Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
अध्यायोऽयं पूर्वोक्ताथर्वविधानात् प्रवर्त्य उत्पात-शान्तेः विशेष-प्रयोगान् निरूपयति। पुष्करः राज्यम्, समाजं, व्यक्तिसुखं च बाधमानानाम् अशुभविघ्नानां निवारणाय वैदिकस्तोत्र-बलं दर्शयति—प्रतिवेदसहितं श्रीसूक्तं लक्ष्मी-विवर्धनं, यजुः-साम-श्री-आह्वानैः पूरितम्। जप-होम-स्नान-दान-विष्ण्वर्पणादि विधीयते; पुरुषसूक्तं सर्वदं पावनं महापाप-शोधकं च कथ्यते। शान्ति-भेदाः तथा अमृता-अभया-सौम्या इति त्रयः शान्तयः, देवतानुगुण-मणि-तावीजाः मन्त्राभिमन्त्रणेन सह निर्दिश्यन्ते। उत्पाताः दिव्य-आन्तरिक्ष-भौम-भेदेन वर्गीकृताः—उल्का-परिवेष-विकृतवृष्टि-भूकम्प-प्रतिमा-विकार-अग्न्यनिष्ट-तरु-निमित्त-जलदूषण-असामान्य-प्रसव-पशु-विपर्यास-ग्रहणादयः; तेषां प्रति प्रजापति-अग्नि-शिव-परजन्य-वरुणपूजा-प्रायश्चित्तानि। अन्ते ब्राह्मण-देवपूजा, जपः, होमश्च शान्तेः सारं इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अथर्वविधानं नामैकषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः क्रुद्धं भूपं प्रसादयेदिति घ , ज , झ च अथ द्विषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः उत्पातशान्तिः पुष्कर उवाच श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनं हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश श्रियः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘अथर्वविधानम्’ नामैकषष्ठ्यधिकद्विशततमोऽध्यायः; तथा ‘क्रुद्धं भूपं प्रसादयेत्’ इति घ-ज-झ-चिह्निताः खण्डाः। अथ द्विषष्ठ्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘उत्पातशान्तिः’ आरभ्यते। पुष्कर उवाच—श्रीसूक्तं प्रतिवेदं च लक्ष्मीविवर्धनं ज्ञेयम्; ‘हिरण्यवर्णा’ इत्यादयः पञ्चदश ऋचः श्रियः सूक्तम्।
Verse 2
रथेष्वक्षेषु वाजेति चतस्रो यजुषि श्रियः स्रावन्तीयं तथा साम श्रीसूक्तं सामवेदके
यजुषि ‘रथेषु’, ‘अक्षेषु’, ‘वाजेति’ इत्यादिषु श्रियः चतस्रो यजूंषि। तथा सामवेदके ‘स्रावन्तीय’ नाम साम, श्रीसूक्तं च विद्यते।
Verse 3
श्रियं धातर्मयि धेहि प्राक्तमाथर्वणे तथा श्रीसूक्तं यो जपेद्भक्त्या हुत्वा श्रीस्तस्य वै भवेत्
‘श्रियं धातर्मयि धेहि’ इति प्राक्तमाथर्वणे तथा। यः श्रीसूक्तं भक्त्या जपेत्, हुत्वा च, तस्य वै श्रीर्भवति।
Verse 4
पद्मानि चाथ विल्वानि हुत्वाज्यं वा तिलान् श्रियः एकन्तु पौरुषं सूक्तं प्रतिवेदन्तु सर्वदं
पद्मानि विल्वानि च हुत्वा, आज्यं वा तिलान् वा श्रियै जुह्यात्। विशेषतः पौरुषं सूक्तं जपेत्; प्रतिवेदं तु सर्वदं सर्वदा कथ्यते।
Verse 5
सूक्तेन द्दद्यान्निष्पापो ह्य् एकैकया जलाञ्जलिं स्नात एकैकया पुष्पं विष्णोर्दत्वाघहा भवेत्
सूक्तेन सह दानं कृत्वा निष्पापो भवति। स्नात्वा एकैकया जलाञ्जलिं क्रमशः दत्त्वा, तथा विष्णवे एकैकं पुष्पं समर्प्य, पापघ्नो भवेत्।
