Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
अध्यायः पूर्वोक्त-विनायक-स्नानात् संक्रमण-सूचकेन आरभ्यते। उशनसा बलये उपदिष्टं राज्ञां नृपतीनां च जयवर्धनं माहेश्वर-स्नानं निरूप्यते। प्रातःपूर्वे देवपीठस्य/देवतायाः कलशोदकैः स्नापनं, विवाद-भङ्ग-मन्त्रेण सह, उग्र-सौर-तेजः तथा त्रिपुरान्तक-शिवं संवर्तकाग्नि-सदृशं स्मरन् रक्षामन्त्रश्च। ततः तिल-तण्डुल-हविर्दानं, पञ्चामृत-स्नानं, शूलपाणेः पूजनं च। घृत-गोमयादि-गोदुग्ध-दधि-कुशोदक-शतमूल-शृङ्गाभिमन्त्रितोदक-औषधि-वनस्पति-मिश्रादि स्नान-द्रव्याणां विभागः कृतः, तेषां फलानि आयुः, लक्ष्मी, पापक्शयः, रक्षा, मेधा इति निर्दिश्यन्ते। विष्णुपादोदकं परमं स्नानं प्रोक्तम्; एकाकी अर्क-पूजा तथा ताबीज-बन्धनं च। पित्तातिसार-वात-कफ-शमनार्थं हविर्दान-स्नेह-स्नान-चिकित्सा-विधयः। अन्ते चतुरस्र-कुण्डे लक्ष/कोटि-होमः निर्दिष्ट-आहुतिभिः, तथा गायत्र्या ग्रहपूजा क्रमेण सर्वाङ्ग-शान्त्यर्थं समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा
अस्मिन् महापुराणे ‘विनायकस्नान’नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः; तस्य च ‘वषट्कारसमन्वितैः’ इति पाठः घ-ज-ञ-ट-शाखासु। अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमोऽध्यायः आरभ्यते—‘माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः’। पुष्कर उवाच—राजादीनां जयवर्धनं माहेश्वरं स्नानं वक्ष्ये, यद् दानवेन्द्राय बलये पुरा उशनाः जगाद।
Verse 2
भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्
भास्करेऽनुदिते प्रातः पीठे घटैः संस्नापयेत्। वादेषु भञ्जय—ॐ मथ मथ सर्वपथिकान् योऽसौ युगान्तकाले दिधक्षति, इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितम्। सम्बर्तकाग्नितुल्यश्च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोऽपि तव रक्षतु जीवितम्। लिखि लिखि खिलि स्वाहा। एवं स्नातस्तु मन्त्रेण तिलतण्डुलैर्जुहुयात्।
Verse 3
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते
पञ्चामृतैः संस्नाप्य शूलपाणिं पूजयेत्। स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि, सर्वदा विजयाय ते।
Verse 4
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्
घृतेन स्नानं कथितम् आयुष्यवर्धनं परम्। गोमयेन लक्ष्मीः स्यात्, गोमूत्रेण अघमर्दनम्।
Verse 5
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्
क्षीरेण बलं बुद्धिप्रसादश्च जायते; दध्ना लक्ष्मीः प्रवर्धते; कुशोदकेन पापान्तः स्यात्; पञ्चगव्येन सर्वभाक् (सर्वकर्मयोग्यः शुद्धश्च) भवति।
Verse 6
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं
शतमूलेन स्नानेन सर्वाप्तिः स्यात्; गोशृङ्गोदकेनाघजित् भवति; पलाश-बिल्व-कमल-कुशैः कृतं स्नानं सर्वदं भवति।
Verse 7
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्
वचा-हरिद्रे-द्वे-मुस्तयुक्तं स्नानं रक्षोहणं परम्; आयुष्यं यशस्यं च, धर्ममेधाविवर्धनं भवति।
Verse 8
हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः
हैमाद्भिः माङ्गल्यं भवति; रूप्य-ताम्र-उदकैस्तथा; रत्नोदकैस्तु विजयः; सर्वगन्धकैः सौभाग्यं भवति।
Verse 9
फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा
फलाद्भिः आरोग्यं स्यात्; धात्र्यद्भिः परमां श्रियम्; तिल-सिद्धार्थकैः लक्ष्मीः, प्रियङ्गुणा सह सौभाग्यं च भवति।
Verse 10
पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्
पद्मोत्पलकदम्बपुष्पैः सह, श्रीबलसमन्वितैः, बलाद्रुमोदकैश्च—विष्णुपादप्रक्षालितोदकेन स्नानं सर्वस्नानेभ्यः सर्वोत्तमम्।
Verse 11
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे
एकाकी एककामः सन्, विधिवदर्कं पूजयेत्। ततः ‘अक्रन्दयति…’ इत्यादिसूक्तेन मणिं करे दृढं प्रबध्नीयात्।
Verse 12
कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः
कुष्ठपाठावाचाशुण्ठ्यः, शङ्खलोहादिको मणिश्च—सर्वेषामेव कामानां सिद्ध्यर्थं विहिताः; सर्वकामेश्वरश्च भगवान् हरिः।
Verse 13
तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा
तस्य संपूजनादेव सर्वान् कामान् समश्नुते। घृतक्षीरैः स्नापयित्वा पूजयित्वा च पित्तहा (भवति)।
Verse 14
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्
पञ्चमुद्गबलिं दत्त्वा अतिसारात् प्रमुच्यते। पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्।
Verse 15
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मसमुद्भवा रोगा नश्यन्ति। अतिपूज्यं घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नाने विधीयते; त्रिरसयुक्तं तत् स्नानं परमं प्रशस्यते।
Verse 16
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्
घृताम्भुना कृतं स्नानं द्विस्नेहं कथ्यते, घृततैलसमन्वितम्। क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं यत्र, तत् स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्।
Verse 17
घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः
घृतमिश्रितं तैलं क्षौद्रयुक्तं च त्रिरसं श्रियै प्रयोज्यते। ‘त्रिशुक्र’ इत्यनुलेपः कर्पूर-उशीर-चन्दनैः सिद्धः।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः कृतं विष्णोः पञ्चानुलेपनं सर्वकामफलप्रदम्।
Verse 19
त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्
त्रिसुगन्धं कर्पूरं च चन्दनकुङ्कुमैः सह। मृगदर्पं सकर्पूरं ‘मलय’ इति सर्वकामदम्।
Verse 20
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनं च त्रिशीतकम्। पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव॥
Verse 21
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत्। उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने॥
Verse 22
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः। प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां॥
Verse 23
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश। लक्षहोमङ्कोटिहोमं तिलाज्ययवधान्यकैः॥
Verse 24
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्॥
Frequently Asked Questions
It is presented as a Śiva-related bath rite that increases victory (jaya-vardhana), especially for rulers and those engaged in conflict, while also functioning as a broad protective and purificatory discipline.
Bathing with Viṣṇu-pāda-udaka (water that has washed Viṣṇu’s feet, i.e., caraṇāmṛta) is declared the supreme (uttama) among all snānas.
It assigns specific rites and substances to conditions resembling doṣa disorders—e.g., ghee-and-milk worship as pitta-hara, pañcagavya bathing for vāta disorders, and double-unctuous bathing for kapha-related ailments.
It prescribes lakṣa or koṭi oblations in a square (caturasra) fire-pit, performed by eight or sixteen brāhmaṇas using tila, ājya, yava, and grains, culminating in graha worship with the Gāyatrī for complete pacification.