Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
अध्यायोऽयं मन्त्रस्य सार्वभौमं हितकारित्वं प्रतिपाद्य चतुर्विधपुरुषार्थसाधनत्वेन वेदाध्ययनस्य मोक्षप्रयोजनं लौकिकफलप्रदत्वं च दर्शयति। अनन्तरं वेदविधानं संख्याभिः निरूप्य मन्त्रगणना, ऋग्यजुषोः प्रमुखशाखाभेदाः, ब्राह्मणसमूहैः सम्बद्धाः नाम्ना प्रसिद्धाः संहिताः च कीर्त्यन्ते। सामवेदे मुख्यसंहिताः गानभेदवर्गीकरणं च, अथर्ववेदे आचार्यनामपरम्परा उपनिषदां संख्याविशेषोक्तिश्च निर्दिश्यते। ततः वंशप्रसङ्गे व्यासः दिव्योपकरणरूपेण शाखाभेदादिव्यवस्थापकः प्रदर्श्यते, विष्णुश्च वेदेतिहासपुराणानां मूलकारणत्वेन प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते व्यासात् लोमहर्षणसूतपर्यन्तं ततोऽन्यशिष्यपरम्परया पुराणसंहितासङ्ग्रहः कथ्यते, अग्नेयपुराणं च वेदसारत्वेन भक्त्यादर्शेन लौकिकसिद्धिमोक्षप्रदं प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे विष्णुपञ्जरं नामोनसप्रत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वेदशाखदिकीर्तनं पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश् चतुर्वर्गप्रसाधकाः ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं
इति आग्नेये महापुराणे “विष्णुपञ्जर”नाम द्विशतनवषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—वेदशाखादिकीर्तनम्। पुष्कर उवाच—सर्वानुग्राहका मन्त्राश्चतुर्वर्गप्रसाधकाः; ऋगथर्वसामयजुषां मन्त्रसंख्या लक्षमिति।
Verse 2
भेदः साङ्ख्यायनश् चैक आश्वलायनो द्वितीयकः शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं
भेदाः—साङ्ख्यायनः एकः, आश्वलायनः द्वितीयकः। मन्त्राणां शतानि दश (सहस्रम्), ब्राह्मणानां तु द्विसहस्रकं स्मृतम्।
Verse 3
ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस् तथा
ऋग्वेदो हि प्रमाणेन द्वैपायनादिभिः स्मृतः; यजुषोऽपि मन्त्राणामेकोनद्विसहस्रं (१९९१) परिकीर्तितम्।
Verse 4
शतानि दश विप्राणां षडशीतिश् च शाखिकाः काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा
विप्राणां शतानि दश (११०) सन्ति, शाखिकाः षडशीतिः (८६) च। काण्व-माध्यन्दिनी-संज्ञा, तथा कठी-माध्यकठी च।
Verse 5
मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः
मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका। वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः।
Verse 6
साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा
सामवेदस्य कौथुमसंज्ञा एका शाखा, द्वितीया चाथर्वणायनी। सामगानानां चत्वारः प्रबन्धा भवन्ति; तथा वेदस्य आरण्यकं (वनग्रन्थः) अपि विद्यते।
Verse 7
उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः सचतुःशतकाश् चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः
उक्था ऊहश्च ‘चतुर्थ’ इति च—एते मन्त्राः नवसहस्रचतुःशतसंख्याः। एते ब्रह्मसङ्घटकाः (सङ्कलितमन्त्र-एककाः) इति स्मृताः।
Verse 8
पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं सुमन्तुर्जाजलिश् चैव श्लोकायनिरथर्वके
अत्र सामप्रमाणं पञ्चविंशतिरिति प्रकीर्तितम्। अथर्ववेदपरम्परायां सुमन्तुः, जाजलिः, श्लोकायनिश्चापि परिगण्यन्ते।
Verse 9
शौनकः पिप्पलादश् च मुञ्जकेशादयो ऽपरे मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं
शौनकः पिप्पलादश्च मुञ्जकेशादयः परे। मन्त्राणामयुतं च, उपनिषतां षष्टिशतं च (समुदायेन) कथ्यते।
Verse 10
व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदद्यकारयत् शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं
स भगवान् व्यासरूपेण शाखाभेदादिकं कारयामास। शाखाभेदादीनां तथा इतिहासपुराणयोश्च कारणं विष्णुरिति (शास्त्रे) प्रतिपाद्यते।
