Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
पुष्करः यजुर्विधानसमाप्तेः परं सामविधानं प्रवर्तयति। सामप्रयोगं शान्ति-रक्षा-इष्टसिद्ध्यर्थं कर्म-तन्त्ररूपेण निरूप्य, वैष्णवी-छान्दसी-स्कन्दी-पैत्र्यादि संहिताजपान् तथा शान्तातीय-भैषज्य-त्रिसप्तीय-अभय-आयुष्य-स्वस्त्ययन-वास्तोष्पति-रौद्रादीन् गणहोमान् फलैः सह योजयति—शान्तिः, रोगनाशः, पापनिर्मोचनम्, अभयम्, जयः, श्रीः, प्रजावृद्धिः, सुरक्षितयात्रा, अकालमृत्युनिवारणं च। शाखाभेदेषु मन्त्रपाठान्तराणि स्मारयन् घृताहुतीः, मेखलाबन्धः, नवजात-ताबीजः, शतावरी-मणिः, गोसेवा-व्रतम्, शान्ति/पुष्ट्यर्थद्रव्याणि तथा अभिचारद्रव्याणि च विधत्ते। अन्ते विनियोगे ऋषि-देवता-छन्दोनिर्देशस्य अनिवार्यता, तथा वैरकर्मसु कण्टकसमिधः प्रयोगः इति विधिशुद्धिं प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः
इति श्रीआग्नेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—सामविधानम्। पुष्कर उवाच—यजुर्विधानं कथितम्; इदानीं साम्नां विधानं वक्ष्ये। वैष्णवीं संहितां जप्त्वा हुत्वा च सर्वकामभाक् भवति। शान्तातीयं गणं हुत्वा मानवः शान्तिमाप्नोति।
Verse 2
संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
छान्दसीं संहितां साधु जप्त्वा शङ्करं प्रीणाति। स्कन्दीं पैत्र्यां च संहितां जप्त्वा प्रसादवान् भवति। भैषज्यं गणं हुत्वा सर्वान् रोगान् व्यपोहति। त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 3
भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं
मन्त्रभेदाः—‘भागत’ इति क-ग-छ-ञ-शाखासु; ‘प्रवादीशं सोपदिती’ इति ख-छ-शाखासु; ‘सर्वशान्तिकरं’ इति घ-ञ-शाखासु। ‘यत इन्द्र भजामहे’ इति हिंसादोषविनाशनम्; अवकीर्णी अपि मुच्यते। ‘अग्निस्तिग्मे’ इति जपन् क्वचिन्न भयं प्राप्नोति। अभयगणं हुत्वा, हे राम, क्वचिदपि भयं न जायते; गणं हुत्वा पराजितोऽपि शत्रुः निगृह्यते।
Verse 4
सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं
सर्वपापहरं ज्ञेयं, तासु च ‘परितोय’ इति (मन्त्रः)। अविक्रेयम् अपि विक्रीय ‘घृतवती’ इति जपेत्। आयुष्यं गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति। स्वस्त्ययनगणं सर्वत्र हुत्वा सर्वत्र स्वस्तिमाप्नोति।
Verse 5
अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति
‘अयानो देव सवितुः’ इति दुःस्वप्ननाशनं ज्ञेयम्। ‘अबोध्यग्निः’ इति मन्त्रेण, हे राम, घृतं यथाविधि जुहोति; तेन श्रेयसा योगमाप्नोति। तथा ‘शर्म’ ‘वर्म’ गणौ, ‘वास्तोष्पति’ गणं च हुत्वा, वास्तुदोषान् व्यपोहति।
Verse 6
अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु
घृतशेषेणाभ्युक्ष्य मेखलाबन्धविधिरिष्यते। भृगुसत्तम, यासां स्त्रीणां गर्भाः पतन्ति तासां रौद्रगणं हुत्वा सर्वदोषान् व्यपोहति। एतैर्दशगुणैर्होमी ह्यष्टादशसु शान्तिषु।
Verse 7
मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा
जातस्य बालस्य मणिं तदनन्तरं वध्नीयात्। एतेन सोमं राजानं चाभ्यर्च्य व्याधिभिर्विप्रमुच्यते। वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च। वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा।
Verse 8
सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा
सर्पसाम प्रयुञ्जानो नाप्नुयात् सर्पजम्भयम्। “माद्य त्वा वाद्यते” इत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः। प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता। मारुद्गणा च गान्धारी शान्तिर्नैरृतकी तथा।
