Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
अध्यायेऽस्मिन् उत्पातशान्तेः प्रसङ्गात् विष्णुप्रधानं गृह्यकर्मविधानं निरूप्यते। पुष्करः मन्त्रनियतेन क्रमेन स्नानं ‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादिभिः, ततः विष्णवे अर्घ्यं, पाद्य-आचमन-अभिषेकमन्त्रांश्च निर्दिशति। गन्ध-वस्त्र-पुष्प-धूप-दीप-मधुपर्क-नैवेद्यादीनामुपचाराणां वैदिकसूक्तैः, हिरण्यगर्भादिमन्त्रैश्च, संस्कारः कथ्यते। ततः शुद्धोपकरणेन होमः—वासुदेवाय तथा अग्नि-सोम-मित्र-वरुण-इन्द्र-विश्वेदेव-प्रजापति-अनुमति-राम-धन्वन्तरि-वास्तोष्पति-देवी-स्विष्टकृताग्निभ्यः क्रमशः आहुतयः; अनन्तरं दिक्पालादिभ्यः बलिवितरणम्। भूतबलिः, नित्यं पितृभ्यः पिण्डदानम्, काकाय यमवंशीययोः शुनयोश्च प्रतीकभोजनं, अतिथिदीनानां पूजनं, अन्ते अवयजनप्रायश्चित्तमन्त्राश्च—एवं नित्यकर्मं धर्माचाररक्षणं च आध्यात्मिकरक्षां च दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उत्पातशान्तिर्नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः देवपूजावैश्वदेवबलिः पुष्कर उवाच देवपूजादिकं कर्म वक्ष्ये चोत्पातमर्दनम् आपोहिष्टेति तिसृभिः स्नातो ऽर्घ्यं विओष्णवेर्पयेत्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘उत्पातशान्तिः’ नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—देवपूजावैश्वदेवबलिः। पुष्कर उवाच—देवपूजादिकं कर्म वक्ष्ये चोत्पातमर्दनम्। ‘आपो हि ष्ठा’ इति तिसृभिः स्नात्वा, विष्णवेऽर्घ्यं समर्पयेत्।
Verse 2
हिरण्यवर्णा इति च पाद्यञ्च तिसृभिर्द्विज शन्न आपो ह्य् आचमनमिदमापो ऽभिषेचनं
‘हिरण्यवर्णा’ इति मन्त्रेण पाद्यं दद्यात्। द्विज, ‘शं न आपो…’ इत्यादिभिः तिसृभिः ऋग्भिराचमनं कुर्यात्; ‘इदमापः…’ इति मन्त्रेणाभिषेचनं कार्यम्।
Verse 3
रथे अक्षे च तिसृभिर्गन्धं युवेति वस्त्रकं पुष्पं पुष्पवतीत्येवं धूपन्धूपोसि चाप्यथ
रथेऽक्षे च तिसृभिर्मन्त्रैर्गन्धं विन्यसेत्। ‘युवे’ इति वस्त्रं, ‘पुष्पम्’ इति पुष्पं, ‘पुष्पवती’ इति तथैव; अथ ‘धूप’ इति धूपं, ‘धूपोऽसि’ इति चापि संस्कुर्यात्।
Verse 4
तेजोसि शुक्रं दीपं स्यान्मधुपर्कं दधीति च हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टावृचः प्रोक्ता निवेदने
‘तेजोऽसि, शुक्रोऽसि, दीपोऽसि’ इति पठेत्; ‘मधुपर्क’ ‘दधी’ इति च। तथा ‘हिरण्यगर्भ’ इत्याद्याः अष्टौ ऋचो निवेदने प्रोक्ताः।
Verse 5
अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः चामरव्यजनोपानच्छत्रं यानासने तथा
मनुजश्रेष्ठ, अन्नं पानं च सुगन्धिनः दद्यात्। चामरं व्यजनं चोपानच्छत्रं यानासनं तथा दानं कुर्यात्।
Verse 6
गन्धं स्वधेति क , ग ,घ , ज च यत् किञ्चिदेवमादि स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् पौरुषन्तु जपेत् सूक्तं तदेव जुहुयात्तथा
गन्धादिकं यत्किञ्चिद् (क-ग-घ-ज-वर्गेषु) निवेद्यं स्यात्, तत् सावित्र्या निवेदयेत्। अनन्तरं पौरुषं सूक्तं जपेत्, तदेव मन्त्रं जुहोति च तथा।
Verse 7
अर्चाभवे तथा वेद्याञ्जले पूर्णघते तथा नदीतीरे ऽथ कमले शान्तिः स्याद्विष्णुपूजनात्
अर्चाभावे वेद्याञ्जले पूर्णघटेऽपि तथा नदीतीरेऽथ कमले वा विष्णुपूजनात् शान्तिर्भवति।
Verse 8
ततो होमः प्रकर्तव्यो दीप्यमाने विभावसौ परिसम्मृज्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरैः
ततो दीप्यमाने विभावसौ होमः प्रकर्तव्यः; परिसम्मृज्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य च परिस्तरैः।
Verse 9
सर्वान्नाग्रं समुद्धृत्य जुहुयात् प्रयतस्ततः वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च
