Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
अध्यायेऽस्मिन् नीराजनं शान्त्यर्थं जयप्रदं च राजकर्मरूपं कालानुसारं निरूप्यते। पुष्करः वार्षिक-मासिकपूजाविधानं, विशेषतः जन्मनक्षत्रे सर्वसङ्क्रान्तिषु च, निर्दिशति; अगस्त्योदयकाले हरिचातुर्मास्यपूजां, विष्णोः प्रबोधे पञ्चदिनोत्सवं च स्थापयति। ततः इन्द्रसम्बद्धो महोत्सवः—इन्द्रध्वजस्थापनं, शची-शक्रपूजा, उपवासः, तिथ्यनुसारकर्म, जयस्तोत्रपाठः देवगणवर्णनसहितः—विस्तर्यते। आयुध-राजचिह्नपूजा, भद्रकालीपूजा जयार्थं, ईशानदिक्प्रारम्भो नीराजनपरिक्रमः, तोरणस्थापनं, ग्रहादिदेवतानां तथा अष्टदिग्गजानां क्रमः चोक्तः। पुरोहितहविर्द्रव्याणि, अश्व-गजस्नानं, द्वारमार्गेण यात्राविधिः, बलिवितरणं, त्रिः प्रदक्षिणा दीपितदिक्प्रकाशेन, अन्ते राज्यरक्षणं समृद्धिवर्धनं शत्रुनिग्रहं च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे महेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयो नाम षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नीराजनविधिः पुष्कर उवाच कर्म सांवत्सरं राज्ञां जन्मर्क्षे पूजयेच्च तं मासि मासि च संक्रान्तौ सूर्यसोमादिदेवताः
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणे ‘महेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादि’नाम षट्षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—नीराजनविधिः। पुष्कर उवाच—राज्ञां सांवत्सरं कर्म कर्तव्यं; जन्मनक्षत्रे तस्य पूजनं कुर्यात्। तथा मासे मासे संक्रान्तौ सूर्यसोमादिदेवताः पूजनीयाः।
Verse 2
अगस्त्यस्योदये ऽगस्त्यञ्चातुर्मास्यं हरिं यजेत् शयनोत्थापने पञ्चदिनं कुर्यात्समुत्सवम्
अगस्त्यस्योदये अगस्त्यसम्बद्धेन चातुर्मास्यव्रतेन हरिं यजेत्। शयनोत्थापने तु पञ्चदिनं महोत्सवं कुर्यात्।
Verse 3
प्रोष्ठपादे सिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् शिविरात् पूर्वदिग्भागे शक्रार्थं भवनञ्चरेत्
प्रोष्ठपादमासे सितपक्षे प्रतिपत्प्रभृत्यनुक्रमेण शिविरात् पूर्वदिग्भागे शक्रार्थं भवनं चरेत्।
Verse 4
तत्र शक्रध्वजं स्थाप्य शची शक्रञ्च पूजयेत् अष्टम्यां वाद्यघोषेण तान्तु यष्टिं प्रवेशयेत्
तत्र शक्रध्वजं स्थाप्य शचीं शक्रं च पूजयेत्। अष्टम्यां वाद्यघोषेण तान्तुयुक्तां यष्टिं प्रवेशयेत्।
Verse 5
एकादश्यां सोपवासो द्वादश्यां केतुमुत्थितम् यजेद्वस्त्रादिसंवीतं घटस्थं सुरपं शचीं
एकादश्यां सोपवासः। द्वादश्यां केतुमुत्थितं यजेत्; वस्त्रादिसंवीतं घटस्थं सुरपं शचीं च पूजयेत्।
Verse 6
वर्धस्वेन्द्र जितामित्र वृत्रहन् पाकशासन देव देव महाभाग त्वं हि भूमिष्ठतां गतः
वर्धस्वेन्द्र जितामित्र वृत्रहन् पाकशासन। देवदेव महाभाग त्वं हि भूमिष्ठतां गतः॥
Verse 7
त्वं प्रभुः शाश्वतश् चैव सर्वभूतहिते रतः अनन्ततेजा वै राजो यशोजयविवर्धनः
त्वं प्रभुः शाश्वतश्चैव सर्वभूतहिते रतः। अनन्ततेजा वै राजो यशोजयविवर्धनः॥
Verse 8
तेजस्ते वर्धयन्त्वेते देवाः शक्रः सुवृष्टिकृत् ब्रह्मविष्णुमहेशाश् च कार्त्तिकेयो विनायकः
तेजस्ते वर्धयन्त्वेते देवाः शक्रः सुवृष्टिकृत्। ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च कार्त्तिकेयो विनायकः॥
Verse 9
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश् च भृगवो दिशः मरुद्गुणा लोकपाला ग्रहा यक्षाद्रिनिम्नगाः