Verse 6
स्नात एकैकया दत्वा फलं स्यात् सर्वकामभाक् महापापोपपान्तो भवेज्जप्त्वा तु पौरुषं
स्नात्वा एकैकं दत्त्वा फलवान् स्यात् सर्वकामभाक्। पौरुषं तु जप्त्वा महापापोपपान्तो भवेत्।
Verse 7
कृच्छ्रैर् विशुद्धो जप्त्वा च हुत्वा स्नात्वाथ सर्वभाक् अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यस्तिस्रो ऽन्याः शान्तयो वराः
कृच्छ्रैः विशुद्धो भूत्वा जप्त्वा च हुत्वा स्नात्वा अथ सर्वभाक् भवति। अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यः परं तिस्रोऽन्याः शान्तयो वराः।
Verse 8
अमृता चाभयवा सौम्या सर्वोत्पातविमर्दनाः अमृता सर्वदवत्या अभया ब्रह्मदैवता
अमृता चाभया सौम्या—एताः सर्वोत्पातविमर्दनाः। अमृता सर्वदा रक्षिका; अभयाया ब्रह्मदैवता।
Verse 9
सौम्या च सर्वदैवत्या एका स्यात्सर्वकामदा ह्य् एकैकश इति क , घ , छ , ञ च अभयाया मणिः कार्यो वरुणस्य भृगूत्तम
सौम्या च सर्वदैवत्या एका स्यात् सर्वकामदा। ‘एकैकशः’ इति—क, घ, छ, ञ इति वर्णैः। भृगूत्तम, अभयाया मणिः वरुणाय कार्यः।
Verse 10
शतकाण्डो ऽमृतायाश् च सौम्यायाः शङ्कजो मणिः तद्दैवत्यास् तथा मन्त्राः सिद्धौ स्यान्मणिबन्धनं
अमृतायाः शतकाण्डो मणिः, सौम्यायाः शङ्कजः मणिः। तयोरेव देवतासम्बद्धैर्मन्त्रैः सम्यक्सिद्धौ मणिबन्धनं फलप्रदं भवति॥
Verse 11
दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातार्दना इमाः दिव्यान्तरीक्षभौमन्तु अद्भुतं त्रिविधं शृणु
दिव्येऽन्तरीक्षे भूमौ च ये समुत्पाताः भयकारिणः, एते कथिताः। अधुना दिव्यान्तरीक्षभौमभेदेन अद्भुतं त्रिविधं शृणु॥
Verse 12
ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमान्तरीक्षन्निबोध मे उल्कापातश् च दिग्दाहः परिवेशस्तथैव च
ग्रहर्क्षविकारजन्यं दिव्यम्, अन्तरीक्षसम्भवं च शृणु। उल्कापातो दिग्दाहः परिवेशश्चैव लक्षणानि॥
Verse 13
गन्धर्वनगरञ्चैव वृष्टिश् च विकृता च या चरस्थिरभवं भूमौ भूकम्पमपि भूमिजं
गन्धर्वनगरस्य दर्शनं, विकृतवृष्टिश्च। भूमौ चरस्थिरयोः प्रभावकारी भूकम्पोऽपि भूमिजः समुत्पातः॥
Verse 14
सप्ताहाभ्यनतरे वृष्टावद्भुतं भयकृद्भवेत् शान्तिं विना त्रिभिर्वषैर् अद्भुतं भयकृद्भवेत्
सप्ताहाभ्यन्तरे विकृतवृष्टिर्यद्यद्भुतं, तत् भयकृद्भवेत्। शान्तिं विना तु त्रिभिर्वर्षैरद्भुतं भयकृद्भवेत्॥
Verse 15
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च आरठन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ते हसन्ति च
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च; आरठन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ते हसन्ति च।
Verse 16
अर्चाविकारोपशमो ऽभ्यर्च्य हुत्वा प्रजापतेः अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे च भृशनिस्वनं