Verse 9
शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं
शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयम्। “दीर्घतमसोर्क” इति हुत्वा अन्नं प्राप्नुयाद्बहु। शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा। “यस्त्वां मृत्युः” इति ह्येतज्जप्तं मृत्युविनाशनम्।
Verse 10
स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्
“स्वमध्यायन्ती” इति जपन्न म्रियेत पिपासया। “त्वमिमा ओषधी” इत्येतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात्। “सुपर्णस्त्वम्” इति हुत्वा च भुजगैर्नैव बाध्यते। “इन्द्रेण दत्तम्” इत्येतत् सर्वकामकरं भवेत्।
Verse 11
पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः
पथि देवव्रतमन्त्रं जप्त्वा सर्वभयेभ्यः सम्यग्विमुच्यते। “यदिन्द्रो मुनये त्वा इति” मन्त्रेण हुतं सौभाग्यवर्धनं कथ्यते। “इन्द्रेण दत्तम्” इति मन्त्रः सर्वबाधान् विनाशयति, तथा “इमा देवीः” इति मन्त्रः परमोऽयं सर्वशान्तिकरः।
Verse 12
भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं
“भगो न चित्रः” इत्येवं जप्त्वा नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं च, हे राम; अत्र विचारणा न कार्या। “देवा मरुतः” इत्येतन्मन्त्रः सर्वकामप्रदः। “यमस्य लोकात्” इत्येतत् दुःस्वप्नशमनाय परम्।
Verse 13
जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं
“जपेन्द्रेति” आरभ्य मन्त्रवर्गं तथा “सौभाग्यवर्धन” नाम मन्त्रं च प्रयुञ्जीत। “परितोयं युतायुतम्” इति ज-टकारयुतं, “पिपासित” इति घ-ञकारयुतं च जपेत्। काम्यकर्मणि स्त्रियै कर्णे संश्रावयेत्—“परि प्रिया हि वः कारिः …” इति। “इन्द्रश्च पञ्चबणिजेति” मन्त्रेण हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं, तथा “कामो मे वाजीति” मन्त्रेण हुतमपि स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम्।
Verse 14
सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं
सा तमेव फलमिच्छति, हे राम; अत्र विचारणा न कार्या। रथन्तरं वामदेव्यं च जपेत्, यौ ब्रह्मवर्चसवर्धनौ। नित्यं विधियुक्तं हुतं भवेत्—“तुभ्यमेव जवीमन् …” इति। “अग्ने गोभिन्न …” इत्येष मन्त्रः मेधावृद्धिकरः परः।
Verse 15
प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्
बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं प्राशयेत्। “इन्द्रमिद्गाथिनम्” इति मन्त्रं जप्त्वा स ध्रुवं श्रुतिधरः भवति। “ध्रुवं ध्रुवेण” इति मन्त्रेण हुतं स्थानलाभकरं भवेत्। “अलक्तजीव” इति मन्त्रेण शुना सह कृतं कर्म कृषिलाभकरं भवेत्।
Verse 16
हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं
हुत्वा रथन्तरं जप्त्वा निःसन्देहं पुत्रमाप्नोति। “मयि श्रीरिति” मन्त्रो जप्तव्यः, स श्रीविवर्धनः। “अहं ते भग्नः” इति वाक्यं सौभाग्यवर्धनं भवति। “ये मे पाशाः” इत्युच्चारणमपि बन्धनमोक्षकारणं भवति।
Verse 17
वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं
वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत्। सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात्। “शपन्त्वहन्” इति मन्त्रस्य होमजाप्यतः रिपून् नाशयेत्। “इन्द्र वनं वनिक्” इत्यादि, “अग्ने सौभाग्य” इति, तथा “त्वमुत्तमम्” इति च; एतत् यशोबुद्धिविवर्धनं प्रोक्तम्।
Verse 18
गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्
