Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
अग्निरुवाच—वंशपरम्परायां कृष्णजन्मस्य दैवीयाधारः प्रदर्श्यते। कश्यपः वसुदेवत्वेन, अदितिः देवकीत्वेन प्रादुर्भवतः; धर्मरक्षणायाधर्मनाशाय तपसा सह हरिः अवतीर्णः। ततः कृष्णस्य महिष्योऽपत्यवर्गश्च निर्दिश्यते—यादवरक्षणस्य महत्त्वं, प्रद्युम्नादनिरुद्धो वज्रादयश्च उत्तराधिकारः च। अनन्तरं हरिः मनुष्यरूपेण कर्मव्यवस्थां स्थापयितुं, लोकदुःखोपशमनाय च जात इति उपदिश्यते। देवादसुरयुद्धेषु ‘द्वादशसङ्ग्रामाः/प्रादुर्भावाः’ संक्षेपेण गण्यन्ते—नरसिंहः, वामनः, वराहः, अमृतमन्थनम्, तारकामयः, त्रिपुरदाहः, अन्धकवधः, वृत्रवधः, परशुरामविजयाः, हलाहलसंकटम्, कोलाहलविजयश्च; सर्वे राजर्षिदेवाः प्रकटाप्रकटावताररूपेण हरिरेव इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यदुवंशवर्णनं नाम चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः द्वादशसङ्ग्रामाः अग्निर् उवाच कश्यपो वसुदेवो ऽभूद्देवकी चादितिर्वरा देवक्यां वसुदेवात्तु कृष्णो ऽभूत्तपसान्वितः
इत्याग्नेये महापुराणे यदुवंशवर्णनं नाम चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—द्वादशसङ्ग्रामाः। अग्निरुवाच—कश्यपो वसुदेवोऽभूत्, देवकी चादितिर्वरा। देवक्यां वसुदेवात्तु कृष्णोऽभूत् तपसान्वितः।
Verse 2
धर्मसंरक्षणार्थाय ह्य् अधर्महरणाय च सुरादेः पालनार्थञ्च दैत्यादेर्मथनाय च
धर्मसंरक्षणाय तथा अधर्मनाशाय; देवगणादीनां पालनाय, दैत्यादीनां मर्दनाय च सः प्रवर्तते।
Verse 3
रुक्मणी सत्यभामा च सत्या नग्नजिती प्रिया सत्यभामा हरेः सेव्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा
रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नग्नजिती प्रिया; सत्यभामा हरेः सेव्या, गान्धारी लक्ष्मणा तथा।
Verse 4
मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा सुशीला च तथा माद्री कौशल्या विजया जया
मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा; सुशीला माद्री कौशल्या विजया जया च।
Verse 5
चित्रविन्देति ख , छ च एवमादीनि देवीनां सहस्राणि तु षोडश प्रद्युम्नाद्याश् च रुक्मिण्यां भीमाद्याः सत्यभामया
चित्रविन्देति तथा ख-छ-चाद्याख्याः; देवीनां सहस्राण्येव, विशेषतः षोडश प्रसिद्धाः। प्रद्युम्नादयः रुक्मिण्यां, भीमादयः सत्यभामायाम्।
Verse 6
जाम्बवत्याञ्च शाम्बाद्याः कृष्णस्यासंस् तथापरे शतं शतसहस्राणां पुत्राणां तस्य धीमतः
जाम्बवत्यां शम्बादयः कृष्णस्य पुत्रा आसन्; तस्य धीमतः पुत्राणां संख्या शतं च शतसहस्राणि च इति कथ्यते।
Verse 7
अशीतिश् च सहस्राणि यादवाः कृष्णरक्षिताः प्रद्युम्नस्य तु वैदर्भ्यामनिरुद्धो रणप्रियः
अशीतिसहस्राणि यादवाः कृष्णरक्षिताः। प्रद्युम्नस्य तु वैदर्भ्यां अनिरुद्धोऽभवत् रणप्रियः॥
Verse 8
अनिरुद्धस्य वज्राद्या यादवाः सुमहाबलाः तिस्रः कोट्यो यादवानां षष्टिर्लक्षाणि दानवाः
अनिरुद्धस्य वज्राद्या यादवाः सुमहाबलाः। तिस्रः कोट्यो यादवानां षष्टिर्लक्षाणि दानवाः॥
Verse 9
मनुष्ये बाधका ये तु तन्नाशाय बभूव सः कर्तुं कर्मव्यवस्थानं मनुष्यो जायते हरिः
मनुष्ये बाधका ये तु तन्नाशाय बभूव सः। कर्तुं कर्मव्यवस्थानं मनुष्यो जायते हरिः॥
Verse 10
देवासुराणां सङ्ग्रामा दायार्थं द्वादशाभवन् प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयो वामनो रणः
देवासुराणां सङ्ग्रामा दायार्थं द्वादशाभवन्। प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयो वामनो रणः॥
Verse 11
सङ्ग्रामस्त्वथ वाराहश् चतुर्थो ऽमृतमन्थनः तारकामयसङ्ग्रामः षष्ठो ह्य् आजीवको रणः
सङ्ग्रामस्त्वथ वाराहश् चतुर्थोऽमृतमन्थनः। तारकामयसङ्ग्रामः षष्ठो ह्याजीवको रणः॥
Verse 12
त्रैपुरश्चान्धकबधो नवमो वृत्रघातकः जितो हालाहलश्चाथ घोरः कोलाहलो रणः