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च भृगवो दिशः। मरुद्गुणा लोकपाला ग्रहा यक्षाद्रिनिम्नगाः॥
Verse 10
समुद्रा श्रीर्मही गौरी चण्डिका च सरस्वती प्रवर्तयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते
समुद्रा श्रीर्मही गौरी चण्डिका च सरस्वती। प्रवर्तयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते॥
Verse 11
तव चापि जयान्नित्यं मम सम्पठ्यतां शुभं प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः
तवापि जयो नित्यं भवतु। ममैतत् शुभं सम्पूर्णं सम्पठ्यतां; प्रसीद—राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वतः।
Verse 12
भवत्प्रसादात् पृथिवी नित्यं शस्यवती भवेत् शिवं भवतु निर्विघ्नं शाम्यन्तामीतयो भृशं
भवत्प्रसादात् पृथिवी नित्यं शस्यवती भवेत्। शिवं भवतु निर्विघ्नं; शाम्यन्ताम् ईतयो भृशम्।
Verse 13
पटस्थमिति क , ग , छ , ज , ट च मन्त्रेणेन्द्रं समभ्यर्च्य जितभूः स्वर्गमाप्नुयात् भद्रकालीं पटे लिख्य पूजयेदाश्विने जये
“पटस्थम्” इत्यादिमन्त्रेण क-ग-छ-জ-टाक्षरयुक्तेन इन्द्रं समभ्यर्च्य जितभूः स्वर्गमाप्नुयात्। भद्रकालीं पटे लिख्य, आश्विने जये पूजयेत्।
Verse 14
शुक्लपक्षे तथाष्टम्यामायुधं कार्मुकं ध्वजम् छत्रञ्च राजलिङ्गानि शस्त्राद्यं कुसुमादिभिः
शुक्लपक्षे तथाष्टम्यां आयुधं कार्मुकं ध्वजम्। छत्रं च राजलिङ्गानि शस्त्राद्यं कुसुमादिभिः पूजयेत्।
Verse 15
जाग्रन्निशि बलिन्दद्याद्द्वितीये ऽह्नि पुनर्यजेत् भद्रकालि महाकालि दुर्गे दुर्गार्तिहारिणि
जाग्रन्निशि बलिं दद्याद्; द्वितीयेऽह्नि पुनर्यजेत्—“भद्रकालि महाकालि दुर्गे दुर्गार्तिहारिणि” इति।
Verse 16
त्रैलोक्यविजये चण्डि मम शान्तौ जये भव नीराजनविधिं वक्ष्ये ऐशान्यान्मन्दिरं चरेत्
हे चण्डि त्रैलोक्यविजये, मम शान्तौ जये च भव। अधुना नीराजनविधिं वक्ष्ये; ईशान्यां दिशि आरभ्य मन्दिरं परिक्रमेत्।
Verse 17
तोरणत्रितयं तत्र गृहे देवान्यजेत् सदा चित्रान्त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते
तत्र तोरणत्रितयं स्थापयित्वा गृहे देवान् सदा यजेत्, यदा सविता चित्रान्त्यक्त्वा स्वातिं प्रतिपद्यते।
Verse 18
ततः प्रभृति कर्तव्यं यावत् स्वातौ रविः स्थितः ब्रह्मा विष्णुश् च शम्भुश् च शक्रश् चैवानलानिलौ
ततः प्रभृति कर्तव्यं यावत् स्वातौ रविः स्थितः; ब्रह्मा विष्णुश्च शम्भुश्च शक्रश्चैव अनलानिलौ (स्मृत्वा/आहूय)।
Verse 19
विनायकः कुमारश् च वरुणो धनदो यमः विश्वेदेवा वैश्रवसो गजाश्चाष्टौ च तान्यजेत्
विनायकः कुमारश्च वरुणो धनदो यमः। विश्वेदेवा वैश्रवसो गजाश्चाष्टौ च तान् यजेत्॥
Verse 20
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश् च वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नीलः पूजा कार्या गृहादिके
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश्च वामनः। सुप्रतीकोऽञ्जनो नीलः—पूजा कार्या गृहादिके॥
Verse 21
पुरोधा जुहुयादाज्यं समित्सिद्धार्थकं तिलाः कुम्भा अष्टौ पूजिताश् च तैः स्नाप्याश्वगजोत्तमाः
पुरोहितोऽग्नौ घृताहुतिं जुहुयात्, समिधः सिद्धार्थकं श्वेतसर्षपं तिलांश्च सह। अष्टौ कुम्भाः सम्यक् पूज्याः; तेषां तोयेनाश्वगजोत्तमाः विधिवत् स्नापनीयाः।
Verse 22
अश्वाः स्नाप्या ददेत् पिण्डान् ततो हि प्रथमं गजान् निष्क्रामयेत्तोरणैस्तु गोपुरादि न लङ्घयेत्
अश्वान् स्नापयित्वा तेषां पिण्डान् दद्यात्। ततः प्रथमं गजान् निष्क्रामयेत्। तोरणैर्गोपुरादिभिश्च न लङ्घयेत्।
