dẫu ban cho cả người chưa từng giúp mình—được gọi là “bố thí trừ sợ” (bhaya-dāna).

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

Sáu nền tảng đã được nêu; nay hãy nghe thêm sáu chi phần của bố thí: người cho, người nhận, sự thanh tịnh, chính vật thí, và điều phù hợp với dharma—

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

Nơi chốn và thời điểm cũng được kể vào các chi phần của bố thí—đó là sáu điều được biết. (Người cho đúng pháp là) không bệnh tật, tâm hướng dharma, tha thiết bố thí, không bị tội lỗi khuấy động, và thanh tịnh.

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

Người cho được tán dương khi đầy đủ sáu đức tính—trong đó có mưu sinh bằng nghề nghiệp không đáng chê trách. Còn kẻ gian trá, vô tín, tâm không an, vừa trơ tráo vừa nhút nhát thì không được khen ngợi như vậy.

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

Người bố thí gắn với điều dối trá, mê ngủ lười nhác và chìm trong tamas thì bị kể là hèn kém. Kẻ ấy—dẫu bề ngoài ‘thanh tịnh’ theo ba cách—vẫn sống ti tiện, tàn nhẫn và bị các căn thúc đẩy.

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

Người thoát khỏi lỗi lầm của dòng sinh và hạnh kiểm được gọi là ‘brāhma’, chiếc bình xứng đáng để nhận phẩm vật cúng dường. Với gương mặt hòa nhã, người ấy luôn hoan hỷ tận lòng khi thấy kẻ cầu giúp; kính trọng họ và không ganh tị—đó được nhớ là sự thanh tịnh.

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

Của cải do tự thân nỗ lực mà có, không làm hại người khác và không do lao lực áp bức—dù ít hay nhiều—đều được tuyên là thích hợp để đem bố thí.

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

Dẫu bằng phương tiện chính pháp như thế, vẫn nên bố thí một chút với sự hồi hướng đúng đắn và ý hướng theo dharma; vì khi ý hướng rỗng không, quả báo cũng được xem là rỗng không.

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

Của cải khó kiếm bằng đường lối công chính—dù vì nơi chốn hay vì thời thế—khi đem bố thí thì chính nơi ấy và chính thời ấy trở thành địa-thời tối thắng cho việc bố thí, không khác.

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

Như vậy, “sáu chi phần” đã được nêu; nay hãy nghe về “hai sự chín muồi” (kết quả). Các bậc hiền triết dạy rằng bố thí cho hai quả chín: một ở đời sau, và một ngay trong đời này.

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

Bất cứ điều gì đem cho người hiền thiện thì tồn tại như công đức ở đời sau. Còn điều gì đem cho kẻ bất xứng thì quả báo bị hưởng ngay trong đời này—chỉ là lợi lộc thế gian.

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

Như vậy, hai “sự chín muồi” đã được chỉ bày; nay hãy nghe bốn thể cách. Theo thứ tự, được dạy là: dhruva (cố định), loại ba phần, kāmya (do ước nguyện), và naimittika (tùy duyên, theo dịp).

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

Con đường bố thí theo Veda này được các bậc nhị sinh mô tả thành bốn phần. Trong đó, loại “cố định” (dhruva)—như dựng nhà phát nước, lập nhà nghỉ, đào ao hồ—ban quả bền vững, khiến mọi ước nguyện chân chính được viên thành.

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

Sự bố thí được dâng cúng ngày này qua ngày khác được gọi là “trikāma”—vì được làm để cầu ba điều: con cái, chiến thắng và phú quý; lại cũng vì an lạc của phụ nữ và trẻ thơ mà bố thí.

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

Bố thí nào đặt nền trên dục vọng riêng tư thì gọi là “kāmya” (bố thí vì mong cầu). Trong Smṛti nói rằng nó tùy thuộc thời điểm, tùy sự hành trì nghi lễ cho đúng, và tùy phẩm hạnh của người thọ nhận.

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

Bố thí naimittika (bố thí theo duyên, theo sự việc) được nói là có ba loại, và được thực hành mà không coi homa (lễ cúng lửa) là điều bắt buộc thường xuyên. Vì vậy, các cách thức ấy được gọi là sự phân loại ba phần.

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

Theo phép tắc, tám loại được định là “tối thượng”, bốn loại là “trung bình”; những loại còn lại là “thấp kém”. Bậc hiền trí hiểu đây là sự phân bậc ba phần như vậy.

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

Những bố thí như nhà cửa, dinh thự, giáo dục, ruộng đất, bò, giếng nước, cứu mạng, và vàng—đó là “bố thí tối thượng”, vì là sự hiến tặng những vật phẩm thù thắng và là chỗ nương của sự sống.

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

Thực phẩm và vườn tược, y phục, cùng các phương tiện chuyên chở bắt đầu từ ngựa—những bố thí ấy được gọi là “trung bình”, vì là sự hiến tặng các nguồn lực bậc trung.

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

Trong các bố thí bậc thấp cũng kể: giày dép, dù, đồ đựng và những vật tương tự; cùng với sữa chua, mật ong và chỗ ngồi (āsana).

