Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तनीराजनात् परं छत्राश्वध्वजखड्गकवचभेरीप्रभृतिषु राजयुद्धचिह्नेषु मन्त्राभिमन्त्रणविधिः प्रतिपाद्यते। पुष्करः ब्रह्मणः सत्यबलं सोमवरुणयोश्च देवत्वं स्मारयन् रक्षणजयप्रदाः सूत्राणि वदति; सूर्यतेजसा, अग्नेः शक्त्या, रुद्रनियमेन, वायुवेगेन च विजयस्थैर्यं शुभं च विधत्ते। भूम्यर्थं मिथ्यावचनस्य पापं क्षत्रियधर्मस्य चोपदेशः समाविष्टः। गरुडनामानि, ऐरावतस्थेन्द्रः, दिक्पालाः, भूतगणाश्च सर्वतो रक्षार्थं आह्वयन्ते। अन्ते एतानि चिह्नानि नित्यं मन्त्रैः पूजयेत्, जयकर्मसु प्रयुञ्जीत, वार्षिकप्रतिष्ठासु च योजयेत्; दैवज्ञाने निपुणेन विद्वत्पुरोहितेन राजाभिषेकविधिरपि निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नीराजनाविधिर्नाम सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विशाखान्त्विति क , छ च अथाष्टषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः छत्रादिमन्त्रादयः पुष्कर उवाच छत्रादिमन्त्रान्वक्ष्यामि यैस्तत् पूज्य जयादिकम् ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च
इत्याग्नेये महापुराणे नीराजनाविधिर्नाम सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः (केषुचित् विशाखान्त्विति पाठः)। अथाष्टषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—छत्रादिमन्त्रादयः। पुष्कर उवाच—छत्रादिमन्त्रान् वक्ष्यामि यैस्तत् पूज्यं जयादिकं ददाति, ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च।
Verse 2
सूर्यस्य च प्रभावेन वर्धस्व त्वं महामते पाण्डराभप्रतीकाश हिमकुन्देन्दुसुप्रभ
सूर्यस्य च प्रभावेन वर्धस्व त्वं महामते; पाण्डराभप्रतीकाश हिमकुन्देन्दुसुप्रभ।
Verse 3
यथाम्बुदश्छादयते शिवायैनां वसुन्धरां तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये
यथाम्बुदश्छादयते शिवायैनां वसुन्धरां; तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये।
Verse 4
गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूयाः कुलदूषकः ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च
गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूयाः कुलदूषकः; ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च।
Verse 5
प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धस्व त्वं तुरङ्गम तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा
प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धस्व त्वं तुरङ्गम; तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा।
Verse 6
रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च स्मर त्वं राजपुत्रो ऽसि कौस्तुभन्तु मणिं स्मर
रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च; स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि, कौस्तुभन्तु मणिं स्मर।
Verse 7
यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत् पितृहा मातृहा तथा भूम्यर्थे ऽनृतवादी च क्षत्रियश् च पराङ्मुखः
यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत् पितृहा मातृहा तथा; भूम्यर्थेऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः।
Verse 8
व्रजेस्त्वन्तां गतिं क्षिप्रं मा तत् पापं भवेत्तव विकृतिं मापगच्छेस्त्वं युद्धे ऽध्वनि तुरङ्गम
व्रजेस्त्वन्तां गतिं क्षिप्रं मा तत् पापं भवेत्तव; विकृतिं मापगच्छेस्त्वं युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम।
Verse 9
रिपून् विनिघ्नन्समरे सह भर्त्रा सुखी भव शक्रकेतो महावीर्यः सुवर्णस्त्वामुपाश्रितः
रिपून् विनिघ्नन्समरे सह भर्त्रा सुखी भव; शक्रकेतो महावीर्यः सुवर्णस्त्वामुपाश्रितः।
Verse 10
पतत्रिराड्वैनतेयस् तथा नारायणध्वजः काश्यपेयो ऽमृताहर्ता नागारिर्विष्णुवाहनः
स पतत्रिराट् वैनतेयः, नारायणध्वजः, काश्यपेयः, अमृताहर्ता, नागारिः, विष्णुवाहनश्च।