Verse 23
विक्रमेयुस्ततः सर्वे राजलिङ्गं गृहे यजेत् शेखरादीति क वारुणे वरुणं प्रार्च्य रात्रौ भूतबलिं ददेत्
ततः सर्वे विक्रमेयुः। गृहे राजलिङ्गं यजेत्। वारुणे कर्मणि वरुणं सम्यक् प्रार्च्य, रात्रौ भूतबलिं दद्यात्।
Verse 24
विशाखायां गते सूर्ये आश्रमे निवसेन्नृपः अलङ्कुर्याद्दिने तस्मिन् वाहनन्तु विशेषतः
विशाखायां सूर्ये गते नृपोऽऽश्रमे निवसेत्। तस्मिन् दिने वाहनं विशेषतः अलङ्कुर्यात्।
Verse 25
पूजिता राजलिङ्गाश् च कर्तव्या नरहस्तगाः हस्तिनन्तुरगं छत्रं खड्गं चापञ्च दुन्दुभिम्
राजलिङ्गानि सम्यक् पूज्यानि, नरहस्तगानि कर्तव्यानि। हस्तिनम् अश्वं च, छत्रं, खड्गं, चापं, दुन्दुभिं च।
Verse 26
ध्वजं पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्वभिमन्त्रयेत् अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुर्यात् कुञ्जरधूर्गतान्
ध्वजं पताकां च धर्मज्ञः कालज्ञश्च मन्त्रैः सम्यगभिमन्त्रयेत्। अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुञ्जरधूर्गतान् यथास्थानं नियोजयेत्॥
Verse 27
कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ मन्त्रितांश् च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत्
कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ गृहपुरोहितौ च। मन्त्रितांश्च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत्॥
Verse 28
निष्क्रम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत् बलिं विभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः
निष्क्रम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत्। बलिं विभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः॥
Verse 29
उन्मूकानान्तु निचयमादीपितदिगन्तरं राजा प्रदक्षिणं कुर्यात्त्रीन् वारान् सुसमाहितः
उन्मूकानां तु निचयं दीप्तदिगन्तरं कृत्वा। राजा सुसमाहितः प्रदक्षिणं त्रिवारं कुर्यात्॥
Verse 30
चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्येन नादयन् एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्विसर्जितजलाञ्जलिः
चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्येन नादयन्। एवं कृत्वा गृहं गच्छेद् विसर्जितजलाञ्जलिः॥
Verse 31
शान्तिर् नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी
शान्तिर् नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी; एषा क्रिया समृद्धिं ददाति, शत्रून् च मर्दयति।
Frequently Asked Questions
It is defined as a śānti rite that increases prosperity and growth while crushing enemies, implemented through lamp-waving, bali distribution, and a protected royal procession.
Key triggers include saṅkrānti (monthly solar ingress), one’s birth-asterism, the rising of Agastya, Viṣṇu’s awakening festival, the bright fortnight of Proṣṭhapadā with tithi-specific actions, and performance during the Sun’s stay in Svātī (and later mention of Viśākhā).
By sacralizing kingship through regulated rites—banner installation, weapon/insignia worship, deity rosters, homa, and procession rules—royal authority is portrayed as stabilized by mantra, timing, and offerings rather than mere force.