सर्वान्नाग्रं समुद्धृत्य प्रयतः ततः जुहुयात्—वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च।
Verse 10
अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च
अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च; इन्द्राय च महाभाग, इन्द्राग्निभ्यां तथैव च।
Verse 11
विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये नमः अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरय एव च
विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये नमः; अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरयेव च।
Verse 12
वास्तोष्पत्यै ततो देव्यै ततः स्विष्टिकृते ऽग्नये सचतुर्थ्यन्तनाम्ना तु हुत्वैतेभ्यो बलिं हरेत्
ततः वास्तोष्पतये देव्यै च, ततः स्विष्टिकृतेऽग्नये चतुर्थ्यन्तनामभिः हुत्वा, एतेभ्यः सर्वेभ्यो देवताभ्यो बलिं हरेत्।
Verse 13
तक्षोपतक्षमभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् अश्वानामपि धर्मज्ञ ऊर्णानामानि चाप्यथ
धर्मज्ञ, तक्षोपतक्षशब्दः सर्वतो वर्तते; अग्निमतः पूर्वे तु अश्वसम्बद्धानि संज्ञाः, ततः ऊर्णासम्बद्धानि नामानि च।
Verse 14
निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च मेघपत्नी च नामानि सर्वेषामेव भार्गव
निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च मेघपत्नी—एतानि सर्वेषां नामानि, हे भार्गव।
Verse 15
आग्नेयाद्याः क्रमेणाथ ततः शक्तिषु निक्षिपेत् नन्दिन्यै च सुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव
ततः आग्नेयाद्याः क्रमेण शक्तिषु निक्षिपेत्—नन्दिन्यै, सुभाग्यै, सुमङ्गल्यै च, हे भार्गव।
Verse 16
स चतुर्थीकनाम्नेति पाठः साधुः अश्वपर्णीति ज मेघपर्णीति ज भद्रकाल्यै ततो दत्वा स्थूणायाञ्च तथा श्रिये हिरण्यकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च
‘स चतुर्थीकनाम्नेति’ इति पाठः साधुः। ‘अश्वपर्ण्यै’ इति च, ‘मेघपर्ण्यै’ इति च पठेत्। ततः भद्रकाल्यै दत्त्वा, स्थूणायै, श्रियै, हिरण्यकेश्यै, तथा वनस्पतिभ्यश्च दद्यात्।
Verse 17
धर्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च मृत्यवे च वहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये
धर्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च मृत्यवे च वहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये
Verse 18
भूतेभ्यश् च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः
भूतेभ्यश् च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः
Verse 19
यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस् तथा वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस् तथा
यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस् तथा वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस् तथा
Verse 20
सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च
सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च
Verse 21
आकाशे च तथा चोर्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा दिवा दिवाचरेभ्यश् च रात्रौ रात्रिचरेषु च
आकाशे च तथा चोर्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा दिवा दिवाचरेभ्यश् च रात्रौ रात्रिचरेषु च
Verse 22
बलिं वहिस् तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहं पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्रातः सायन्न कारयेत्
सायं प्रातश्च बलिं वहिं च दद्यात्। प्रत्यहं पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्; प्रातःसायं केवलं न कारयेत्, नित्यविधिरूपेणैव समाचरेत्।
Verse 23