Verse 11
प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः सुमतिश्चाग्निवर्चाश् च मित्रयुःशिंशपायनः
व्यासात् पुराणादि-विद्याम् अवाप्य सूतः लोमहर्षणः, सुमतिः अग्निवर्चाः मित्रयुः शिंशपायनश्च सह तानि (पुराणानि) अध्यापयामास।
Verse 12
कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् शांशपायनादयश् चक्रुः पुराणानान्तु संहिताः
ततः कृतव्रतनाम सावर्णिः; तस्य षट् शिष्याः आसन्। शांशपायनादयः पुराणानां संहिताः चक्रुः।
Verse 13
ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च महापुराणे ह्य् आग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः
ब्राह्मादीनि पुराणानि, हरिसम्बद्धा अष्टादश विद्याः; महापुराणे तु आग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः।
Verse 14
सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्
स प्रपञ्चयुक्तो निष्प्रपञ्चश्च, मूर्तामूर्तस्वरूपधृक्। तं एवं ज्ञात्वा अभ्यर्च्य संस्तूय च, भुक्तिं मुक्तिं च अवाप्नुयात्।
Verse 15
विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश् च अग्निसूर्यादिरूपवान् अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः
विष्णुः जिष्णुः भविष्णुश्च, अग्निसूर्यादिरूपवान्। अग्निरूपेण देवादेर्मुखं, विष्णुः परा गतिः।
Verse 16
वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश् च गीयते आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं
वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिरिति सः स्तूयते; आग्नेयाख्यं पुराणं तु विष्णोर्महत्तरं रूपं प्रकीर्तितम्।
Verse 17
आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत्
आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता च जनार्दनः; तस्मादाग्नेयं पुराणं महत् सर्ववेदमयम्।
Verse 18
सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम् सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां
सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम्; सर्वात्महरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणाम्।
Verse 19
विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम् राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम्
विद्यार्थिनां विद्यादं, अर्थिनां श्रीधनप्रदम्; राज्यार्थिनां राज्यदं, धर्मदं धर्मकामिनाम्।
Verse 20
स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां
स्वर्गार्थिनां स्वर्गदं, पुत्रदं पुत्रकामिनाम्; गवादिकामिनां गोदं, ग्रामदं ग्रामकामिनाम्।
Verse 21
शिंशपायनादयश् चक्रुरिति ख परमिति ञ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम्
शिंशपायनादय एतत् चक्रुरिति ‘ख’ इति सूचितम्; ‘परम्’ इति ‘ञ’ इति; ‘श्रीबलप्रदम्’ इति ‘ञ’ इति। इदं कामार्थिनां कामदं, सर्वसौभाग्यसम्प्रदं, नृणां गुणकीर्तिप्रदं, जयकामिनां जयदं च।
Verse 22
सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम्
सर्वेप्सूनां सर्वदं तु, मुक्तिकामिनां मुक्तिदं; पापकर्तॄणामपि पापघ्नं—आग्नेयं हि पुराणकम्।
Frequently Asked Questions
It provides a Purāṇic taxonomy of Vedic transmission—naming śākhās, indicating mantra/Brāhmaṇa measures, and linking these divisions to Vyāsa’s editorial role, thereby presenting textual organization as a theological act grounded in Viṣṇu.
By stating that mantra benefits all and fulfills the four puruṣārthas, then concluding with the Agneya Purāṇa’s phalaśruti (results of recitation/hearing), it frames textual classification as supportive of dharma and as a pathway culminating in mokṣa.