Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
अध्यायेऽस्मिन् विनायकदोषोपशमनार्थं विशेषः स्नान-स्नापनविधिः प्रदर्श्यते। प्रथमं स्वप्ननिमित्तानि लक्षणानि च—भीषणदर्शनम्, अकारणभयम्, कार्यविघ्नाः, विवाह-सन्तानप्रतिबन्धः, अध्यापनशक्तिहानिः, नृपाणां राज्यव्यतिक्रमश्च—निरूप्यन्ते। ततः हस्त-पुष्य-अश्वयुज-सौम्यनक्षत्रेषु वैष्णवे काले भद्रपीठे उपविष्टेन सर्षप-घृताभ्यङ्गः, औषधि-सुगन्धद्रव्यैः शिरोऽभ्यञ्जनं, चत्वारः कलशाभिषेकाः च विधीयन्ते; शुद्धिद्रव्याणि गोशालात्, वल्मीकात्, संगमात्, सरसः च संगृह्यन्ते। वरुण-भग-सूर्य-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-सप्तर्षीन् मन्त्रैः समाह्वयति। चतुष्पथे बलिः—मित-सम्मित-शालक-कण्टक-कुष्माण्ड-राजपुत्रनामभिः आह्वानैः नान्नैः—समर्प्यते। विनायकमातरं अम्बिकां च पूजयित्वा ब्राह्मणभोजनं गुरुदानं च कृत्वा विधिः समाप्यते; श्रीं सिद्धिं च कर्मफलप्राप्तिं प्रतिजानाति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दिक्पालादिस्नानं नाम चतुःषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विनायकस्नानं पुष्कर उवाच विनायकोपसृष्टानां स्नानं सर्वकरं वदे विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः
इत्याग्नेये महापुराणे दिक्पालादिस्नानं नाम चतुःषष्ठ्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—विनायकस्नानम्। पुष्कर उवाच—विनायकोपसृष्टानां स्नानं सर्वकरं वदे; विनायको हि कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः।
Verse 2
गणानामाधिपत्ये च केशवेशपितामहैः स्वप्नेवगाहते ऽत्यर्थं जलं मुण्डांश् च पश्यति
गणानामाधिपत्ये च केशवेशपितामहान् प्रपूज्य, स्वप्नेऽत्यर्थं जलेऽवगाहते, मुण्डांश्च पुरुषान् पश्यति।
Verse 3
विनायकोपसृष्टस्तु क्रव्यादानधिरोहति व्रजमानस् तथात्मानं मन्यते ऽनुगतम्परैः
विनायकोपसृष्टस्तु क्रव्यादानधिरोहति; व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः।
Verse 4
विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः कन्या वरं न चाप्नोति न चापत्यं वराङ्गना
विमनाः विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः। कन्या वरं न चाप्नोति, न चापत्यं वराङ्गना।
Verse 5
आचार्यत्वं श्रोत्रियश् च न शिष्यो ऽध्ययनं लभेत् धनी न लाभमाप्नोति न कृषिञ्च कृषीबलः
आचार्यत्वं श्रोत्रियत्वं च सति, योग्यः शिष्यः तस्मात् तत्त्वतः अध्ययनं न लभते। तथा धनी पुरुषोऽपि नित्यं लाभं नाप्नोति, कृषीबलमात्रवान् च कृषौ सिद्धिं न प्राप्नोति।
Verse 6
राजा राज्यं न चाप्नोति स्नपनन्तस्य कारयेत् हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्ये वैष्णवे भद्रपीठके
स्नापनं कारितं विना राजा राज्यं नाप्नोति। हस्ते पुष्येऽश्वयुजि सौम्ये वा, वैष्णवे काले, भद्रपीठके तद् विधेयम्।
Verse 7
गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य च सर्वौषधैः सर्वगन्धैः प्रलिप्तशिरसस् तथा
गौरसर्षपकल्केन साज्येन चोत्सादितस्य, तथा सर्वौषधैः सर्वगन्धैश्च प्रलिप्तशिरसः।
Verse 8
चतुर्भिः कलसैः स्नानन्तेषु सर्वौषाधौ क्षिपेत् अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात् सङ्गमाद्ध्रदात्
स्नानान्ते चतुर्भिः कलसैः सर्वौषधोदकं क्षिपेत्—अश्वस्थानात्, गजस्थानात्, वल्मीकात्, सङ्गमात्, ह्रदाच्च (गृहीत्वा)।
Verse 9
मृत्तिकां रोचनाङ्गन्धङ्गुग्गुलुन्तेषु निक्षिपेत् सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम्
तेषु मृत्तिकां रोचनां गन्धान् गुग्गुलुं च निक्षिपेत्। सहस्राक्षं शतधारं च—ऋषिभिः पावनं कृतम्।
Verse 10
तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते भगवन्ते वरुणो राजा भगं सूर्यो वृहस्पतिः
तेन त्वामभिषिञ्चामि। पावमान्यः पुनन्तु ते। भगवन्ते वरुणो राजा भगः सूर्यः बृहस्पतिश्च त्वां पुनन्तु, आशीर्भिः समन्विताः।