प्रजापतेरभ्यर्च्य हुत्वा च अर्चाविकारोपशमो भवति; यत्र चानग्निरपि दीप्यते राष्ट्रे भृशनिस्वनश्च श्रूयते।
Verse 17
न दीप्यते चेन्धनवांस्तद्राष्ट्रं पाड्यते नृपैः अग्निवैकृत्यशमनमग्निमन्त्रैश् च भार्गव
इन्धनवानपि यत्राग्निर्न दीप्यते तद्राष्ट्रं नृपैः पीड्यते; अग्निवैकृत्यशमनमग्निमन्त्रैः कार्यं, हे भार्गव।
Verse 18
अकाले फलिता वृक्षाः क्षीरं रक्तं स्रवन्ति च वृक्षोत्पातप्रशमनं शिवं पूज्य च कारयेत्
अकाले फलिता वृक्षाः क्षीरं रक्तं स्रवन्ति च; वृक्षोत्पातप्रशमनं शिवं पूज्य च कारयेत्।
Verse 19
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतं सिद्ध्या इति घ , ञ च देवताश्चेति ख , छ च आवटन्तीति ख , घ , छ , ञ च अनृतौ त्रिदिनारब्धवृष्टिर्ज्ञेया भयाय हि
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतम्; अनृतौ त्रिदिनारब्धवृष्टिर्भयाय हि ज्ञेया।
Verse 20
वृष्टिवैकृत्यनाशः स्यात्पर्जण्येन्द्वर्कपूजनात् नगरादपसर्पन्ते समीपमुपयान्ति च
पर्जन्येन्द्वर्कपूजनात् वृष्टिवैकृत्यनाशः स्यात्; ततो नगराद् अमङ्गलशक्तयः अपसर्पन्ति, समीपमुपयान्ति च।
Verse 21
नद्यो ह्रदप्रश्रवणा विरसाश् च भवन्ति च शलिलाशयवैकृत्ये जप्तव्यो वारुणो मनुः
नद्यो ह्रदप्रश्रवणाश् च विरसाश् च भवन्ति; शलिलाशयवैकृत्ये वारुणो मनुः जप्तव्यः।
Verse 22
अकालप्रसवा नार्यः कालतो वाप्रजास् तथा विकृतप्रसवाश् चैव युग्मप्रसवनादिकं
अकालप्रसवा नार्यः, कालतोऽपि प्रजास् तथा; विकृतप्रसवाश् चैव, युग्मप्रसवनादिकम्।
Verse 23
स्त्रीणां प्रसववैकृत्ये स्त्रीविप्रादिं प्रपूजयेत् वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते
स्त्रीणां प्रसववैकृत्ये स्त्रीविप्रादिं प्रपूजयेत्; वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते।
Verse 24
विजात्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर् म्रियेत वै विकृतं वा प्रसूयन्ते परचक्रभयं भवेत्
विजात्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर् म्रियेत वै; विकृतं वा प्रसूयन्ते परचक्रभयं भवेत्।
Verse 25
होमः प्रसूतिवैकृत्ये जपो विप्रादिपूजनं यानि यानान्ययुक्तानि युक्तानि न वहन्ति च
प्रसूतिवैकृत्ये होमं कुर्यात्, जपं च विधाय, विप्रादीन् पूजयेत्तथा। यानानि च यान्ययुक्तानि, युक्तान्यपि न वहन्ति भारम्॥
Verse 26
आकाशे तूर्यनादाश् च महद्भयमुपस्थितं प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः
आकाशे तूर्यनादाश्च यदा स्युः, महद्भयमुपस्थितम्। अरण्यजा मृगपक्षिणो यदा ग्रामं प्रविशन्ति तदा॥
Verse 27
अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः जलं यान्ति स्थलोद्भवाः स्थलं वा जलजा यान्ति राजद्वारादिके शिवाः
ग्राम्याः प्राणिनोऽरण्यं यान्ति, स्थलोद्भवाः जलं यान्ति, जलजाः स्थलं यान्ति। राजद्वारादिके दृष्टा एते शिवा निमित्ताः॥