त्रैपुरश्चान्धकबधो नवमो वृत्रघातकः । जितो हालाहलश्चाथ घोरः कोलाहलो रणः ॥
Verse 13
हिरण्यकशिपोश्चोरो विदार्य च नखैः पुरा नारसिंहो देवपालः प्रह्नादं कृतवान् नृपम्
हिरण्यकशिपोश्चोरो विदार्य च नखैः पुरा । नारसिंहो देवपालः प्रह्नादं कृतवान् नृपम् ॥
Verse 14
देवासुरे वामनश् च छलित्वा बलिमूर्जितम् महेन्द्राय ददौ राज्यं काश्यपो ऽदितिसम्भवः
देवासुरे वामनश् च छलित्वा बलिमूर्जितम् । महेन्द्राय ददौ राज्यं काश्यपो ऽदितिसम्भवः ॥
Verse 15
वराहस्तु हिरण्याक्षं हत्वा देवानपालयत् उज्जहार भुवं देवदेवैर् अभिष्टुतः
वराहस्तु हिरण्याक्षं हत्वा देवानपालयत् । उज्जहार भुवं देवदेवैर् अभिष्टुतः ॥
Verse 16
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् सुरासुरैश् च मथितं देवेभ्यश्चामृतं ददौ
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् । सुरासुरैश् च मथितं देवेभ्यश्चामृतं ददौ ॥
Verse 17
तारकामयसङ्ग्रामे तदा देवाश् च पालिताः निवार्येन्द्रं गुरून् देवान् दानवान्सोमवंशकृतम्
तारकामयसङ्ग्रामे तदा देवाः परिरक्षिताः। इन्द्रं गुरून् देवान् निवार्य स दानवान् सोमवंशं प्रतिष्ठापयामास॥
Verse 18
विश्वामित्रवशिष्ठात्रिकवयश् च रणे सुरान् अपालयन्ते निर्वार्य रागद्वेषादिदानवान्
विश्वामित्रवसिष्ठौ च त्रयः कवय एव च। रणे सुरान् अपालयन्ते दानवान् रागद्वेषादिनिर्वार्य॥
Verse 19
पृथ्वीरथे ब्रह्मयन्तुरीशस्य शरणो हरिः ददाह त्रिपुरं देवपालको दैत्यमर्दनः
पृथ्वीरथो ब्रह्मयन्ता ईशस्य शरणं हरिः। देवपालको दैत्यमर्दी त्रिपुरं ददाह वै॥
Verse 20
गौरीं जिहीर्षुणा रुद्रमन्धकेनार्दितं हरिः अनुरक्तश् च रेवत्यां चक्रेचान्धासुरार्दनम्
गौरीं जिहीर्षुणा रुद्रमन्धकेनार्दितं हरिः। रेवत्यां अनुरक्तोऽपि चक्रे चान्धासुरार्दनम्॥
Verse 21
अपां फेनमयो भूत्वा देवासुररणे हरन् वृत्रं देवहरं विष्णुर्देवधर्मानपालयत्
अपां फेनमयो भूत्वा देवासुररणे हरिः। वृत्रं देवहरं हत्वा विष्णुर्देवधर्मानपालयत्॥
Verse 22
शाल्वादीन् दानवान् जित्वा हरिः परशुरामकः अपालयत् सुरादींश् च दुष्टक्षत्रं निहत्य च
शाल्वादीन् दानवान् जित्वा हरिः परशुरामरूपेण सुरादीन् अपालयत्, दुष्टक्षत्रसमूहं च निहत्य।
Verse 23
हालाहलं विषं दैत्यं निराकृत्य महेश्वरात् भयं निर्णाशयामास देवानां मधुसूदनः
हालाहलं दैत्यविषं निराकृत्य महेश्वरसम्बन्धजं देवानां भयं मधुसूदनः समूलं व्यनाशयत्।
Verse 24
देवासुरे रणे यश् च दैत्यः कोलाहलो जितः पालिताश् च सुराः सर्वे विष्णुना धर्मपालनात्
देवासुरयुद्धे कोलाहलो नाम दैत्यो जितः; विष्णुना धर्मपालनेन सर्वे सुराः परिपालिताः।
Verse 25
राजानो राजपुत्राश् च मुनयो देवता हरिः यदुक्तं यच्च नैवोक्तमवतारा हरेरिमे
राजानः राजपुत्राश्च मुनयो देवताश्च—हरिरेव; यदुक्तं यच्चानुक्तं, एते हरेरवताराः।
Frequently Asked Questions
It uses vaṁśa (genealogy) to anchor avatāra theology in social history: dynastic continuity and protection of the Yādavas are presented as instruments for dharma-rakṣaṇa and the establishment of karma-vyavasthā.
It denotes the correct ordering and stabilization of prescribed duties and rites—Hari’s human birth is framed as a restorative intervention to re-establish dharmic conduct amid human suffering and disorder.
The chapter points to Narasiṁha (Hiraṇyakaśipu), Vāmana (Bali), Varāha (Hiraṇyākṣa), amṛta-manthana, Tārakāmaya, Tripura’s burning, Andhaka’s destruction, Vṛtra’s slaying, Paraśurāma’s conquest of hostile forces, the halāhala crisis, and the defeat of Kolāhala—framed as dharma-preserving acts.