Verse 11
भगमिन्द्रश् च वायुश् च भगं सप्तर्षयो ददुः यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि
भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः। यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि, तत्सर्वं नश्यतु।
Verse 12
ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नन्तु सर्वदा दर्भपिञ्जलिमादाय वामहस्ते ततो गुरुः
ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नन्तु सर्वदा। दर्भपिञ्जलिमादाय वामहस्ते ततो गुरुः प्रवर्तते।
Verse 13
हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवेषु शुभेषु चेति घ , ञ च साज्येनासादितस्य चेति क , छ च इमा आप इति छ , ञ स्नातस्य सार्षपन्तैलं श्रुवेणौडुम्बरेण च जुहुयान्मूर्धनि कुशान् सव्येन परिगृह्य च
हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवेषु शुभेषु कालेषु स्नातस्य, ‘इमा आपः’ इत्यादिमन्त्रैः सह, सार्षपन्तैलं श्रुवेणौडुम्बरेण जुहुयात्। सव्येन मूर्धनि कुशान् परिगृह्य कर्म समाचरेत्।
Verse 14
मितश् च सम्मितश् चैव तथा शालककण्टकौ कुष्माण्डो राजपुत्रश् च एतैः स्वाहासमन्वितैः
मितं च सम्मितं चैव तथा शालककण्टकौ। कुष्माण्डो राजपुत्रश्च—एतैर्नामभिः स्वाहासमन्वितैः आहुतिं दद्यात्।
Verse 15
नामभिर्बलिमन्त्रैश् च नमस्कारसमन्वितैः दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः
नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतो बलिं दद्यादिति ॥
Verse 16
कृताकृतांस्तण्डुलांश् च पललौदनमेव च मत्स्यान्पङ्कांस्तथैवामान् पुष्पं चित्रं सुरां त्रिधा
कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पङ्कांस्तथैवामान् पुष्पं चित्रं सुरां त्रिधा ॥
Verse 17
मूलकं पूरिकां पूपांस्तथैवैण्डविकास्रजः दध्यन्नं पायसं पिष्टं मोदकं गुडमर्पयेत्
मूलकं पूरिकां पूपांस्तथैवैण्डविकास्रजः । दध्यन्नं पायसं पिष्टं मोदकं गुडमर्पयेत् ॥
Verse 18
विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततो ऽम्बिकां दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्वार्घ्यं पूर्णमञ्जलिं
विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् । दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्वार्घ्यं पूर्णमञ्जलिम् ॥
Verse 19
रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम पुत्रं देहि धनं देहि सर्वान् कामांश् च देहि मे
रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम । पुत्रं देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥
Verse 20
भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि विनायकं ग्रहान्प्रार्च्य श्रियं कर्मफलं लभेत्
ब्राह्मणान् भोजयेत्, गुरवे वस्त्रयुग्मं दद्यात्। विनायकं ग्रहान् च सम्यक् प्रपूज्य, श्रीं कर्मफलम् च लभेत्।
Frequently Asked Questions
Dream-omens (deep plunging into water, seeing shaven-headed men) and practical disruptions: repeated failure of initiatives, sudden collapse without cause, obstacles to marriage/progeny, loss of teaching efficacy, lack of profit, and insecurity of kingship.
Auspicious timing (Hasta, Puṣya, Aśvayuj, Saumya; Vaiṣṇava occasion), mustard-ghee unction, sarvauṣadhi and fragrance anointing, four kalaśa pourings with mixed clay/rocanā/guggulu, mantra-led abhiṣeka, mustard-oil oblation with an udumbara ladle, and a crossroads bali arranged on a winnowing tray ringed with kuśa.
By framing obstacle-removal as a dharmic, mantra-governed purification that restores right action (karma) and its fruition, it supports artha and kāma without violating dharma, thereby stabilizing the practitioner for higher sādhana oriented toward mokṣa.