Verse 11
अप्रमेयो दुराधर्षो रणे देवारिसूदनः महाबलो मावेगो महाकायो ऽमृताशनः
स अप्रमेयो दुराधर्षो रणे देवारिसूदनः; महाबलो मावेगो महाकायोऽमृताशनः।
Verse 12
गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः विष्णुना देवदेवेन शक्रार्थं स्थापितो ह्य् असि
गरुत्मान् मारुतगतिः त्वयि सन्निहितः स्थितः; विष्णुना देवदेवेन शक्रार्थं स्थापितो ह्यसि।
Verse 13
जयाय भव मे नित्यं वृद्धये ऽथ बलस्य च साश्ववर्मायुधान्योधान्रक्षास्माकं रिपून्दह
जयाय भव मे नित्यं वृद्धयेऽथ बलस्य च; साश्ववर्मायुधान् योधान् रक्षास्माकं रिपून्दह।
Verse 14
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नील एते ऽष्टौ देवयोनयः
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः; सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः।
Verse 15
तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च बलान्यष्टौ समाश्रिताः भद्रो मन्दो मृगश् चैव गजः संकीर्ण एव च
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलान्यष्टौ समाश्रिताः—भद्रो मन्दो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च।
Verse 16
वने वने प्रसूतास्ते स्मरयोनिं महागजाः पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः
वने वने प्रसूतास्ते स्मरयोनिं महागजाः। पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः॥
Verse 17
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः परिपाल्यतां ऐरावताधिरूढस्तु वज्रहस्तः शतक्रतुः
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः परिपाल्यताम्। ऐरावताधिरूढस्तु वज्रहस्तः शतक्रतुः॥
Verse 18
पृष्ठतो ऽनुगतस्त्वेष रक्षतु त्वां स देवराट् अवाप्नुहि जयं युद्धे सुस्थश् चैव सदा व्रज
पृष्ठतोऽनुगतस्त्वेष रक्षतु त्वां स देवराट्। अवाप्नुहि जयं युद्धे सुस्थश्चैव सदा व्रज॥
Verse 19
अवाप्नुहि बलञ्चैव ऐरावतसमं युधि श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवो ऽनिलात्
अवाप्नुहि बलञ्चैव ऐरावतसमं युधि। श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोऽनिलात्॥
Verse 20
स्थैर्यं गिरेर्जयं रुद्राद्यशो देवात् पुरन्दरात् युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश् च सह दैवतैः
गिरिः स्थैर्यं ददातु ते; रुद्रो जयम्; देवो यशः; पुरन्दरो युद्धबलम्। संग्रामे नागास्त्वां रक्षन्तु, दिशश्च सह दैवतैः पालयन्तु।
Verse 21
अश्विनौ सह गन्धर्वैः पान्तु त्वां सर्वतो दिशः मन्वो वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः
अश्विनौ सह गन्धर्वैः सर्वतो दिशः पान्तु त्वाम्। मनवो वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयश्चापि रक्षन्तु।
Verse 22
नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणा ग्रहाः प्रमथास्तु सहादित्यैर् भूतेशो मातृभिः सह
नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणा ग्रहाः प्रमथाश्च सहादित्यैः; भूतेशो मातृभिः सह सर्वेऽपि रक्षार्थं सन्निधिं कुर्वन्तु।
Verse 23
शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि प्रदहन्तु रिपून् सर्वान् राजा विजयमृच्छतु
शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि; सर्वान् रिपून् प्रदहन्तु, राजा विजयमृच्छतु।
Verse 24
यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्भूषणानि समन्ततः पतन्तु तव शत्रूणां हतानि तव तेजसा
यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्भूषणानि समन्ततः; पतन्तु तव शत्रूणां, हतानि तव तेजसा।
Verse 25
कालनेमिबधे यद्वत् युद्धे त्रिपुरघातने हिरण्यकशिपोर्युद्धे बधे सर्वासुरेषु च
कालनेमिवधे यथा, त्रिपुरघातनयुद्धे, हिरण्यकशिपोः समरे, तथा सर्वासुरवधेषु च यद्वत् (अभवत्)।
Verse 26
शोभितासि तथैवाद्य शोभस्व समयं स्मर नीलस्वेतामिमान्दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः
