Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति सर्वशान्तिकरं स्नानविधानं कथयति—नदीतीरे सरसि गृहे देवालये तीर्थे वा विष्णुं ग्रहांश्च स्मरन् कर्तव्यम्। देशकालभेदेन फलविशेषाः—ज्वरग्रहपीडानिवारणं (विशेषतः विनायकग्रहदोषः), विद्यार्थिनां पोषणं, जयार्थिनां सिद्धिः, गर्भपातशमनाय पद्मसरसि स्नानम्, पुनःपुनर्नवजातमरणेऽशोकवृक्षसमीपे स्नानम्। वैष्णवदिने चन्द्रस्य रेवत्यां पुष्ये वा स्थितौ कालो ग्राह्यः, सप्तदिनात्मकं उत्सादनशौचं पूर्वकं। द्रव्यविधौ चूर्णितौषधिगन्धद्रव्याणि, यवचूर्णयुक्तं पञ्चगव्यं उद्वर्तनार्थं, कुम्भे निक्षिप्तौषधयश्च। अन्ते दिगादिषु स्नानमण्डलनिर्माणं, हरस्य लेखनं, इन्द्रादिदिक्पालानां सायुधपरिवाराणां प्रतिष्ठा, विष्णोर्ब्राह्मणस्य च पूजनं, निर्दिष्टाहुतिभिः होमः कलशनामदेवतागणावाहनं च। उपसंहारे इन्द्राभिषेकदृष्टान्तेन दैत्यजयः प्रदर्श्यते—युद्धारम्भे विशेषतः शुभसिद्ध्यर्थं धर्म्यं स्नानतन्त्रं इति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः
इत्याग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—दिक्पालादिस्नानम्। अग्निरुवाच—सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु। स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः।
Verse 2
सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके
‘सौरभेया’ इति क-घ-छ-ञादिवर्गः, ‘पुष्पराशय’ इति ज-टादिवर्गः। एते देवालये, ज्वरार्त्यादौ, विनायकग्रहार्दिते, विद्यार्थिनः, ह्रदे, गेहे, जयकामस्य, तीर्थके च योज्याः।
Verse 3
पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति
पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा। अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति॥
Verse 4
पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ
पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे। गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ॥
Verse 5
वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं
वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमम्। स्नानकामस्य सप्ताहं पूर्वमुत्सादनं स्मृतम्॥
Verse 6
पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्
पुनर्नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचम्। मधूकं रजनी द्वे च तगरं नागकेशरम्॥
Verse 7
अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं
अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसी यासक मर्दनैः। प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठं बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमम्॥
Verse 8
पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्
पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं देहे उद्वर्त्य शुद्ध्यर्थं स्नानमाचरेत्। मण्डले विशेषतः कर्णिकायां विष्णुं ब्राह्मणं च सम्यगर्चयेत्॥
Verse 9
दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्
दक्षे वामे च प्रथमं हरं लिखेत्। ततः पत्रेषु पूर्वादिके क्रमेण इन्द्रादिकान् देवान् सायुधान् सहबान्धवान् लिखेत्॥
Verse 10
स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्
स्नानमण्डलकान् दिक्षु विदिक्षु च कुर्यात्। विष्णुं ब्रह्मेशशक्रादीन् तदस्त्राणि च समर्च्य ततः होमयेत्॥
Verse 11
एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः
एकैकस्याष्टशतं समिधः स्यात्; तिलान् घृतं च जुहुयात्। भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थ इति कलसाः पुष्टिवर्धनाः॥
Verse 12
अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्
अमोघं चित्रभानुं च पर्जन्यं सुदर्शनं तथा। एतान् वटविन्यासेन स्थापयेत् साश्विनौ रुद्रं मरुद्गणान् च॥
Verse 13
सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः
“सहवाहनान्” इति; ‘घ’ ‘ज’ इत्यपि मन्त्रसूत्रम्। विश्वे देवाः दैत्या वसवो मुनयश्च सुप्रीताः अस्मिन् कर्मणि/मण्डले आविशन्तु; अन्याः अपि देवताः तथा।
Verse 14
ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्
कुम्भे ओषधीर्निक्षिपेत्—जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्ताम् अपराजितां च।
Verse 15
ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं
ज्योतिष्मतीम् अतिबलां चन्दनम् उशीरं केशरं कस्तूरिकां कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं च गृह्णीयात्।
Verse 16
जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्
जातीफलं लवङ्गं च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं च; भद्रपीठे स्थितं साध्यं द्विजा बलात् स्नापयेयुः।
Verse 17
राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्
राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् कुर्यात्; ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा गुरवे दक्षिणां दद्यात्।
Verse 18
इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं
इन्द्रो गुरुणा पुराभिषिक्तः सन् दैत्यान् पुरा जघान। एवं दिक्पालस्नानं कथितं, यत् संग्रामारम्भे जयादिकं शुभफलप्रदं भवति।
Frequently Asked Questions
It is presented as sarvārtha-sādhana and śānti-kara: a bath that accomplishes aims (health, prosperity, victory) while pacifying disturbances, especially those linked to grahas and directional forces.
The chapter states that bathing is best for everyone on a Vaiṣṇava day when the Moon is in Revatī or Puṣya.
It combines Vishnu-centered worship (including honoring a brahmana) with precise mandala construction, directional deity inscription, specified offerings, kalasha arrangements, and homa—showing Agneya Vidya as both bhakti-aligned and shastrically engineered.
For miscarriage: bathing in a lotus-pond; for repeated newborn loss: bathing near an Ashoka tree—each tying place-specific sanctity to desired outcomes.
Indra’s consecration by his guru and subsequent victory over Daityas serves as a precedent (itihasa-style proof) that abhiṣeka/snana rites empower success, especially for victory at the start of battle.