पित्रे तु प्रथमं दद्यात्तत्पित्रे तदनन्तरम् प्रपितामहाय तन्मात्रे पितृमात्रे ततो ऽर्पयेत्
प्रथमं पित्रे दद्यात्, ततः पितामहाय। अनन्तरं प्रपितामहाय, ततोऽस्य मातृदेव्यै, पश्चात् पितृमात्रे च अर्पयेत्।
Verse 24
तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेष्वेवं यजेत् पितॄन् इन्द्रवारुणवायव्या याम्या वा नैरृताय ये
तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेषु पितॄन् एवं यजेत्। इन्द्रवारुणवायव्याः, अथवा याम्याः, अथवा नैरृतदिग्भवाश्च ये तान् आवाह्य पूजयेत्।
Verse 25
ते काकाः पितृगृहन्तु इमं पिण्डं मयोद्वृतम् काकपिण्डन्तु मन्त्रेण शुनः पिण्डं प्रदापयेत्
‘इमं पिण्डं मयोद्वृतं पितृगृहन्तु ते काकाः’ इति। मन्त्रेण काकपिण्डं प्रदापयेत्; तथा शुनः पिण्डमपि दद्यात्।
Verse 26
विवस्वतः कुले जातौ द्वौ श्यावशबलौ शुनौ तेषां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मे सदा
विवस्वतः कुले जातौ श्यावशबलौ द्वौ शुनौ। तयोः पिण्डं प्रदास्यामि; पथि मे सदा रक्षताम्।
Verse 27
श्यामशबलाविति ज , ञ , ट च सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः
‘श्यामा’ ‘शबला’ इति तथा ज-ञ-टबीजानि उच्चार्य सौरभेय्यगावः आवाहयामि। सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः त्रैलोक्यमातरः गावो मे ग्रासं प्रतिगृह्णन्तु।
Verse 28
ग्रोग्रासञ्च स्वस्त्ययनं कृत्वा भिक्षां प्रदापयेत् अतिथीन्दीनान् पूजयित्वा गृही भुञ्जीत च स्वयं
ग्रासप्रथमाहुतिं च स्वस्त्ययनं कृत्वा ततः भिक्षां प्रदापयेत्। अतिथीन् दीनांश्च पूजयित्वा गृही पश्चात् स्वयं भुञ्जीत।
Verse 29
इ स्वाहा ॐ आत्मकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ मनुष्यकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ एनस एनसो ऽवयजनमसि स्वाहा यच्चाहमेनो विद्वांश् चकार यच्चविद्वांस्तस्य सर्वस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा विष्णुपूजावैश्वदेवबलिस्ते कीर्तितो मया
इ स्वाहा। ॐ आत्मकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। ॐ मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। ॐ एनस एनसोऽवयजनमसि स्वाहा। यच्चाहमेनो विद्वांश्चकार यच्चाविद्वांस्तस्य सर्वस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहा। ॐ प्रजापतये स्वाहा। एवं विष्णुपूजा वैश्वदेवबलिश्च मया ते कीर्तितः।
Frequently Asked Questions
Mantra-bath (Āpo hi ṣṭhā) → arghya to Viṣṇu → pādya/ācamanā/abhiṣecana with specified water-mantras → consecration of upacāras (gandha, vastra, puṣpa, dhūpa, dīpa, naivedya) → homa with prescribed preparations → Vaiśvadeva-style deity oblations → bali distribution by deities/directions and beings → daily piṇḍa rites (pitṛs; crow/dog offerings) → atithi-sevā and feeding → avayajana expiation formulas.
By establishing Viṣṇu-centered śānti through mantra-purification, correctly ordered homa and bali, and comprehensive appeasement of deities, directional powers, bhūtas, and pitṛs—treating omen-control as a byproduct of restored ritual and cosmic order.
Worship may be performed at the altar-edge, through a full water-pot (pūrṇa-ghaṭa), on a riverbank, or upon a lotus; peace is still attained through Viṣṇu worship even without a formal image.
A set of svāhā formulas declaring the offering as expiation for sins done by oneself, by others, and for sins committed knowingly and unknowingly, followed by oblations to Sviṣṭakṛt Agni and Prajāpati.