Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
अध्यायेऽस्मिन् वंशकथातः प्रवृत्तं पवित्रं विज्ञानं निरूप्यते। अग्निराह—यमेन सुश्रुतायोपदिष्टं धन्वन्तरिणा देवेन प्रकाशितं मृतसञ्जीवनीरूपम् आयुर्वेदसारं वक्ष्यामि। सुश्रुतो मनुष्यपशूनां रोगनाशनं मन्त्रौषधोपचारांश्च प्राणप्रतिसन्धानसमर्थान् याचते। धन्वन्तरिराह—ज्वरस्य उपवासयवागूतिक्तकषायैः क्रमशः चिकित्सा, वमनविरेचनयोर्दिग्विचारः, अतिसारगुल्मजठरकुष्ठमेहराजयक्ष्माश्वासकासग्रहणीअर्शोमूत्रकृच्छ्रच्छर्दितृष्णाविसर्पवातशोणितादिषु पथ्यापथ्यविधानम्। नस्यकर्णपूरणाञ्जनलेपादि कर्णनासाक्षिरक्षा, रसायनवाजीकरणे रात्रौ मधुघृतसेवनं शतावरीयोगाश्च, व्रणचिकित्सा, सूतिकारक्षा, सर्पवृश्चिकश्वविषहरप्रतिकाराः। अन्ते पञ्चकर्मसाधनक्रमः—विरेचने त्रिवृत्, वमने मदनं; दोषानुसारं तैलघृतमधूनां युक्तिवाहकत्वं च।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं
इत्याग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—सिद्धौषधानि। अग्निरुवाच—आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि, यमेन सुश्रुतायोक्तं, देवधन्वन्तरिणा प्रकाशितं सारं मृतसञ्जीवनीकरम्।
Verse 2
सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्
सुश्रुत उवाच—आयुर्वेदं मम ब्रूहि, नराश्वेभरुगर्दनम्; सिद्धयोगान् सिद्धमन्त्रान् च, मृतसञ्जीवनीकरान्।
Verse 3
धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्
धन्वन्तरिरुवाच—बलं रक्षन् भिषक् ज्वरितं लङ्घितं भोजयेत्। सविश्वं लाजमण्डं तु दद्यात्; तृड्ज्वरान्तं शृतं जलं पाययेत्।
Verse 4
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे व्यतिक्रान्ते तिक्तकं ध्रुवं पाययेत्।
Verse 5
स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः
तक्रदोषोत्थरोगिणं प्रथमं स्नेहयेत्; ततः पश्चात् तं विरेचयेत्। पश्चात्कर्मभोज्यं जीर्णाः षष्टिक-नीवार-रक्तशाल्यन्नप्रमोदकादयः प्रशस्यन्ते।
Verse 6
तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः
एतादृशा विधयः ज्वरेषु इष्टाः; तथा यवानां विकृतिः, मुद्गा मसूराश्च चणकाः कुलत्थाश्च कुष्ठसंयुक्ताः प्रशस्यन्ते।
Verse 7
पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे
पक्वदोषे ज्वरे ज्ञाः आटक्योनारकादिगणं कर्कोटक-कतोल्वकं च; तथा पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं च ज्वरे हितं वदन्ति।
Verse 8
अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्
अधोगतव्याधौ वमनं शस्तं, ऊर्ध्वगतव्याधौ च विरेचनम्। तथा रक्तपित्ते शुण्ठिवर्जितं षडङ्गपानं पेयं।
Verse 9
शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः
शक्तुगोधूमलाजाश्च यवशालिमसूरकाः। सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्याः; गोधूमका हिताः॥
Verse 10
साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं
साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं
Verse 11
अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा
अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा
Verse 12
वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ
वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ
Verse 13
गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः
गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः
Verse 14
मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं
मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं
Verse 15
मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः
मसूरसुद्गौ पेयार्थे युक्तौ; जीर्णाः शालयोऽपि भोज्याः। निम्बपर्पटकयुक्तानि शाकानि प्रशस्यन्ते; तथा जाङ्गलमृगाणां रसः पथ्यः।
Verse 16
विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः
विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिकाम्। मनःशिलां च वालेयं मूत्रपेषितं कुष्ठहं भवेत्॥
Verse 17
अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः
अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः। यवान्नविकृतिर्मुद्गाः कुलत्था जीर्णशालयः॥
Verse 18
तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च
तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च। तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च॥
Verse 19
मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां
मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत्। जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणाम्॥
Verse 20
कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः
कौलत्थमौद्गकं रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलमांसैः सह पक्त्वा, अथवा पूपैर्वा विस्करैः सम्यक्सिद्धैः, दधिदाडिमसंस्कृतं भैषज्याहारत्वेन प्रशस्यते।
Verse 21
मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं
मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिभिः संस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैः श्वासकासिनं भोजयेत्।
Verse 22
दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः
दशमूलवलारास्नाकुलत्थैः उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाश्च श्वासहिक्कानिवारणाः।
Verse 23
शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्
शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः सह यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णं सोशीरं सेवेत।
Verse 24
सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ
सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम्; तक्रं च चित्रकं चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ।
Verse 25
पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च
पुराणयवगोधूमशाल्यः, जङ्गलजन्तूनां रसः, तथा मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि—एतानि सर्वाणि पथ्यानि आहारद्रव्याणि प्रशस्यन्ते।
Verse 26
मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्
वातरोगिणां सततसेवनाय मधु, सर्पिः, पयः, शक्रं (बल्यपानम्), निम्बः, पर्पटकः, वृषः (वासकः), तथा तक्रारिष्टाश्च शस्यन्ते।
Verse 27
हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा
हृद्रोगिणो विरेच्याः; हिक्किनां पिप्पल्यः हिताः। तक्रम्, आवलालम्, सैन्धवं च शिशिराम्भसा विमोच्य सेवनं कार्यम्।
Verse 28
मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः
मदात्यये मुक्तासौवर्चलादिसंस्कृतं मद्यं शस्तम्। क्षतवान् नरः सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिबेत्।
Verse 29
भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः
पाठभेदाः—“भद्राविष्टाश्च” इति (ख), “सदामये” इति (ञ), “दमात्यये” इति (ट)। क्षयं मांसरसाहारेण, वह्निसंरक्षणेन च जयेत्; भोजने रक्तशाल्यः, नीवारकलमादयश्च धान्यविशेषाः प्रयोज्याः।
Verse 30
यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा
अर्शोरोगिणां यवान्नविकृतिः, माषः, शाकं, सौवर्चलं, शटी, पथ्या च हिताः; तथा अर्शसां यन्मण्डं तक्रं च वारिणा सह सेवितं लाभकरम्।
Verse 31
मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्
मुस्ताभ्यासः तथा चित्रकेण हरिद्रया च लेपः; यवान्नविकृतिः, शालिः, वास्तूकं ससुवर्चलं च—एतानि हितोपायाः।
Verse 32
त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः
मूत्रकृच्छ्रे त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीर-इक्षु-घृतसंयुताः शस्ताः; पाने च मण्ड-सुरा-आदयः पेयाः विहिताः।
Verse 33
लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च
लाजाः शक्तुः क्षौद्रं च, शून्यं मांसं परूषकं; वार्ताकुलावशिखिनश्च तथा पानकानि—एतानि छर्दिघ्नानि।
Verse 34
शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता
शाल्यन्नं तोयपयसी सिद्धं केवलोष्णे शृतेऽपि वा तृष्णाघ्नम्; अथवा मुस्तगुडयोर्गुटिका मुखे धृता तृष्णां शमयति।
Verse 35
यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्
यवमण्डविकृतिः पूपः शुष्कमूलकं तथा; शाकानि पटोलं वेत्राग्रं च—एतानि उरुस्तम्भविनाशनानि कथ्यन्ते।
Verse 36
मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः
मुद्गाढकमसूराणां यूषाः सतिलैर्जाङ्गलरसैः; ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलयुताः।
Verse 37
यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्
विसर्पिणा पुराणगोधूमयवशाल्यन्नं नित्यं भुज्येत यूषैः सह; ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकं च पिबेत्।
Verse 38
रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला
रक्तयष्टिका गोधूमयवमुद्गादिकं लघु; तथा काकमारी वेत्राग्रं वास्तुकं सुवर्चला च लघवः।
Verse 39
वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्
वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं, सितं मधु पथ्या च। काशस्य मण्डं तक्रं वारुणीं च हितम्; केषाञ्चित् पाठे यूष इति। नासारोगेषु च दुर्वाप्रसाधितं घृतं हितम्।
Verse 40
भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च
भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसेऽपि वा नस्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च।
Verse 41
शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्
शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्रभक्षणम्। द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरं परम्॥
Verse 42
गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने
गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परम्। विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने॥
Verse 43
धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्
धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम्। शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्॥