शोभितासि तथैवाद्य; शोभस्व, समयं स्मर। नीलश्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः॥
Verse 27
व्याधिभिर्विविधैर् घोरैः शस्त्रैश् च युधि निर्जिताः पूतना रेवती लेखा कालरात्रीति पठ्यते
व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः; पूतना रेवती लेखा कालरात्रीति पठ्यते॥
Verse 28
दहन्त्वाशु रिपून् सर्वान्पताके त्वामुपाश्रिताः सर्वमेधे महायज्ञे देवदेवेन शूलिना
दहन्त्वाशु रिपून् सर्वान् पताके त्वामुपाश्रिताः; सर्वमेधे महायज्ञे देवदेवेन शूलिना॥
Verse 29
शर्वेण जगतश् चैव सारेण त्वं विनिर्मितः नन्दकस्यापरां मूर्तिं स्मर शत्रुनिवर्हण
शर्वेण जगतः चैव सारेण त्वं विनिर्मितः; नन्दकस्यापरां मूर्तिं स्मर, शत्रुनिवर्हण॥
Verse 30
नीलोत्पलदलश्याम कृष्ण दुःस्वप्ननाशन असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः
नीलोत्पलदलश्यामः कृष्णो दुःस्वप्ननाशनः। असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः॥
Verse 31
औगर्भो विजयश् चैव धर्मपालस्तथैव च इत्यष्टौ तव नामानि पुरोक्तानि स्वयम्भुवा
औगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च। इत्यष्टौ तव नामानि पुरोक्तानि स्वयम्भुवा॥
Verse 32
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः हिरण्यञ्च शरीरन्ते दैवतन्ते जनार्दनः
नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः। हिरण्यञ्च शरीरं ते दैवतं ते जनार्दनः॥
Verse 33
राजानं रक्ष निस्त्रिंश सबलं सपुरन्तथा पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा
राजानं रक्ष निस्त्रिंश सबलं सपुरं तथा। पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा॥
Verse 34
शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्मन् सैन्ये यशो ऽद्य मे रक्ष मां रक्षणीयो ऽहन्तवानघ नमो ऽस्तु ते
शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्मन् सैन्ये यशोऽद्य मे। रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते॥
Verse 35
दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकम्पनः भव भूमिसैन्यानां यथा विजयवर्धनः
हे दुन्दुभे! त्वं सपत्नानां घोषेण हृदयकम्पनकरो भव; भूमिसैन्यानां च यथा विजयवर्धनः तथा भव।
Verse 36
यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति वरवारणाः तथास्तु तव शब्देन हर्षो ऽस्माकं मुदावह
यथा जीमूतघोषेण वरवारणाः हृष्यन्ति, तथास्तु तव शब्देन अस्माकं हर्षो मुदावहः।
Verse 37
यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासो ऽभिजायते तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्द्विषो रणे
यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासोऽभिजायते, तथा तव शब्देन अस्मद्द्विषः रणे त्रस्यन्तु।
Verse 38
मन्त्रैः सदार्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे
मन्त्रैः सदार्चनीयास्ते, योजनीयाः जयादिषु; घृतकम्बलविष्ण्वादीनामभिषेकश्च वत्सरे कार्यः।
Verse 39
राज्ञो ऽभिषेकः कर्तव्यो दैवज्ञेन पुरोधसा
राज्ञोऽभिषेकः कर्तव्यः दैवज्ञेन पुरोधसा।
Frequently Asked Questions
The chapter gives applied mantra-sets (prayoga) for specific royal/martial objects—parasol, horse, banner, sword, armor, drum—linking each to particular deities and desired outcomes (victory, health, stability, enemy-destruction), and concludes with procedural notes on regular worship and abhiṣeka.
It frames political and martial instruments as dharmic sacraments: success in rule and battle is pursued through truth, mantra, and deity-alignment, while ethical cautions (falsehood for land, turning away from duty) ensure that power remains accountable to dharma—integrating bhukti with spiritual discipline.