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

Việc dâng đèn, cho củi, cho đá và những thứ tương tự là bậc thấp nhất; công đức của chúng ngắn ngủi, dẫu trải qua nhiều năm. Vì thế gọi là ‘kém’. Nay hãy nghe ba cách khiến bố thí bị hủy hoại (thành vô ích).

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

Bố thí nào, sau khi đã cho rồi mà về sau người cho lại bừng cháy vì hối tiếc, thì gọi là ‘āsura’ và bị xem là uổng phí. Còn bố thí nào được cho trong vô tín tâm, thì là ‘rākṣasa’—điều ấy cũng trở nên vô quả.

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

Và này người thân mến, bố thí nào được trao trong lời mắng nhiếc, hoặc sau khi đã cho lại nhục mạ vị brāhmaṇa, thì gọi là ‘paiśāca’ và trở thành uổng phí. Chính đó là ba cách khiến bố thí bị hủy hoại.

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

“Như vậy, trong bảy bước (bảy câu), sự cao cả tối thượng của bố thí đã được kết lại mà trình bày. Tâu Đại vương, tùy theo khả năng, thần đã tuyên nói với ngài—nay xin ngài cho biết: lời ấy nói hay, hay nói dở?”

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

Dharmavarman nói: “Hôm nay đời sinh của ta đã kết quả; hôm nay khổ hạnh của ta cũng kết quả. Hôm nay, ô bậc tối thắng trong hàng người thành tựu, nhờ ngài mà ta trở thành kẻ đã viên mãn mục đích.”

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

“Dẫu suốt đời chỉ lo ‘học đọc’, người ta vẫn có thể như một brahmacārin mà uổng công. Và ngay cả người vợ đạt được sau bao nhọc nhằn cũng có thể thành ‘uổng’—nếu nàng cay nghiệt, nói lời trái tai.”

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

“Hoặc dốc sức đào giếng, nhưng nước lại hóa mặn chát, thì công ấy uổng phí. Cũng vậy, một đời trải qua bao gian lao sẽ thành uổng phí nếu sống không có dharma.”

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

“Vì thế, mọi điều trong đời ta từng thành ‘uổng’ đã được ngài làm cho kết trái. Bởi vậy, xin đảnh lễ ngài; và xin cúi lạy mãi mãi các bậc dvija (Bà-la-môn) — namo namah.”

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

“Quả thật, thuở xưa, chính Viṣṇu đã nói những lời này với các Kumāra trong hội chúng của Ngài.”

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

Ta không hoan hỷ theo cách ấy trước những lễ vật cầu kỳ của người tế tự—những oblation và bơ ghee đổ vào lửa, được “miệng của nghi lễ” thọ dụng—như Ta hoan hỷ trước chỉ một miếng nhỏ từ miệng vị bà-la-môn đã mãn nguyện, được dâng với tâm chuyên chú và lòng sùng kính, như quả chín của nghiệp riêng mình.

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

Bất cứ điều gì ta đã làm khiến các bà-la-môn không vui—dù do sơ suất hay do thiếu sáng suốt—xin các bà-la-môn, nguồn gốc của muôn loài, hãy dung thứ điều ấy; ta cầu xin ân xá từ lòng từ mẫn của các ngài.

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

Và ngài là ai—hẳn không phải người tầm thường? Cúi đầu đảnh lễ, ta cầu xin ân huệ. “Xin hãy tự bày tỏ, hỡi bậc hiền thánh,” ta đã nói khi ấy, lúc lời này được thốt ra.

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

Nārada nói: “Muôn tâu bậc vua tối thượng, ta là Nārada. Ta đến đây để tìm một nơi chốn thích hợp. Vì vậy ta thỉnh cầu: xin ban cho ta của cải và cả đất đai, để lập dựng nơi ấy.”

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

Muôn tâu đại vương, tuy đất đai này và của cải nơi đây thật sự thuộc về chư thiên, nhưng vẫn có một thời điểm và hoàn cảnh thích hợp mà khi ấy nhà vua nhất định phải được thỉnh cầu—điều này đã được xác lập vững chắc.

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

Vị vua ấy quả thật là hiện thân của Đấng Chúa—bậc hộ trì và ban sự vô úy. Cũng với tinh thần ấy, tôi kính cẩn cầu xin, mong của cải dùng để bố thí được thanh tịnh. Trước hết, xin ban cho tôi một chỗ cư ngụ, vì tôi chuyên tâm thỉnh cầu điều ấy để có thể làm lễ thí tặng cho đúng pháp.

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

Nhà vua nói: “Ôi Bà-la-môn Nārada, nếu quả là ngài, thì toàn bộ vương quốc này xin thuộc về ngài. Còn ta, ta sẽ phụng sự ngài và chư Bà-la-môn; điều ấy không chút nghi ngờ.”

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

Nārada nói: “Nếu ngài thật sự là người sùng kính đối với chúng ta, thì hãy thi hành lời chỉ dạy của chúng ta; lời chúng ta phải là bổn phận của ngài.”

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

“Hãy trao cho ta toàn bộ của cải đã được nói đến, và cũng ban cho ta đất đai rộng bảy gavyūti.” Ông ấy cũng thuận, nghĩ rằng: “Nguyện sự hộ trì của việc ấy đến từ ngài.” Nhưng ta vẫn suy ngẫm thêm về phần việc còn lại cần hoàn thành.