Verse 44
तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज
तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम्। कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज॥
Verse 45
गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा
गिरिमृद्-चन्दनं लाक्षा मालतीकलिकाश्च यदा सम्यक् संयोज्य वर्तिः क्रियते, सा वर्तिः क्षतदोषं शुक्रदोषं च हरतीति कथ्यते।
Verse 46
व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं
व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकं जलं च यदा प्रयुज्यते, तत् सर्वाक्षिरोगशमनं भवति; तथा रसाञ्जनमपि सर्वनेत्ररोगप्रशमनम्।
Verse 47
आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्
आज्ये भृष्टं ततः शिलायां पिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः सह; एतदाश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितं भवति।
Verse 48
गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा
गिरिमृच्चन्दनैर्लेपो बहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं; त्रिफलां च सदा शीलयेत् नेत्ररोगनिवारणाय।
Verse 49
रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ
रात्रौ मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः सेवेत; शतावरीरससिद्धौ क्षीरघृतौ वृष्यौ बल्यौ च स्मृतौ।
Verse 50
कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता
कलम्बिकाप्रयोगा माषाश्च वृष्याः; क्षीरघृतयोश्च तथा वृष्यत्वं प्रसिद्धम्। सर्वशुक्लान्नभोजनमपि प्रशस्यते। त्रिफला आयुष्येति ज्ञेया, पूर्ववत् सिद्धा मधुकयुक्ता।
Verse 51
मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्
मधुकादिरसोपेता वचासिद्धघृतं विप्र बलीपलितनाशिनी; भूतदोषविनाशनं च।
Verse 52
कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्
कव्यं बुद्धिप्रदं चैव तथा सर्वार्थसाधनम्। वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्।
Verse 53
रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते
रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम्। अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते।
Verse 54
शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे
शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते। पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णं च रोपणे।
Verse 55
तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता
तथैव शौचोपचाराः, विशेषतः बलिकर्म, सूतिकाविधिः तथा रक्षोपायाश्च—एते सर्वे प्राणिनां सदा हितकराः।
Verse 56
भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्
निम्बपत्रभक्षणं सर्पदष्टस्य भेषजम्। तालनिम्बदलप्रयोगः, जीर्णतैलं, यवघृतमिश्रं च प्रदेयम्।
Verse 57
धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं
वृश्चिकदष्टस्य धूपः कार्यः—शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण वा संपिष्टं पलाशजं लोपा-बीजम्।
Verse 58
वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्
वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा वा फलसंयुता। अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललं गुडं च समभागं कृत्वा प्रयोज्यम्।
Verse 59
पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा
पानादेव दुर्वारं श्वविषं शीघ्रं जयति। तण्डुलीयमूलं त्रिवृत्तुल्यं सर्पिषा सह पीत्वा।
Verse 60
सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः
सर्पकीटोत्थानि विषाणि अतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकं कङ्कुष्ठं लता अम्बु उशीरोऽथ पाटला च शीघ्रं जयन्ति।
Verse 61
कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज
कण्ठ्यं वृद्धिप्रदं च—इति; प्रत्युपचारैः सह प्रयोज्यम्—इति; कलसंयुतं—इति। निर्गुण्डीशारिवासेलुसंयुक्तो गदो लूताविषहरः। शिरोविरेचनाय गुडनागरकं शस्तं, द्विज।
Verse 62
स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्
स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं घृतं चानुत्तमम्। स्वेदने परो वह्निः, स्तम्भने शीताम्भः परम्॥
Verse 63
त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं
त्रिवृत् रेचने श्रेष्ठा, वमने मदनं तथा। वस्तिविरेकोवमने वातपित्तबलासानां क्रमेण तैलं सर्पिर्मधु च परमौषधम्॥
Frequently Asked Questions
It emphasizes protecting strength while using langhana (therapeutic fasting/lightening), then staged refeeding with lāja-maṇḍa and medicated water, followed by bitter decoctions and doṣa-appropriate procedures.
By framing medicine as Agneya Vidya—disciplined care aligned with dharma—where maintaining health, purity, and social protection supports steadiness in worship, study, and the pursuit of puruṣārthas.