Verse 28
प्रदोषे कुक्कुटो वासे शिवा चार्कोदये भवेत् गृहङ्कपोतः प्रविशेत् क्रव्याहा मूर्ध्नि लीयते
प्रदोषे वासगेहे कुक्कुटरवो यदि, शिवा चार्कोदये रौति। गृहं कपोतः प्रविशेत्, क्रव्यादो मूर्ध्नि लीयते—एतान्यशुभानि निमित्तानि॥
Verse 29
मधुरां मक्षिकां कुर्यात् काको मैथुनगो दृशि प्रासादतोरणोद्यानद्वारप्राकारवेश्मनां
मधुरां मक्षिकां दृष्ट्वा शुभं मन्येत; काकं मैथुनगं दृशि तु निमित्तं प्रासादतोरणोद्यानद्वारप्राकारवेश्मनाम्॥
Verse 30
अनिमित्तन्तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः
अनिमित्तं तु दृढानां पतनं यत्र दृश्यते, रजसा वा धूमेन वा दिशः समाकुलाः स्युः—तत्र राज्ञो मृत्युलक्षणं ज्ञेयम्।
Verse 31
केतूदयोपरागौ च छिद्रता शशिसूर्ययोः ग्रहर्क्षविकृतिर्यत्र तत्रापि भयमादिशेत्
केतूदयः परागश्च, शशिसूर्ययोश्छिद्रता, ग्रहर्क्षविकृतिश्च यत्र भवति—तत्रापि भयदुःखं विज्ञापयेत्।
Verse 32
अग्निर्यत्र म दीप्येत स्रवन्ते चोदकम्भकाः मृतिर्भयं शून्यतादिरुत्पातानां फलम्भवेत्
यत्राग्निर्न दीप्यते, उदककुम्भाश्च स्रवन्ति—तादृशोत्पातानां फलं मृत्युभयं शून्यतादि भवेत्।
Verse 33
द्विजदेवादिपूजाभ्यः शान्तिर्जप्यैस्तु होमतः
द्विजदेवादिपूजाभ्यः शान्तिर्भवति; जप्यैः होमतश्चापि शान्तिः सिध्यति।
Frequently Asked Questions
It identifies the Śrīsūkta (with prativeda) as Lakṣmī-increasing, notes fifteen ṛks beginning with “hiraṇyavarṇā,” mentions four Yajurvedic Śrī-invocations (ratheṣu/akṣeṣu/vājeti set), and refers to Sāmavedic materials including the Srāvantīya Sāman and the Śrīsūkta in that recension.
The chapter repeatedly centers japa (recitation), homa (oblations), snāna (ritual bathing), dāna (repeated small gifts), and devatā-pūjā (deity worship), with targeted rites to Prajāpati (icon disturbances), Agni (fire anomalies), Śiva (tree-omens), Parjanya–Candra–Sūrya (rain disorders), and Varuṇa (water corruption).
Portents are grouped into divya (celestial), āntarikṣa (atmospheric), and bhauma (terrestrial). This taxonomy guides remedy selection: specific deities and mantras correspond to the domain and symptom (e.g., graha/ṛkṣa disturbances, abnormal rains, earthquakes), making śānti a structured, diagnostic ritual science.
It is presented as especially effective and universally bestowing (sarvada/sarvakāmada): recitation alongside offerings and disciplined acts (bathing, charity) is said to cleanse even great sins and confer broad attainments, functioning as a high-utility mantra within śānti practice.