“गव्येषुणे” इति यो नित्यं सायं प्रातर् अतन्द्रितः जपति, गवामुपस्थानं च करोति, तस्य गावः सदा गृहे तिष्ठन्ति। “यथा मृगमती” इति नाम्ना एतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कथ्यते; अनेन चेह परत्र च गर्भलाभः प्रजालाभश्च भवति।
Verse 19
घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं
घृताक्तं यवद्रोणं “वात आवातु भेषजम्” इति मन्त्रेण विधिवत् प्रयुक्तं सर्वां मायां व्यपोहति। “अयन्ते योनिः” इति मन्त्रः पुत्रलाभकरो भवेत्। “शिवः शिवाभिः” इति मन्त्रः सौभाग्यवर्धनः कथ्यते।
Verse 20
प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं
प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं कुर्यात्—“अभि त्वा पूर्वपीतये” इति वषट्कारसमन्वितम्। “वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि” इति स्वस्त्ययनं भवेत्। “मुञ्चामि त्वा” इति मन्त्रः अपमृत्युनिवारणं कथितम्।
Verse 21
वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं
वासक-इध्मसहस्रं हुतं युद्धे जयप्रदं भवति। बुधः पिष्टमयान् शुभान् हस्त्यश्वपुरुषाकृतीन् कुर्यात्। अथर्वशिरसोऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते। मन्त्राणां प्राधान्यं दर्शयन् किञ्चित्कर्म तवोक्तम्।
Verse 22
परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः
परकीयान् उद्दिश्य तथा प्रधानपुरुषान् उद्दिश्य भागान् विन्यस्य, सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेण भागशः उत्कृत्य। ततः यज्ञियवृक्षसमिधः प्रथमं हविः; आज्यं व्रीहयश्चैव तथा गौरसर्षपाश्च।
Verse 23
अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च
‘अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन’ इति। एतत्कृत्वा मन्त्रवित् सर्षपतैलाक्तान् सर्षपयुक्तान् क्रोधेन जुहुयात्। ततः भार्गव अक्षतानि तिलांश्च दधिक्षीरे, दर्भान् दूर्वाश्च, बिल्वानि कमलानि च जुहुयात्।
Verse 24
परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं
‘परिप्रियादेव कारिः’ इति ख-छ-पाठः; ‘परिप्रियादेव कविः’ इति घ-ञ-पाठः; ‘मन्त्रेण’ इति ख-छ-ज-पाठः। एतत्कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात्। गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुः। द्रव्याणि सर्वशः—तैलं लेपनानि, राजिका, रुधिरं, विषं, धर्मज्ञ।
Verse 25
सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्
समिधः सर्वपापप्रशमनाः संशयं विना कथिताः। अभिचारेषु कण्टकोपेताः समिधो योजयेत्। आर्षं दैवतं छन्दो विनियोगज्ञो यथावदाचरेत्।
Frequently Asked Questions
A mapping of Saṃhitā-japa and gaṇa-homa applications—each mantra-set and oblation-group is assigned a specific prayojana (peace, health, fearlessness, prosperity, victory, fertility, safe travel), with procedural add-ons like ghee offerings, amulets, and mekhalā-bandha.
It frames pacification and protection rites as dharmic stabilization: removing fear, disease, sin, and untimely death supports purity, steadiness, and sustained sādhana, aligning ritual efficacy with inner discipline and higher aims.
Correct performance depends on viniyoga—explicitly knowing and applying the ṛṣi (seer), devatā (presiding deity), and chandas (metre), and selecting appropriate samidh (including thorny fuel for abhicāra).